ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း မူၼ်းပဵၼ်ႁၢင်ႈမႃး ၽူႈလႂ်ၽႂ်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇႁၢင်ႇၵႆလႆႈၾိင်ႈသၽႃႇဝ ဢၼ်ပဵၼ်လူႉ ယူႇၵူႈ ၸဝ်ႉၼႂ်ဝၼ်းၶမ်ႈ။ တူဝ်မီးၸႂ်တင်းလၢႆ တၵ်းလႆႈပိုင်ႈၾိင်ႈသၽႃႇဝ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသေ ၸင်ႇယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈလႆႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵမ်ႈၼမ် ဢမ်ႇတွၼ်ႉသွၼ်ႇႁၼ် ၵႃႈၶၼ်သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ။

ပေႃးတူၵ်ႇထိုင်လွင်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉမႃးၵေႃႈ တေဢမ်ႇလၢတ်ႈပႃး လိၼ် ၼမ်ႉ လူမ်း ၾႆး ၊ သတ်းလႄႈ ၵူၼ်း ၸိူဝ်း ၼႆႉၵေႃႈ တေဢမ်ႇယဝ်ႉ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ႁဝ်းမႃးႁူႉၸၵ်း သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လူးၵွၼ်ႇ။ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼႆႉ မၢႆထိုင်ဢွင်ႈတီႈၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃ ဢၼ်မီးတူဝ်မီးၸႂ်လႄႈ တူဝ်ဢမ်ႇမီး ၸႂ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတင်းသဵင်ႈ။

သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼႆႉ ၸႅၵ်ႇမီးဝႆႉ 2 တွၼ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ၵိုၵ်းၸွမ်းသၽႃႇဝ Natural Environment လႄႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ၵူၼ်းၶူင်သၢင်ႈဝႆႉ Human Made Environment ။

သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ၵိုၵ်းၸွမ်းသၽႃႇဝၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်မီးၸႂ်လႄႈ ဢမ်ႇမီးၸႂ်တင်းသဵင်ႈ ဢၼ်လႆႈ ပိုင်ႈဢိင် ၵၼ်သေ ယူႇဝႆႉ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၽႂ် ဢမ်ႇမီးၽႂ်မႃးၶူင်ႁဵတ်းဝႆႉ မၼ်းတိုၼ်းမီးၵိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉမႃး ။ တူဝ်ယၢင်ႇၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လုၵ်ႈလိူၼ်လႄႈ ၵၢင်ဝၼ်း ၼင်လိၼ်မိူင်းလႄႈ တွင်ႉၾႃႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈ ၼႂ်းႁူဝ်ၶေႃႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ၵိုၵ်းၸွမ်း သၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ၵူၼ်းၶူင်သၢင်ႈဝႆႉသမ်ႉ ၸဵမ်ဢဝ်သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း၊ ႁိူၼ်းယေး ဝတ်ႉဝႃးၽႃသိူဝ်ႇ ႁူင်းၸၢၵ်ႈ ႁူင်းၵၢၼ် ႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၸွမ် တႃႈရူတ်ႉတႃႈၵႃး ပၢင်လဵၼ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်း တႄႇၵႂႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ၵူၼ်းၶူင်သၢင်ႈၼႆယူႇ။

ဢမ်ႇဝႃႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႅၼ်းလႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ မၼ်းၵေႃႈ တိုၼ်းမီးၽွၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈ ၼိူဝ်တူဝ်မီးၸႂ်လႄႈ ဢမ်ႇမီးၸႂ်တင်းလၢႆ။ ပေႃးႁဵတ်းႁႂ်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလူႉၵေႃႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈ တေလူႉၸွမ်း။ သင်သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဝူၺ်ႇ ႁင်ႈၵေႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်း ဢႃယုတေပွတ်း တေထူပ်းၽေးရေႃးၵႃႇၵူႈသမ်ႇ သႅၼ်ပိူင်။

သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းၵေႃႈဢိင်ၼိူဝ် လိၼ် ၼမ်ႉ လူမ်း ၾႆးသေ ၸင်ႇမီးၸင်ႇပဵၼ်မႃးလႄႈ ပေႃးၶၢတ်ႇသေဢၼ်ဢၼ်ၸိုင် ပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၵေႃႉလႂ် သတ်းသႅၼ်းလႂ်ၵေႃႈ ႁူႉတေဢမ်ႇယူႇ လွတ်ႈ ၵႂႃႇလႆႈၵူႈဝၼ်းဝၼ်း။

ပေႃးဢမ်ႇမီးၼမ်ႉတႃႇၵိၼ်၊ ပေႃးဢမ်ႇမီးလူမ်းတႃႇထူၺ်ႈၸႂ်၊ ပေႃးဢမ်ႇမီးလိၼ်တႃႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ ပေႃးဢမ်ႇမီးၾႆးတႃႇႁုင်တူမ်ႈ တႃႇပိူင်းလႅင်းႁၼ်ၸႅင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၼႆၸိုင် ၵူၼ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈ ၸုၵ်းမၼ်ႈၼိူဝ်လုမ်ႈၾႃႉ ၼႆႉလႆႈ။

ယွၼ်ႉၼၼ် ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႈၵေႃႉ တၵ်းလႆႈဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်း ဝႆႉၵႃႈၶၼ်ၼိူဝ်သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတႄႉတႄႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ် ယၢမ်းလဵဝ် ယွၼ်ႉၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႇမီး ယွၼ်ႉၵၢၼ်ပုၼ်ႈသုၼ်ႇတူဝ်သေ ယႃႉသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလူႉၵေႃႈမီး ယူႇၵူႈဝၼ်းဝၼ်း။ ပေႃးမႃးတူၺ်းၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးၼႆၸိုင် ၵၢၼ်တႅပ်းမႆႉၽဝ်ပႃႇၼႆႉ လိူင်ႇၼမ်မႃး လႄႈ ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇၵေႃႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵဝ်ႇ။

ပေႃးမႆႈၵေႃႈမႆႈႁႅင်း ပေႃးၵတ်းၵေႃႈၵတ်းႁႅင်း။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶိင်ႇၶၢဝ်းမၼ်းၵေႃႈ ၾူၼ်တူၵ်း ၼမ်ႉၼွင်း ထူမ်ႈဝၢၼ်ႈထူမ်ႈမိူင်း။ ပေႃးထိုင်ၶိင်ႇႁႅင်ႈၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးဢမ်ႇမီးၼမ်ႉတႃႇၵိၼ်တႃႇၸႂ်ႉ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ သင်ဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်း သိုပ်ႇယႃႉလူႉသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၵႂႃႇၸိူင်ႉၼႆ ၶၢဝ်းယၢဝ်းတႄႉ တႃႇၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ တေပဵၼ်ပၵ်းၵဝ်ႇပိူင်ၵဝ်ႇတႄႉ တေဢမ်ႇမီးတၢင်းမၼ်း ။

တႃႇႁႂ်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ တေၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၵူၼ်း တႃႇသတ်းတင်းလၢႆၼႆႉ တူၼ်ႈမႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ် လမ်ႇလွင်ႈတႄႉတႄႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉတင်းလၢႆၼႆႉ မၼ်းမေႃဢဝ်လူမ်းၶႃႊပွၼ်ႊတၢႆႊ ဢွၵ်ႊသၢႆႊ Carbon dioxide (လူမ်းၼဝ်ႈ) ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ဢွၵ်ႊသီႊၵျိၼ်ႊ Oxygen (လူမ်း သႅၼ်ႈသႂ်)။

တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလူမ်းၸိုၼ်ႈသႂ်သေဢမ်ႇၵႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈလိၼ် ၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈမုၼ်း ဢွၵ်ႇပၼ် ႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်။ တူၼ်ႈမႆႉ ပႃႇမႆႉၼမ်ၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ တေႁႄႉၵင်ႈလႆႈ ၼမ်ႉၼွင်းယႂ်ႇ၊ လိၼ်ယၢတ်ႇ လိၼ်ပင်းၵေႃႈ တေဢမ်ႇမီး။

သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇမီးတူၼ်ႈမႆႉၼမ်ၸိုင် ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇၵေႃႈ တေဢမ်ႇၵုမ်းလႆႈႁႅင်းမႆႈ၊ ႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵုမ်းႁတ်ႉဝႆႉ ၼင်လိၼ်မိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေဢမ်ႇၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼႅၼ်ႈၼႃသေ ထိုင်ၵမ်းၼမ်ႉ ၼွင်း၊ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ဝႆမႃးၵေႃႈ လိၼ် ၵွင်းလွႆ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေၵူၼ်ႇၵူၼ်ႇပင်းပင်း။ တူဝ်မီးၸႂ် တင်းၼမ် ၵေႃႈ လူႉသုမ်းသၢႆၸႂ် ၸွမ်းၼပ်ႉႁူဝ်မိုၼ်ႇ ႁူဝ်သႅၼ်ယဝ်ႉ။

မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇ ၸုမ်းၾၢႆႇတႅၵ်ႈႁႅင်းလူမ်း (IQAir) ၶဝ် ထတ်းတူၺ်းသေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းဝၼ်းတီႈ 26/01/2025 ၼႆႉဝႃႈ တီႈဝဵင်းလူင်တႃႈၵုင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ် မီးလူမ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈသုတ်း ၸၼ်ႉထီႉ 8 ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ၼႄလႆႈဝႃႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မၢၼ်ႈၼႆႉ လွင်ႈတႅပ်းမႆႉၽဝ်ပႃႇၼမ်လိူဝ်မႃး။ မိူင်းတႆးၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼၼ် တူၼ်ႈမႆႉၺႃးတႅပ်းဢွၵ်ႇ ၼမ်ၼႃႇယဝ်ႉလႄႈ ၾိင်ႈၾႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလီယဝ်ႉ။

တႄႇတီႈဝႃႈ ဢမ်ႇဝႆႉၵႃႈၶၼ်သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼႆႉသေ ၵူၼ်းလႄႈတူဝ် မီးၸႂ်တင်းလၢႆၵေႃႈ ဢမ်ႇၶၢမ်ႇ လႆႈႁႅင်းလႅတ်ႇ ႁႅင်းၵၢင်ဝၼ်း။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ လူမ်းလႅင်ႉလူင်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈငၢႆႈ။ ၽေးသၽႃႇဝဢၼ် ဢမ်ႇ လၢမ်းၶၢတ်ႈထိုင်လႆႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးလႆႈငၢႆႈငၢႆႈ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇပဵၼ်ၼၼ်ႉ မိူင်းလႂ်ၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈမီးပိူင်ႁၵ်ႉသႃပႃႇထိူၼ်ႇဝႆႉလီလီ။

ပေႃးတူၵ်ႇထိုင်ပႃႇထိူၼ်ႇၼႆၸိုင် ၵမ်ႈၼမ် တေႁၼ်ဝႃႈ မီးတူၼ်ႈမႆႉၵူၺ်း တီႈတႄႉမၼ်း မီးပႃးၸွမ်း တူဝ်သတ်းဢၼ်လဵၵ်ႉဢၼ်ယႂ်ႇၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်းလႄႈ မီးပႃးလိၼ် ၼမ်ႉ ႁႄႈ ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်တင်း ၼမ်တင်းလၢႆ။ မီးပႃးထႅင်ႈ တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ၶဝ်ႈပဵၼ်ယႃႈယႃ၊ တူၼ်ႈမွၵ်ႇ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈ သတ်း ဢဝ်မႃးၵိၼ်လဵင်ႉသၢႆၸႂ်လႆႈ။

သင်ဝႃႈ ပႃႇထိူၼ်ႇ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်မီးဝႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇၼမ်ယဝ်ႉၸိုင် လုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ႁဝ်း ယူႇသဝ်း ၼႆႉၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး။ Carbon dioxide တေၼမ် တေပဵၼ်ဢၢႆၵႂၼ်း gas ဢၼ်တေၵႂႃႇ တုမ်ႉတိူဝ်ႉ Greenhouse effect ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈလႆႈႁႅင်းသၢႆလႅတ်ႇ။

Greenhouse effect ၼႆႉ ပေႃးလၢတ်ႈႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်ငၢႆႈၵေႃႈ တေငၢႆးမိူၼ်ၽႅၼ်ႇၽိုၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ႁႄႉဝႆႉ ၼႂ်းၵႄႈ လုမ်ႈ ၾႃႉလႄႈ ၵၢင်ဝၼ်း။ တေဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ သၢႆလႅတ်ႇၼႆႉ မႃးတုမ်ႉသႂ်ႇလုမ်ႈၾႃႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉသၢႆလႅတ်ႇ လႆႈလတ်း ၽၢၼ်ႇ Greenhouse effect ၼႆႉသေ ၸင်ႇႁွတ်ႈထိုင်မိူင်းၵူၼ်းၶူင်းၵၢင် ၼႆႉလႄႈ တူဝ်မီးၸႂ်တင်းလၢႆၵေႃႈ ၸင်ႇယူႇလွတ်ႈလႆႈ။ သင်ဝႃႈ မီးဢၢႆၵႂၼ်း လူမ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈၼမ်ၶိုၼ်ႈ မႃးတႄႉ Greenhouse effect ဢမ်ႇၵႅၼ်ႇၶႅင်မိူၼ်ၵဝ်ႇသေ တူဝ်မီးၸႂ်တင်းလၢႆၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇႁႅင်း မႆႈ ထိုင်တီႈဢမ်ႇယိူၼ်ႉၵၼ်ႈလႆႈ။

သင်ဝႃႈ ႁႅင်းသၢႆလႅတ်ႇလိူတ်ႇမႆႈႁၢဝ်ႈႁႅင်း မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇၸိုင် ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႈၵေႃႉ ၸၢင်ႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ် ၽိဝ်ၼင်လႆႈထႅင်ႈ။ ၼိူဝ်ႉၼင် သႄႊလ် cell လူႉသေ တေဢမ်ႇမိူၼ်ပၵ်းၵဝ်ႇပိူင်ၵဝ်ႇ။

ပၼ်ႁႃ ၾိင်ႈသၽႃႇဝတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈမၼ်းတိုၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ဝႆႉ။ ဢမ်ႇဝူၼ်ႉ ဢမ်ႇသွၼ်ႇ သင်သေ ၵမ်ႈၼမ် ၼႄၶေႃႈဢၢင်ႈပဵၼ်ၼၼ်ပဵၼ်ၼႆသေ တႅပ်းမႆႉၽဝ်ပႃႇ။ မၢင် ၸိူဝ်းၵေႃႈဝႃႈ ယွၼ်ႉလူဝ်ႇႁဵတ်း တိူၵ်ႇ ႁႆႈလွၵ်းၼႃးလႄႈ တႅပ်းယႃႉၸုတ်ႇၽဝ်၊ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈဝႃႈ လူဝ်ႇ သၢင်ႈတီႈယူႇတၼ်းသဝ်းလႄႈ ၸင်ႇတႅပ်းတူၼ်ႈမႆႉ ယႃႉပႃႇမႆႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ယွၼ်ႉတူၺ်းပုၼ်ႈ သုၼ်ႇတူဝ်သေ တႅပ်းမႆႉ ၶုတ်းႁႄႈ တီႉၺွပ်းပိုတ်းယိုဝ်းတူဝ်သတ်း ထိုင်တီႈ တုမ်ႉတိူဝ်ႉၾိင်ႈသၽႃႇဝ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ။

ပေႃးထတ်းသၢင်တူၺ်းၵေႃႈ ဢၼ်သတ်ႉတဝႃႇ တင်းသဵင်ႈ လႆႈယူႇလႆႈၵိၼ်ယူႇၵူႈဝၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢိင် ၼိူဝ်သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတင်းမူတ်း။ ၽႂ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝူၺ်ႇႁင်ႈၵေႃႈ ၵေႃႉ ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းဢၼ် ဢမ်ႇမေႃႁၵ်ႉသႃသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ။ ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်ဢမ်ႇႁၵ်ႉသႃ ဢမ်ႇဝႆႉၵႃႈ ၶၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးၵေႃႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းတေထူပ်းၽေးသၽႃႇဝၼမ် – လူႉႁၢႆတၢႆယႂ်ႇ ၼမ် ၶိုၼ်ႈမႃးၸွမ်း။ ယွၼ်ႉၼၼ် ႁဝ်းႁႃးၵူႈၵေႃႉၵူႈၵူၼ်း သင်ဝႃႈ ႁၵ်ႉလုၵ်ႈလၢၼ်လိၼ် ၸိူဝ်ႉႁိူဝ်ႇငိူၼ်ႈ ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼႆၸိုင် ထုၵ်ႇလီႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်လုမ်းလႃးသိင်ႇဝႅၼ်ႉလွမ်ႉ ႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇဝႆႉ ယူႇ တႃႇသေႇယဝ်ႉ ။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင် – ပပ်ႉၵႅမ်မိုဝ်းပိုၼ်ႉငဝ်ႈ လွင်ႈသိင်ႇဝႅၼ်ႉလွမ်ႉ (ၸုမ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတႆး)