မိူင်းမၢၼ်ႈၶဝ်ႈပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈႁူမ်ႈတုမ်ဢႃႊသျဵၼ်ႊၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ တင်ႈတႄႇပီ 1997 လႄႈ ယင်းပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်း ၵၢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈပၢင်ၵုမ်သုတ်းယွတ်ႈဢႃႊသျဵၼ်ႊၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဢိၵ်ႇတင်း ၵၢၼ်ပဵၼ် တႅဝ်းႁူမ်ႈဢမ်ႇၸုၵ်းၶၢင်ႈၾၢႆႇလႂ်ၾၢႆႇၼိုင်ႈ လႄႈ BIMSTEC ၵွႆးၵႃႈဢမ်ႇလႆႈပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်းၶွင်ၶိူဝ်း The Commonwealth of Nations ပဵၵ်ႉသမ်ႉယၢမ်ႈပဵၼ်မိူင်းပႃႈတႂ်ႈ ယိုတ်းၵုမ်းၶွင် ဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႄႈ ယင်းပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵိူဝ်းၵုမ် လမ်ႇလွင်ႈ ၵၢၼ်ႁူမ်ႈမိုဝ်း မိူင်းထႆး-မိူင်းမၢၼ်ႈ။
လူၺ်ႈပၢင်ၵုမ်ၽွင်းလူင်ၼွၵ်ႈမိူင်းၶွင်ဢႃႊသျဵၼ်ႊမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 27 လိူၼ်ဢွၵ်ႉထူဝ်ႊၿိူဝ်ႊ 2022 တီႈႁွင်ႈၵၢၼ်လူင် ၽူႈၼမ်းၼႂ်း ဢႃႊသျဵၼ်ႊ ၼႂ်းဝဵင်းလူင်ၵျႃႊၵႃႊၻႃႊသေ သုတ်းယဝ်ႉတီႈၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ၶွင်ၽူႈၼင်ႈၸိုင်ႈ ၼႂ်းပၢင်ၵုမ် ဢႃႊသျဵၼ်ႊ လူၺ်ႈလွင်ႈမႆႈၸႂ် ယိၼ်းၵႂင်ၸွမ်းၶေႃႈလႆႈၸႂ် 5 ၶေႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်ၽူလ်ၽွၼ်းမႃးလႆႈ လိူဝ်ၼၼ်ႉယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၸႂ်ယႂ်ႇၵႂၢမ်းမုင်ႈဝင် လူတ်းဢေႇ ယွမ်းလူင်း ဢမ်ႇၶႂ်ႈမီးလိူဝ် တေႃႈၼင်ႇၼၼ်ၵေႃႈလွင်ႈၼႆႉယင်းပဵၼ်ၵၢၼ်ဢဝ်ဢွၵ်ႇမႃးထူၵ်းထဵင်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၶေႃႈယိုၼ်ႈလဝ်ႈလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်တေသူင်ႇတေႃႇႁႂ်ႈၽူႈၼမ်းၶွင်ၵုမ်ႇၾၢႆႇထတ်းထွင်ၼႂ်းပၢင်ၵုမ်သုတ်းယွတ်ႈတီႈၼႂ်းဝဵင်းလူင်ၽၼူမ်ႊပဵၺ်း(ၽၼူမ်ႊပဵၼ်ႊ) မိူဝ်ႈၼႂ်း ဝၼ်းတီႈ10-13 လိူၼ်ၼူဝ်ႊဝႅမ်ႊၿိူဝ်ႊရ်ၼႂ်းပီ 2022 ၼၼ်ႉ ပိူဝ်ႈတတ်းသိၼ်ၸႂ်ဝႃႈတေသိုပ်ႇၶပ်းၶိုင်ၵႂႃႇၸိူင်ႉႁိုဝ်။
ၵုမ်ႇဢႃႊသျဵၼ်ႊတတ်းသိၼ်ၸႂ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇယုင်ႈၵဵဝ်ႇၵပ်းပၺ်ႁႃလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈတၢင်းၵၢၼ်မိူင်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းလုၵ်ႈၸုမ်း ဢႃႊသျဵၼ်ႊ ၼပ်ႉတင်ႈတႄႇမိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ၽူႈပွင်ၵၢၼ်လူင်သုင်သုတ်းၶွင်ၵွင်တပ်ႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ႁိုဝ် တပ်ႉမတေႃႇ ႁုပ်ႈယိုတ်းဢမ်းၼၢၸ်ႈ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 1 လိူၼ်ၾႅပ်ႉပိဝ်ႊရီႊ 2021 လူၺ်ႈၵၢၼ်ၵူၼ်ႇလူမ်ႉလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈမႃး ပၢႆးတႂ်ႈ ၵၢၼ်ၼမ်းၶွင်ၼၢင်းသုၵျီႇ။
ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၵုမ်ႇဢႃႊသျဵၼ်ႊၵေႃႈႁွင်ႉပၢင်ၵုမ်ၶိုၵ်းၶၵ်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်း မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 24 လိူၼ်ဢေႊပရိူဝ်ႊလ် 2021 လႄႈၸိူၼ်းဝွၵ်ႇ မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ႁူဝ်ၼႃႈသၽႃးၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်း ႁူမ်ႈတင်းလႆႈၸႂ်မၵ်းတမ်းၼႅဝ်းတၢင်းဢွၵ်ႇမႃး 5 ၶေႃႈ ဢၼ်မီးၸႂ်ၵႂၢမ်း လမ်ႇလွင်ႈ ၼၼ်ႉၵေႃႈ 1. ႁဵၵ်ႈႁွင်ႉႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်ၵိုတ်းယုတ်းၵၢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းၵမ်းလဵဝ် 2. ႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်လူၺ်ႈၵတ်းၵတ်း ယဵၼ်ယဵၼ်ၼႂ်းၸိူဝ်းၽူႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈတင်းမူတ်း 3. ႁႂ်ႈၽူႈတႅၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင်ၽူႈၼင်ႈၸိုင်ႈဢႃႊသျဵၼ်ႊၶဝ်ႈၵႅဝ်ၸွမ်းလူၺ်ႈလီလႄႈပဵၼ်ၵၢင် ႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်ဢုပ်ႇၵိူဝ်းၵုမ်ၵၼ် 4. ႁႂ်ႈသူင်ႇမွပ်ႈၵၢၼ်ၸွႆႈထႅမ်တၢင်းၾၢႆႇလွင်ႈသူၼ်ႇလႆႈပဵၼ်ထမ်းၸၢဝ်းၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ လႄႈ သုတ်းထၢႆႉ ၽူႈႁႂ်ႈတႅၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈပိူဝ်ႈႁူပ်ႉထူပ်းၽူႈမီးသူၼ်ႇလႆႈသူၼ်ႇသေ(သုမ်း) တင်းမူတ်း။
ၵွႆးၵႃႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ဝၢႆးသေၶၢဝ်းယၢမ်းၽၢၼ်ႇပူၼ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉ 18 လိူၼ် ၼပ်ႉတင်ႈတႄႇၶေႃႈမၵ်းတမ်းၵမ်ႁႅတ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈပဵၼ်ၵႂႃႇ ၸွမ်းတၢင်းတီႈလီလႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵၢၼ်ၸွႆႈထႅမ်ၽူႈထုၵ်ႇတူတ်ႈ(တၢမ်ႇ) ၵၢၼ်မိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈ ႁၢႆးငၢၼ်းဝႃႈ တင်ႈတႄႇၵၢၼ်ယိုတ်း ဢမ်းၼၢၸ်ႈမႃးတေႃႇထိုင်ဝၼ်းတီႈ 4 လိူၼ်ၼူဝ်ႊဝႅမ်ႊၿိူဝ်ႊရ် 2022 ၼၼ်ႉၵွႆး ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းတေႃႇတၢၼ်းသၢၼ်ၶတ်းၵၢၼ်ႁုပ်ႈယိုတ်း ဢမ်းၼၢၸ်ႈ ထုၵ်ႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ(တပ်ႉမတေႃႇ) ၶႃႈႁႅမ်ဢဝ်တၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ 2,413 ၵေႃႉ။
ၵၢၼ်လုၵ်ႉႁိုၼ်ႇ တွပ်ႇတိုၵ်းၶိုၼ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ ယင်းသိုပ်ႇၵၢဝ်ႉယၢင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ တိုၵ်း ၾိုၼ်ႉၶိုၼ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၵူႈမိုဝ်ႉၵူႈဝၼ်း။ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၶႃႈလူင်ယႂ်ႇၽူႈပၢႆႈၼီၽႆး(ၽေး)ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉႁၢႆးငၢၼ်းဝႃႈ မီးၽူႈၵူၼ်းမၢၵ်ႈ ၼမ်လိူဝ် 1 လၢၼ်ႉၵေႃႉ ႁူမ်ႈတင်းၽူႈၵူၼ်း လႆႈၽူင်ႉယၢႆႈပၢႆႈၼီၵၢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းပၢႆးၼႂ်းမိူင်း 48,000 ၵေႃႉ ပၢႆႈဢွၵ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်းၵႂႃႇၸူး မိူင်းႁိမ်းႁွမ်းဢၼ်တိတ်းၸပ်းၵၼ်။
တၢင်းၵုမ်ႇဢႃႊသျဵၼ်ႊၼၼ်ႉ ပိၼ်ႇလၢႆႈၽူႈၼင်ႈၸိုင်ႈပရူႊၼႆႊ မႃးပဵၼ်ၵမ်ႊပူႊၶျႃႊ ႁူမ်ႈတင်းၵၢၼ်ပိၼ်ႇၽူႈတႅၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢေႊရီႊဝၢၼ်ႊ ယူႊသုၽ်ႊ ၽွင်းလူင်ၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႉတီႈ 2 ၶွင်ပရူႊၼႆႊပဵၼ် ပလႅၵ်ႇ သုၶူၼ်ႊထ် ၵႅမ်ၸွမ်ၽွင်းလူင်လႄႈ ၽွင်းလူင် ၼွၵ်ႈမိူင်းၵမ်ႊပူႊၶျႃႊၼၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ်ၽွင်းတေမူတ်းဢႃယုၸုပ်ႈၵၢၼ်လႄႈ တေမူတ်းၼႃႈတီႈ ၵၢၼ်ပဵၼ်ၽူႈၼင်ႈၸိုင်ႈဢႃႊသျဵၼ်ႊၶွင် ၵမ်ႊပူႊၶျႃႊမိူၼ်ၵၼ်။ ၵွႆးၵႃႈ ၵုမ်ႇဢႃႊသျဵၼ်ႊယင်းဢမ်ႇထိုင်ယွတ်ႈသုတ်းပၢႆၵၢၼ်သမ်ရဵၸ်ႇ(ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ) လူၺ်ႈၵၢၼ်ဝိပ်ႇႁႅတ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၶွင်ဢႃႊသျဵၼ်ႊလႆႈ သေၶေႃႈ။
ပွင်ႈၵႂၢမ်းၼႆႉႁဵတ်းးႁႂ်ႈႁၼ်ဝႃႈၵုမ်ႇဢႃႊသျဵၼ်ႊ ႁိုဝ် ၸိုင်ႈႁူမ်ႈတုမ်ဢႃးသျဵၼ်ႊၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဢမ်ႇၸၢင်ႈတေၶပ်းၶိုင်ၸတ်းၵၢၼ် လႆႈထိုင်တီႈယွတ်ႈႁတ်ႈတီႈပၢႆ တီႈမုင်ႈဢၢၼ်းမၢႆ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈၵၢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလူင်လၢႆလွင်ႈ တင်းၼႂ်းသူၼ်ႇၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈၸုမ်း လူၺ်ႈၵၢၼ်ႁုပ်ႈႁူမ်ႈယဝ်ႉ မၼ်းၵေႃႈမီးလွင်ႈၵွင်ႉၶမ် ယူႇလၢႆလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇၵႄႈလိတ်ႈပၺ်ႁႃငဝ်းလၢႆးႁုၵ်ႉႁၢႆႉလူင်ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ။
ပၺ်ႁႃၵၢၼ်ပၼ်ႇပုတ်ႈၵၼ်ႁပ်ႉၼႃႈတီႈပုၼ်ႈၽွၼ်း မီးၶၵ်ႉမၵ်းမၢၵ်ႈၼမ် ၵွပ်ႈဝႃႈၽူႈတႅၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉ မီးၵႂၢမ်းႁူႉ ၵႂၢမ်းၶဝ်ႈၸႂ် ၼိူဝ်ပၺ်ႁႃယုင်ႈယၢင်ႈၶွင်မိူင်းမၢၼ်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ဢိၵ်ႇတင်းလၵ်းၼမ်းၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈၸုမ်းၶွင်ဢႃႊသျဵၼ်ႊၵေႃႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၼ် ၵႃႈပူၼ်ႉမႃး ပရူႊၼႆႊ ဢမ်ႇပေႃးၶႂ်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၺ်ႁႃမိူင်းမၢၼ်ႈ ၵၢၼ်ၶပ်းၶိုင်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝႃႈဢမ်ႇလႆႈဢွၵ်ႇၾၢင်ႁၢင်ႈၸႅင်ႈၸၢင်ႇ သူၼ်ႇ ၵမ်ႊပူႊၶျႃႊၼၼ်ႉ ၼွၵ်ႇသေၾၢင်ႁၢင်ႈၶွင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁုၼ်ႊသဵၼ်ႊ ဢွၵ်ႇၾၢင်ႁၢင်ႈၵၢၼ်သူင်မိုတ်ႈလၢႆးၸဝ်ႈဢမ်းၼၢၸ်ႈလႄႈ ဢမ်ႇဝႆႉၼႃႈတႃတေႃႇပႃႊတီႊၾၢႆႇသၢၼ်ၶတ်း ႁူမ်ႈတင်းၵၢၼ်ပူၼ်ႉပႅၼ်သူၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းၵၢၼ်ပဵၼ်ယူႇထမ်းမၻႃးမႃးၼႂ်း ၵမ်းပူးၶျႃး။
လူၺ်ႈၵၢၼ်ဢၼ်တေမီးၵႂၢမ်းမုင်ႈဝင်ဝႃႈ ပလႅၵ်ႇ သုၶူၼ်ႊထ် ၼႆသေၵေႃႈ တူၺ်းမိူၼ်ၵၢၼ်ၶၢတ်ႈလၢမ်းၵၢၼ်ၶွင် ပလႅၵ်ႇ သုၶူၼ်ႊထ် ၶပ်းၶိုင်ၵၢၼ်သင်သိင်လႂ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၶတ်းၶွင်ႈၵၼ်တင်းထမ်းမၸၢတ်ႈၶွင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇပူၼ်ႉတီႈၽႅဝ် ၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆႉ ၶႄးၸၢင်ႈမီးၵႂၢမ်းမုင်ႈဝင်ၶိုၼ်းမႃး တီႈ မႃႊရ် သျူႊၻီႊ တင်ႈၸႂ်တင်ႈၶေႃးလႄႈမီးၾၢင်ႁၢင်ႈၶႅင်ၵႅၼ်ႇ တေႃႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ မႃးၸဵမ်ပိုင်းလႄႈ ၼၼ်ႉၵေႃႈတေပဵၼ်ၵၢၼ်ၾၢၵ်ႇၵႂၢမ်းဝင်ဝႆႉၸွမ်းၽူႈၵူၼ်းလႄႈၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈၸုမ်းဢႃႊသျဵၼ်းၼမ်ပူၼ်ႉတီႈႁိုဝ် ၼႆယူႇ။
မီးၶေႃႈယိုၼ်ႈလဝ်ႈဢၼ်လီသူၼ်ၸႂ်တီႈလၢႆၾၢႆႇဝႃႈ ၵုမ်ႇဢႃႊသျဵၼ်ႊ ၵိုင်ႇလီတင်ႈၽူႈတႅၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉတၼ်းႁဵင်းထႃဝွရ်း (ထႃဝရ) ႁိုဝ် မီးၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ငၢၼ်း 1 ပီလႄႈလွမ်ႁႃၽူႈၵူၼ်းၵေႃႈမီၵႂၢမ်းၶဝ်ႈၸႂ်ၼႂ်းၵိၸ်ႇၵၢၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈပဵၼ်ယၢင်ႇလီ ဢမ်ႇၸမ်ပဵၼ်တၵ်းဝႃႈပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈသၼ်ၸၢတ်ႈလႂ် ၶွင်လုၵ်ႈၸုမ်းၵေႃႈလႆႈ ပိူဝ်ႈၵႅတ်ႇၵင်ႈပၺ်ႁႃၽွၼ်းလႆႈထပ်ႉသွၼ်ႉ လူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၶပ်းၶိုင်ၵၢၼ်လၵ်းၼမ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈၸုမ်း ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တင်းၼႅဝ်းတၢင်းၶွင်ၵုမ်ႇဢႃႊသျဵၼ်ႊ။
တီႈတႄႉမၼ်းဢႃႊသျဵၼ်ႊမီးၼဵၼ်ၵႆးလၢႆယၢင်ႇ တွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်ႁပ်ႉမိုဝ်းတင်းငဝ်းလၢႆးပၢႆးၼႂ်းလႄႈပၢႆးၼွၵ်ႈၵုမ်ႇ ၸွမ်ၽွင်းလူင် ႁုၼ်ႊသဵၼ်ႊ ယၢမ်းလဝ်ႈယိုၼ်ႈႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်ၸတ်းတင်ႈၼဵၼ်ၵႆးဢၼ်ႁဵၵ်ႈဝႃႈ ထရွႆႊၵႃႉ(troika) ႁႂ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းဢၻိတ်ႇပၸ်ႉၸုၿၼ်ႊလႄႈ ဢၼႃးၶူတ်း(ပူၼ်ႉမႃးယၢမ်းလဵဝ်လႄႈမိူဝ်းၼႃႈ) ၸိုင်ႈမိူင်းဢႃႊသျဵၼ်ႊမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ပိုၵ်းသႃႁႃလိုဝ်းလိူင်ႈၵဵဝ်ႇၵပ်းၵိၸ်ႇၵၢၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵမ်းသိုဝ်ႈလႄႈၶပ်းၶိုင်သၢင်ႈၼႅဝ်းတၢင်းၸွမ်းၼင်ႇလႆႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်ႁႂ်ႈပဵၼ်ၽူလ်(ႁၼ်ၼမ်ႉႁၼ်တူဝ်)။
မွၼ်းၶိူဝ်း
20241105
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ