ဝၼ်းတီႈ 8 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းၼၢင်းယိင်းလုမ်ႈၾႃႉ။ တႃႇယုၵ်ႉယွင်ႈ ၼၢင်းယိင်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆသေ – ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မိူင်းလႂ်ၼၢင်းယိင်းမီးသုၼ်ႇလႆႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း။ ဢိင်ၼိူဝ်ၼၢင်းယိင်း ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်းသေ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မီးၸိူင်ႉႁိုဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ တေဢဝ်မႃးမွၵ်ႇၶႆႈၼေပၼ်ၶႃႈဢေႃႈ။

မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ယွၼ်ႉၼၢင်းယိင်းၸိုၼ်ႇၽိုတ်ႉၶဝ်ႈမႃး တီႈၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ၼၢင်းယိင်းၵူႈမိူင်းမိူင်း မီးသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်မႃး ၊ လႆႈတီႈယူႇ ပဵၼ်ၽူႈတႅၼ်းၽွင်း ၼႂ်းသၽႃး ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး ။ၵူၺ်းၵႃႈ တွၼ်ႈတႃႇတၼ်းႁဵင်းသုင်သုတ်း ၼႂ်းလုမ်း/ၼႂ်းႁွင်ႈၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ တူဝ်တႅၼ်း ၼၢင်းယိင်း ယင်းတိုၵ်ႉဢေႇမၢင်ဝႆႉယူႇ  ။

1. တေလႆႈဝႃႈ ၼၢင်းယိင်းၵူႈမိူင်းမိူင်း မီးသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်မႃး

ၵွၼ်ႇၼႃႈ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်းၵမ်ႉဢေႇၵူၺ်း မီးသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်မႃးပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ၸမ်သဵင်ႈတႄႉ ငဝ်းလၢႆးလႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇသေ ၼၢင်းယိင်းၸိူဝ်းဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇ တွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ၵိုတ်းၵမ်ႉဢေႇၵူၺ်း။

ထိုင်မႃးၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ။ မိူၼ်  ၼင်ႇ မိူင်းသေႃႊတီႊဢႃႊရေႊပီႊယိူဝ်ႊ  ဢၼ်မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတူၵ်းလိုၼ်းလိူဝ်သေ ပိူၼ်ႈ ၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ(ဒေသန္တရ ရွေးကောက်ပွဲ) ပီ 2015 ၼၼ်ႉ လႆႈပၼ် ၶႂၢင်ႉၼၢင်းယိင်း မီးသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်မႃး။ (မိူင်းသေႃႊတီႊဢႃႊရေႊပီးယိူဝ်ႊၼႆႉ ဢမ်ႇၵႆႉ ၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈတူဝ်ႈမိူင်းပတ်းပိုၼ်ႉ။)

ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ လၢတ်ႈဝႃႈ – လွင်ႈၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ၼၢင်းယိင်းၵူႈမိူင်းမိူင်း မီးသုၼ်ႇလႆႈ တွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်လူၺ်ႈ ၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ်မႃး ဝႃႈၼႆ။

ၵူၺ်းၵႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇမိူင်းဢႃႊၾၵၼ်ႊၼိတ်ႊသတၼ်ႊ ဢၼ်တူၵ်းၵႂႃႇတႂ်းမိုဝ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ထႃႊလီႊပၢၼ်ႊၶဝ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ ပူၼ်ႉမႃးဢမ်ႇပႆႇႁိုင်သင်ၼႆႉၵူၺ်း ၼၢင်းယိင်း  လႆႈ သုမ်းသုၼ်ႇလႆႈၵၢၼ်မိူင်းၵႂႃႇ ။

မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ၶၢဝ်းတၢင်း 10 ပီပၢႆၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်းမိူင်းဢႃႊၾၵၼ်ႊၶဝ် မီးသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်း ၵၢင်ၸႂ် ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်မႃးပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ထႃႊလီႊပၢၼ်ႊၵုမ်းၵမ် ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ၼၢင်းယိင်း လႆႈထုၵ်ႇပၢၵ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းတၢင်းၼမ်ၼႆ – ၸုမ်းၼၢင်းယိင်း ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (UN Women) လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ယၢမ်းလဵဝ် ၼၢင်းယိင်းမိူင်းဢႃႊၾၵၼ်ႊ ၸိူဝ်းလႆႈႁပ်ႉတၼ်းႁဵင်းဝႆႉ ၸၼ်ႉၸႄႈတွၼ်ႈ ၊ ၸၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ သမ်ႉပေႃးဢမ်ႇၶႂ်ႈၵိုတ်းသေၵေႃႉယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆ။

တေႃႇထိုင်ၵၢင်ပီ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 19 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸၢႆးၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ၵူႈ ၵေႃႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈၽွင်း ၵူၼ်းၸၢႆးၵူႈၵေႃႉ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၽွင်ႈ မီးသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈ ၶႅပ်းၵၢင် ၸႂ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼၢင်းယိင်းၵမ်ႈၼမ် ယင်းတိုၵ်ႉထုၵ်ႇပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ ၊ ပႆႇမီးသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈ ၶႅပ်း ၵၢင်ၸႂ်။ ထိုင်မႃးပီ 1894 ၼၼ်ႉ မိူင်းၼိဝ်ႊသီႊလႅၼ်ႊ ပဵၼ်မႃးမိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ပၼ် သုၼ်ႇၼၢင်းယိင်းလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်း တဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈ ။

ပႅၵ်ႊတီႊယႅၼ်ႊ(ဘက်စ်တီယန်) ၽူႈမီးၸၼ်ႉသုင် တီႈၸုမ်း Global Change data Lab ငဝ်ႈလုမ်းပၵ်းတီႈ UK လၢတ်ႈဝႃႈ – မိူဝ်ႈသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈ 2 တႄႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ – ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း သၢမ်ပုၼ်ႈၼိုင်ႈပုၼ်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸၢႆးၶဝ်လႆႈသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ။ ၼၢင်းယိင်းတႄႉ လႆႈ သုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ႁူၵ်းပုၼ်ႈၼၼ်ႉ တႃႇၼိုင်ႈပုၼ်ႈၵူၺ်း ဝႃႈၼႆ ။

ဝၢႆးလင်သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်း2 ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇသေ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 10 ပီၵူၺ်း သုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈ ၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ၸၢႆး လႄႈ ယိင်း ၸင်ႇတေဢမ်ႇမီး လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ႁႅင်း။ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်သေ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ၸၢႆး – ယိင်း ယဝ်ႉလႄႈ ၼၢင်းယိင်းၸင်ႇလႆႈသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်မႃး ဝႃႈၼႆ။

ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်း တီႈၼႂ်းၵုၼ်ဢႅပ်ႉၾရိၵ ၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈ ဝၢႆးလင်လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ ယဝ်ႉ ၼၢင်းယိင်းတႄႇလႆႈသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်မႃး ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉ သိုပ်ႇမီးလွင်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈဝႆႉၶၢဝ်းႁိုင် ထိုင်တီႈဢမ်ႇၶႂ်ႈယုမ်ႇလႆႈ ။ မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈမိူင်းဢမေႊရိၵၼ်ႊ ၼႆႉ ၼၢင်းယိင်း လႄႈၵူၼ်းၸၢႆး သီၽိဝ်လမ်ၶဝ် ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇ လႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် တေႃႇထိုင်ပီ 1965 ။

မိူၼ်ၼႆ တီႈမိူင်းသုၺ်ႊၸႃႊလႅၼ်ႊ ၵေႃႈ ထိုင်မႃးပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၾႄႊတရႄႊ ပီ 1970 ၵွၼ်ႇ ၼၢင်းယိင်းၸင်ႇမီးသုၼ်ႇ လႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်းသီၽိဝ်လမ် ၼႂ်းမိူင်း ဢႅပ်ႉၾရိၵ ၸၢၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ ၽွင်းပီ 1993 ၵွၼ်ႇၸင်ႇလႆႈသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ပဵၼ်ပွၵ်ႈၵမ်း ႁႅၵ်ႈ ။

ၵူၺ်းၵႃႈ သုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် တီႈၼိူဝ်ၽိုၼ်ၸေႈ လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ဢၼ်တႄႉၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ ၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပိုၼ်ႉတီႈမၢင်တီႈၼႆႉ ၼၢင်း ယိင်း ၶဝ်မီးသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် လူၺ်ႈၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ် ။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈၸွမ်းၼင်ႇ ၾိင်ႈႁိတ်ႈႁွႆး တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၊ လွင်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈၸွမ်း ႁူင်းတွတ်ႈၶႅပ်း ၵၢင်ၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈပၼ်ႁႅင်းဢီးတီႈၵေႃႉပဵၼ်ၸဝ်ႈၽူဝ်သေ ၼၢင်းယိင်း ယင်းတိုၵ်ႉ မီး လွင်ႈႁႄႉ ႁၢမ်ႈ တႃႇတေတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ယူႇၼႆ – World Population Review လၢတ်ႈဝႆႉ ၼင်ႇ ၼႆ။

မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈမိူင်းဢီႊၵျိပ်ႉၼႆႉ တမ်းဝၢင်းပၵ်းပိူင်ဝႆႉဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းတေတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၼၼ်ႉ တေ လႆႈၼႄ ဝႂ်ၵပ်းတူဝ်   ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼၢင်းယိင်းၸိူဝ်းမီးဝႂ်ၵပ်းတူဝ်သမ်ႉ မီးဢေႇလိူဝ် သေ ၵူၼ်းၸၢႆး ။ မီးဝႂ်ၵပ်းတူဝ်ယူႇသေတႃႉ ၵေႃႉပဵၼ်ၸဝ်ႈၽူဝ်သမ်ႉ မီးသုၼ်ႇၵဵပ်းသိမ်းဝႆႉ ဝႂ်ၵပ်းတူဝ် ၼၢင်းမေး ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း ၵေႃႉပဵၼ်ၸဝ်ႈၽူဝ် မီးဢႃႇၼႃႇၵုမ်းထိင်း သုၼ်ႇဢၼ် မေးၼၢင်းတေတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ဝႃႈၼႆ။

• ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းမီးတႅၼ်းၽွင်းၼၢင်းယိင်းၼမ် ၼႂ်းသၽႃး မီး 3 မိူင်းၵူၺ်း

ၸုမ်း Varieties of Democracy project (V-Dream) ငဝ်ႈလုမ်းပၵ်းတီႈမိူင်းသုၺ်ႊတိၼ်ႊ လၢတ်ႈ ဝႃႈ – ၵွၼ်ႇပႆႇထိုင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ 20 ၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်းဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇၶဝ်ႈပႃး တီႈၼႂ်းသၽႃးၸၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်း ဝႃႈၼႆ။

မိူဝ်ႈပီ 1907 ၼၼ်ႉ မိူင်းၾိၼ်ႊလႅၼ်ႊ ပဵၼ်မိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၼၢင်းယိင်းပဵၼ်ၽူႈတႅၼ်းၽွင်း ၼႂ်းသၽႃး ။

ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉမႃး တူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၼၢင်းယိင်းလႆႈသုၼ်ႇၶဝ်ႈပႃးမႃး တီႈၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်းသေတႃႉ ယင်းတိုၵ်ႉထိူင်းဝႆႉယူႇ ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးလင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ 20 လႄႈ 21 တႄႉ လွင်ႈၼၢင်းယိင်းလႆႈသုၼ်ႇ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း ပုင်ႈၶိုၼ်ႈသုင်မႃး ။

ၼႂ်းပီ 2008 ၼၼ်ႉ မိူင်းရဝမ်ႊတႃႊ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီး တႅၼ်းၽွင်းၼၢင်းယိင်း ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ သုတ်း ၵမ်းႁႅၵ်ႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ။

ထိုင်မႃးယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်း ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ 193 မိူင်းၼၼ်ႉ မိူင်းရဝမ်ႊတႃႊ ၊ ၵျူးပႃး လႄႈ ၼီႊၵႃႊရႃႊၵႂႃႊ  3 ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းၸိူဝ်းမီးတႅၼ်းၽွင်း ၼၢင်းယိင်း 50% ပၢႆၼႆ – Council on Foreign Relations (CFR) လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ မႅၵ်ႊသီႊၵူဝ်ႊ ဢႅၼ်ႊတူဝ်ႊရႃႊ လႄႈ ယူႊဢေႊဢီႊ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပၼ်ၶႂၢင်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၼၢင်းယိင်း လႄႈ ၵူၼ်းၸၢႆး ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ဝႆႉ တီႈၼႂ်းသၽႃး ဝႃႈၼႆ။

လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းရဝမ်ႊတႃႊ ပၼ်ၶႂၢင်ႉၵူၼ်းၸၢႆး တင်း ၼၢင်းယိင်း ၶဝ်ႈပႃး ၽဵင်ႇ ပဵင်းၵၼ်လႆႈတီႈၼႂ်းသၽႃးၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉမိူဝ်ႈပီ 1994 ၼၼ်ႉ ၶဝ်ၺႃးၶႃႈႁႅမ်ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း လႄႈ ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ၵမ်ႉၼမ်သမ်ႉပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း ။ တႃႇတေၵေႃႇတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၵႃႈလႆႈသႂ်ႇပႃးဢဵၼ်ႁႅင်းၼၢင်းယိင်းလႄႈ ၸင်ႇလုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈသေတႄႇမႃး ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼၢင်းယိင်းၼုမ်ႇၶဝ် လႆႈသုၼ်ႇတိုတ်ႉတၢင်း ႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ်လိၵ်ႈလၢႆး လႆႈ လီလီ ဝႃႈၼႆ။

မိူၼ်ၼင်ႇ မၢႆမီႈပၵ်းပိူင်သၽႃး မိူင်းယူႇဢေႇဢီး တႄႉတိုၼ်းမီးဝႆႉဝႃႈ ၼၢင်းယိင်းတေလႆႈၶဝ်ႈပႃး တႃႇ 50% (ဢမ်ႇပႃးဢမ်ႇလႆႈ) ဝႃႈၼႆဝႆႉ ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉတႃႇၼိုင်ႈၶိုင်ႈ ပဵၼ်ၽူႈတႅၼ်းၽွင်း ဢၼ်လိူၵ်ႈ တင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးသေ ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ထႅင်ႈၶိုင်ႈၼိုင်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လိူၵ်ႈဢဝ်ၵမ်းသိုဝ်ႈ ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉတႄႉ ၵူၼ်းမိူင်းၼိုင်ႈၶိုင်ႈၵူၺ်း မီးသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ။

ၸုမ်းၼၢင်းယိင်း ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (UN Women) လၢတ်ႈဝႃႈ – တီႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈ  ၼမ်ၵေႃႈ ၼၢင်းယိင်းၸိူဝ်းၶတ်းၸႂ် တႃႇတေၶဝ်ႈၶႄႉၶႅင်ႇ ၼႂ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၼၼ်ႉ လႆႈႁူပ်ႉလွင်ႈ ၶဵင်ႇတႃႉဝႆႉတၢင်းၼမ် ။ ပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ ၵႆႉမီးလွင်ႈသၢၼ်ၶတ်း တႃႇတေလိူၵ်ႈၼၢင်း ယိင်း မႃးပဵၼ် ၽူႈတႅၼ်းၽွင်း ။ ပိူင်လူင် ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းတိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လႄႈ ၼႂ်း တူင်ႇဝူင်းၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးၵူၼ်းၸၢႆးသုမ်ႇငမ်းဝႆႉၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဝႃႈၼႆ။

ယၢမ်းလဵဝ် မိူၼ်ၼင်ႇမိူင်းဢႃႊၾၵၼ်ႊၼိတ်ႊသတၼ်ႊ ၊ ဢႃႊၸႃႊပၢႆႊ ၊ သေႃႊတီႊဢႃႊရေႊပီႊ  ယိူဝ်ႊ ၊ ႁၼ်ႊၵေႊရီႊ ၊ ပႃႊပူႊဢႃႊ ၼိဝ်ႊၵီႊၼီႊ ၊ ပႃႊၼူႊဢႃႊတူႊ ၊ ယီႊမၢၼ်ႊ လႄႈ တူႊပႃႊလူႊ ႁူမ်ႈသဵင်ႈ 8 မိူင်းၼႆႉ ၼႂ်းသၽႃးၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးတႅၼ်းၽွင်းၼၢင်းယိင်းသေၵေႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။

• ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ၼၢင်းယိင်းပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၽွင်းငမ်းဝႆႉမွၵ်ႈ 15% ၵူၺ်း

ၸုမ်း Women’s Power Index လၢတ်ႈဝႃႈ –  တေႃႇထိုင်ဝၼ်းတီႈ 1 လိူၼ် December ပီ 2024 ၼႆႉ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း 193 မိူင်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ဢၼ်ၼၢင်းယိင်းလႆႈပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၽူႈမီးၸၼ်ႉသုင်ၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဝႆႉၼၼ်ႉမီး 26 မိူင်းၵူၺ်း ယင်းဢမ်ႇတဵမ် 15% ဝႃႈၼႆ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်းၸိူဝ်းလႆႈဝႆႉတၼ်းႁဵင်း ၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ႈၸိုင်ႈ တႃႇၼိုင်ႈၶိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ႉ ၼိုင်ႈၶိုင်ႈပၢႆၼၼ်ႉ မီးမွၵ်ႈ 15 မိူင်းၵူၺ်း ဝႃႈၼႆ။

• တႄႇပီ 1946 မႃး ၼၢင်းယိင်းတႄႇဢွၼ်ႁူဝ်ၼႂ်း 80 မိူင်း

တႄႇဢဝ်ပီ 1946 မႃး ၼၢင်းယိင်းၸိူဝ်းပဵၼ် ၽူႈမီးၸၼ်ႉသုင်ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၊ ၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင် ၸိုင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မီး 40% (80 မိူင်း) တူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၼႆယဝ်ႉ ။

မိူၼ်ၼင်ႇမိူင်းသီႊရိလင်ႊၵႃႊ ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1960 ၼၼ်ႉ လႆႈ လိူၵ်ႈတင်ႈ သီႊရီႊပႃႊပူဝ်ႊ ပၢၼ်ႊတႃႊရႃႊၼၢႆႊၶေႊ ၶိုၼ်ႈမႃးပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင် လူၺ်ႈလွၵ်းလၢႆး တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ။ ပဵၼ်မိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ။

တႄႇၼၼ်ႉမႃး ဢဝ်ပၵ်းပိူင်တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ပဵၼ်ႁႅင်းဢီးသေ ၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ပၼ်တီႈယူႇၼၢင်းယိင်းမႃး ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တွၼ်ႈတႃႇတီႈယူႇတၼ်းႁဵင်း ဢၼ်သုင်သုတ်း ၼႂ်းလုမ်း/ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ၼၢင်းယိင်းယင်းပႆႇလႆႈတီႈယူႇ ၼမ်ပဵင်းၵူၼ်းၸၢႆး ဝႃႈၼႆ။

တူဝ်တႅၼ်းၼၢင်းယိင်း ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်

ၾၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်တႄႉ လၢတ်ႈဝႃႈ – လွင်ႈပၼ်တီႈယူႇတူဝ်တႅၼ်းၼၢင်းယိင်း ၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းလုမ်း/ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၊ ၵၢၼ်မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်လီမႃး ဝႃႈ ၼႆ။

ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈလဵပ်းႁဵၼ်းတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ် ၵေႃႇလူဝ်ႇရႃႇတူဝ်ႇ ပီ 2021 သေ တီႈၼႂ်းသၽႃး ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ သင်ဢဵၼ်ႁႅင်းတႅၼ်းၽွင်းၼၢင်းယိင်းၶဝ်ႁႅင်းယႂ်ႇၸိုင်  လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မိူင်း ၼၼ်ႉ တိူဝ်းလူင်းတိုၼ်းလၢင်း ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးပိင်ႇၺႃႇ လႄႈ ၵၢၼ်တူၺ်းထိုင်လုမ်းလႃး ပၢႆးယူႇလီ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး ဝႃႈၼႆ။

မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈလဵပ်းႁဵၼ်းတီႈၸၼ်ႉၸွမ် Cambridge ပီ 2020 ၵေႃႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉ တႅၼ်းၽွင်းၼၢင်းယိင်း ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ သႃႊႁႃႊရပွတ်းၸၢၼ်း ၊ မိူင်းဢႅပ်ႉၾရိၵ  ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်တင်း ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇၾၢႆႇပၢႆးယူႇလီ တိူဝ်းၼမ်မႃး ၊ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇလႄႈ လုၵ်ႇဢွၼ်ႇ လႅင် ၸိူဝ်းလူႉႁၢႆတၢႆ လူတ်းယွမ်းၵႂႃႇ ဝႃႈၼႆ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး သၽႃးဢၼ်မီး တႅၼ်းၽွင်းၼၢင်းယိင်းၼမ်ၼၼ်ႉ မၵ်းမၼ်ႈ တမ်းဝၢင်း လႆႈပႃး ပၵ်းပိူင်မူႇဝႃႇတ တႃႇၵႅတ်ႇၶႄႁေႉၵင်ႈ လွင်ႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၼႆ – ၸၼ်ႉၸွမ် ၵႃႊတိၼ်ႊ မိူင်းဢွတ်ႊသတေႊလီႊယိူဝ်ႊၵေႃႈ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉဝႆႉမိူဝ်ႈပီ 2019 ၼင်ႇၼႆ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ယွၼ်ႉလိူၵ်ႈတင်ႈ တႅၼ်းၽွင်းၼၢင်းယိင်းသေ တေလႆႈမႃး ၽွၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈ ၼင်ႇၼႆ လွၼ်ႉလွၼ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇႁပ်ႉႁွင်းလႆႈ ။ ယွၼ်ႉၼၢင်းယိင်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၵူႈၵေႃႉ လႄႈ တႃႇသုၼ်ႇလႆႈၽဵင်ႇပဵင်း ယိင်း/ၸၢႆး ၊ လွင်ႈငမ်းယဵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ႁူမ်ႈသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေဢမ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇတဵမ် ၼင်ႇၵဝ်ႇ ဝႃႈၼႆ။