မေႃႇၶမ်းၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်းသၢတ်ႇ ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ လၢႆႇၼမ်ႉၶုတ်းၶမ်း ဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈ ၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊၼၼ်ႉ ပွႆႇလူင်းၼႂ်းၵႄးၼမ်ႉၵူၵ်းလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉၵူၵ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈ မီးၵွင်ႉငူၼ်ႉ၊ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽေး တေႃႇၵူၼ်းမိူင်းတႆးလႄႈ မိူင်းထႆး ၸိူဝ်းယူႇၸွမ်းၾင်ႇၼမ်ႉ ၼပ်ႉႁူဝ်သႅၼ်ၵေႃႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇတင်း ၾင်ႇမိူင်းထႆးၵူတ်ႇထတ်းယဝ်ႉ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉၼင်ႇ ၼႆ။
ၼမ်ႉၵူၵ်းၼႆႉ ယၢဝ်း 285 ၵီႊလူဝ်ႊမီႊတႃႊ ၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်ယူႇၸွမ်းသၢႆၼမ်ႉၵူၵ်းသေ ပိုင်ႈဢိင်လွင်ႈၵိၼ် လွင်ႈၸႂ်ႉသမ်ႉ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်းသၢတ်ႇ 8 မိုၼ်ႇပၢႆ၊ ဝဵင်းမိူင်းၵူၵ်းသမ်ႉ 2 မိုၼ်ႇပၢႆ၊ ၼႂ်းမိူင်းထႆးသမ်ႉ ၸႄႈဝဵင်းမႄႈဢၢႆး ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းမႂ်ႇ 7 မိုၼ်ႇပၢႆ၊ ၸႄႈဝဵင်းၵဵင်းသႅၼ်လႄႈ ၸႄႈဝဵင်းၵဵင်းႁၢႆး ႁူဝ်ၵူၼ်း 2 သႅၼ်ပၢႆ တင်းမူတ်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မွၵ်ႈ 2 သႅၼ် ပဵၼ်ဢၼ်လီမႆႈၸႂ် တွၼ်ႈတႃႇပၢႆးယူႇလီတႄႉတႄႉ ဝႃႈၼႆ။
ၸၢႆးႁေႃသႅင် ၽူႈၶၢၼ်ပၢၵ်ႇ ၸုမ်းၵဝ်ႇငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး SHRF လၢတ်ႈၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈဝႃႈ– “ ၶႂ်ႈတိုၵ်းသူၼ်း ၸဝ်ႈငိုၼ်းသႃးၶဝ် ဢၼ်တိုၵ်ႉၶုတ်းၶမ်းယူႇႁိုဝ်ႉ၊ ဢၼ်ယႃႉသၽႃႇဝ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉယူႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁိုဝ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈၵိုတ်းၵမ်းလဵဝ်။ လွင်ႈယႃႉသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼႆႉ မၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၾၢင်ႁၢင်ႈလႄႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး တုမ်ႉတိူဝ်ႉထိုင်ပႃး ပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းမိူင်းပႃးထႅင်ႈ။ ၸၢင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃး ၼေႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်းလူးၵွၼ်ႇ”- ဝႃႈၼႆ။
လွင်ႈၼႆႉ သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇမိူင်းထႆးၵေႃႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈမိူင်းထႆး ၽႄၵၼ် ၵႂႃႇၵူတ်ႇထတ်းတူၺ်း ၼမ်ႉၵူၵ်း 3 တီႈ – မိူဝ်ႈၵၢင်လိူၼ်မၢတ်ႊၶျ်ပူၼ်ႉမႃး။ ၼႂ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉ ထူပ်းႁၼ်ထၢတ်ႈ ဢႃႊသႅၼ်ႊၼိၵ်ႉ (Arsenic) လႄႈ ထၢတ်ႈႁဵၵ်ႇ (Lead) ၼမ်လိူဝ်ႁႅင်းမွၵ်ႈ 10 ပုၼ်ႈ။ ၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းၵိၼ်မႅၼ်ႈၸႂ်ႉမႅၼ်ႈ ၼမ်ႉၵူၵ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽေးတေႃႇပၢႆးယူႇလီ ဝႃႈၼႆ။
ဢႃႊဝီႊရ ပၵႃႊမၢတ်ႉ တိူဝ်ႊရႅၵ်ႊထိူဝ်ႊ ႁွင်ႈၵၢၼ် ၾၢႆႇထတ်းၵုမ်းလွင်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဝူၺ်ႇႁင်ႈ မိူင်းၵဵင်းမႂ်ႇ လၢတ်ႈတီႈၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ ပႅင်ႊၶွၵ်ႉၽူတ်ႉသ်ဝႃႈ – သင်ၸိူဝ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၸႂ်ႉမႅၼ်ႈ ယိပ်းမႅၼ်ႈၼမ်ႉ ဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈဢႃႊသႅၼ်ႊၼိၵ်ႉလႄႈ ႁဵၵ်ႇ ၼမ်ၼႆၸိုင် – တေၸၢင်ႈ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ၽိဝ်ၼင်၊ ပဵၼ်မရဵင်ႊ (ၶႅၼ်ႊသႃႊ) – ဝႃႈၼႆ။
လွင်ႈၼႆႉ ၾၢႆႇတၢင်းၸုမ်းသိုၵ်းဝႃႉ သင်ႇႁႂ်ႈၵိုတ်းၵၢၼ်ၶုတ်းၶမ်းၸွမ်းသၢႆၼမ်ႉၵူၵ်းဝႆႉ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ပႆႇႁၼ်ၵိုတ်း။ တိုၵ်ႉဢွၼ်ၵၼ်သိုပ်ႇၶုတ်းယူႇၵူႈဝၼ်းၼႆ ၸၢႆးႁေႃသႅင် လၢတ်ႈထႅင်ႈၼင်ႇၼႆ။
“လႆႈငိၼ်းဝႃႈ လွင်ႈၼႆႉ ၾၢႆႇတၢင်းဝႃႉၵေႃႈ သင်ႇၵိုတ်းၵၢၼ်ၶုတ်းၶမ်းဝႆႉဝႃႈၼႆသေတႃႉ ပႆႇႁၼ်ၵိုတ်း။ တိုၵ်ႉပၼ်ႇၵၢၼ်ၵၼ်ယူႇတိၵ်းတိၵ်း။ သိုၵ်းဝႃႉၼႆႉ ၶဝ်သင်ႇလၢတ်ႈဢဝ်ၸိူင်ႉ ၼၼ်ၵူၺ်းၼႃႇ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢွၵ်ႇ လိၵ်ႈဢွၵ်ႇလၢႆးၸီႉသင်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်လႄႈ ဢမ်ႇၶိုဝ်းယမ်ႁိုဝ်ဢမ်ႇႁူႉ”- ဝႃႈၼႆ။
ယၢမ်းလဵဝ် ၼမ်ႉၵူၵ်းဢူၼ်၊ သီမၼ်းၶုၼ်ႇ၊ ဢွၼ်ၵၼ်ပဵၼ်ၶူမ်းပဵၼ်ၸဵပ်းၸွမ်းၽိဝ်ၼင်လႄႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၵိုတ်းၵၢၼ်ၶုတ်းၶမ်းတၢင်းမိူင်းသၢတ်ႇၼၼ်ႉ ပၼ်သေၵမ်းၼႆ ဝၼ်းတီႈ 14 လိူၼ်မၢတ်ႊၶျ်ပူၼ်ႉမႃး ၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမႄႈဢၢႆး ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်းသၢႆၼမ်ႉၵူၵ်း ဢွၵ်ႇမႃးၼႄၵၢင်ၸႂ်သၢၼ်ၶတ်းၵၢၼ်ၶုတ်းၶမ်း တႃႇမွၵ်ႈ 700 ၵေႃႉ။
ၼမ်ႉၵူၵ်းၼႆႉ တႄႇႁူဝ်တီႈဝဵင်းမိူင်းၵူၵ်း ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇသေ လႆလတ်းမိူင်းၵူၵ်း၊ မိူင်းသၢတ်ႇ၊ မိူင်းယွၼ်း၊ လႆၶၢမ်ႈလႅၼ်လိၼ်ၶဝ်ႈမိူင်းထႆး လတ်းၸႄႈဝဵင်းမႄႈဢၢႆး ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းမႂ်ႇ၊ လတ်းၸႄႈဝဵင်း မႄႈၾႃႉလူင် ၸႄႈဝဵင်းမႄႈၸၼ်း ၸႄႈဝဵင်းၵဵင်းႁၢႆး ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းႁၢႆးသေ လတ်းပႃးဝဵင်းၵဵင်းသႅၼ် ၶဝ်ႈၸူးၼမ်ႉၶွင် (ၼမ်ႉၶူင်)။
တႅမ်ႈ – ၸၢႆးႁၢၼ်မၢဝ်း
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ