လိူၼ်သႅပ်ႊထႅမ်ႊပိူဝ်ႊ 26 ဝၼ်း ၶွင်ႇသီႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းမိူင်း ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇယိုၼ်းမိုဝ်းထိုင် ၸုမ်းၸၢဝ်းမႅၵ်ႇၵွင်ႈ လုၵ်ႉ ၽိုၼ်ႉတင်းလၢႆ ႁႂ်ႈပွႆႇၽႃႈလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈသေ ၶဝ်ႈမႃးဢုပ်ႇၵုမ်ၵၢၼ်မိူင်း လူၺ်ႈလၢႆးတၢင်း တင်ႈပႃႇတီႇ (ႁိုဝ်) လၢႆးတၢင်းလူင်းလိူၵ်ႈတင်ႈ ၼႆၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇမီးၶေႃႈႁပ်ႉပၢၵ်ႇ သင်သေၶေႃႈသေၵမ်းလႄႈ ဢမ်ႇႁၼ်ၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸုမ်းလႂ် ယွမ်းႁပ်ႉႁၼ်လီ တုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်း။

ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၵေႃႈလီ ၸုမ်းမၢၼ်ႈ ၾၢႆႇၶတ်းၶၢၼ်ႉၵေႃႈယဝ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းသေ ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃၵၢၼ်မိူင်းၼႆ တိုၼ်းဢမ်ႇမီး။ ၶႂ်ႈဢဝ်လၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃၵၢၼ်မိူင်းယူႇ လွၼ်ႉလွၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ၶၢဝ်းတၢင်း 80 ပီမိူင်းၸမ်ၸမ်ၼႆႉ ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇၸၢင်ႈၸႂ်ႉလၢႆးၵၢၼ်မိူင်းသေ ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ တၢမ်တူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ် ၵေႃႉၶတ်းၶႂၢင်ယႃႉ ၵဝ်းမႃးလုမ်းလုမ်းယဝ်ႉ။ တူဝ်ၵေႃႇၵၢၼ်သုၵ်ႉ သုမ်မုၵ်ႉၾႆးၵိူတ်ႇပၼ်ႁႃၵေႃႈ ပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၵမ်းသိုဝ်ႈယဝ်ႉ။

ယွၼ်ႉတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ႁိမ်ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇပၼ်ႇပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၵိူတ်ႇမီးမႃး လၢႆးၵၢၼ် ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႆ ၵူႈၵူၼ်းၵိုၵ်းမိူင်း ႁူႉပွင်ႇႁၼ်ၸႅင်ႈၵၼ်မူတ်းယူႇယဝ်ႉ။

ၸင်ႇဝႃႈ ငဝ်ႈတူၼ်ႈပၼ်ႁႃၼႆႉ ပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈၵူၺ်းလႄႈ ၸၢမ်းႁႂ်ႈမၼ်းယွမ်းပွႆႇၽႃႈၶိုၼ်း ဢႃႇၼႃႇၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်းမိုဝ်းမၼ်းၼၼ်ႉၵူၺ်းလႃႈ၊ ပိူဝ်ႈတႃႇ ၸုမ်းၸၢဝ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ် တေဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃး ၸွမ်း ၼႂ်းသၢႆတၢင်းဢုပ်ႇၵုမ် ၵၢၼ်မိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိုၼ်းတေဢမ်ႇမီး။

တၢမ်တူဝ် ၵေႃႉၸူၼ်လိပ်းဝႆႉ ဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁပ်ႉပၢၵ်ႇဝႃႈ တေပွႆႇၽႃႈၶိုၼ်းၼႆသေ သမ်ႉတေၼႄးဝႃႈ ၸိူဝ်းၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ် ၵုမ်ႇၶႂ်ႈၵေႃႇၵၢၼ်ႁၢႆႉၼႆတႄႉ ပွင်ႇဝႃႈ တၢမ်တူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တိုၼ်းဢမ်ႇမီးၸႂ် တႃႇႁႂ်ႈမၢၼ်ႈမိူင်းတိူင်းၵႃး ၵတ်းယဵၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ႁဵတ်းၵႅင်ႈယိုၼ်း မိုဝ်းႁွင်ႉႁႃသေ ၸတ်းၶိုင်ပိူဝ်ႈတႃႇတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ သိုပ်ႇဝၵ်ႉဝႆႉဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၵူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ပၢႆသေလိူဝ်ၽေးၼမ်ႉလုပ်ႇထူမ်ႈၼွင်းႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၾၢႆႇမၼ်းသမ်ႉ ဢမ်ႇယိုတ်း ဢမ်ႇယွၼ်ႇ ၸႂ်ႉၶိူင်ႈမိၼ်ပွႆႇမၢၵ်ႇလူင် တႅၵ်ႇသႂ်ႇယူႇတင်းၶိုၼ်းတင်းၶိုၼ်း၊ ၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ပဝ်ႉမၢႆလိူင်ႈသိုၵ်းၼၼ်ႉ လႆႈလူႉတၢႆမၢတ်ႇၸဵပ်းၸွမ်းယူႇၵူႈမိူဝ်ႈ။ ၼင်ႇၼႆသမ်ႉ ၶိုၼ်းၸႂ်ႉလူင်းၵဵပ်း သဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်း ပိူဝ်ႈတႃႇပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၼႂ်းပီၼႃႈၼႆၵွၼ်ႇ။

တေမီး ၵူၼ်းမိူင်းဝဵင်းလႂ် သူၼ်ၸႂ်ယုမ်ႇယမ်ႁူမ်ႈမိုဝ်း၊ တေမီးၸုမ်းၸၢဝ်းမႅၵ်ႇၵွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၶိူဝ်းလႂ် မႃႈၸၢင်မႃႈၸဵမ်း လူင်းလိူၵ်ႈတင်ႈၸွမ်းၶဝ်လႃႇ။ တေႃႈၼင်ႇ ပႃႇတီႇပၢႆးမိူင်း ၸိူဝ်းယူႇၾၢႆႇၶတ်းၶၢၼ်ႉသေ ယၢမ်ႈဢွင်ႇပေႉမႃး ပဵၼ်ထီႉ ၼိုင်ႈ၊ ထီႉသွင်၊ ထီႉသၢမ်ၼၼ်ႉ ယင်းဢမ်ႇယွမ်း တၢင်ႇမၢႆၾၢင် ပႃႇတီႇ။ ၵွပ်ႈဢမ်ႇသိုပ်ႇယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ လိူင်ႈတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ် ႁိမ်ႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တပ်ႉသိုၵ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇၶဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်း။ ပေႃးၶႂ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်းၵေႃႈ တေလႆႈဝၢင်းတမ်း လၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈယဝ်ႉ ထွတ်ႇၶူဝ်းသိုၵ်းသေ လူင်းလိူၵ်ႈတင်ႈမိူၼ်ပိူၼ်ႈ။

တၢမ်တူဝ်ႁူဝ်ၼႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ် ဢမ်ႇယွမ်းဝၢင်းၶိူင်ႈ၊ ဢမ်ႇထွတ်ႇၶူဝ်းသိုၵ်းသေ ငမ်ဝၵ်ႉဝႆႉဢႃႇၼႃႇ ၵၢၼ်မိူင်းၵႅၼ်ႇ ၵိၵ်းယဝ်ႉ သမ်ႉတေႁႂ်ႈၸိူဝ်းၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ပွႆႇဝၢင်းၶိူင်ႈသေလူင်းလိူၵ်ႈတင်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸွင်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်တဵင်ႈထမ်းယဝ်ႉႁိုဝ်။

ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1958 ယွၼ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇလႄႈ ဢွၼ်မႅၵ်ႇၵွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမႃးၼႆႉ 1963 ၽိူဝ်ႇယိုၼ်းမိုဝ်းႁွင်ႉဢုပ်ႇၵၢၼ်မိူင်းၵၼ်ၵေႃႈ ၸွင်ႇၶဝ်ဢမ်ႇၸႂ်ႉလၢႆးၶီႇၼိူဝ်လၢင်းတႅင်းၸၢင်ႉ ၵမ်းလဵဝ်ႁိုဝ်၊ 1988 – 89 ႁွင်ႉႁဵတ်းငမ်းယဵၼ်သေ ၸူဝ်းဢုပ်ႇၵၢၼ်မိူင်းၵၼ်မႃး ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉလၢႆးဝၢၼ်ဢိုၼ်တၢႆ သေ ပွႆႇၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၵႂင်မဝ်းၸွမ်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၢင်ႁဵဝ်တႅၵ်ႇယၢႆႈပဵၼ်လၢႆၵၢႆၵၼ် ၵူၺ်း၊ ပႂ်ႉႁိုင် 20 ပီယဝ်ႉ ဢမ်ႇတွၼ်ႉလႆႈဢုပ်ႇၵၢၼ်မိူင်းသင်သေယဝ်ႉ ၵမ်းလိုၼ်း ၸႂ်ႉႁဵတ်းပျီႇတူႉ ၸိတ်ႉလႄႈ တပ်ႉပႂ်ႉလႅၼ်လိၼ်သေ သူၼ်းႁႂ်ႈလူင်းလိူၵ်ႈတင်ႈၵူၺ်း။

ၼႂ်းၵႄႈၼႆႉ ဢမ်ႇဢိူဝ်လိူဝ်တေႃႇၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်လႆႈလူႉတၢႆ သႅၼ်ႁႃႈမိုၼ်ႇၸမ်ၸမ် ယွၼ်ႉလူမ်းလႅင်ႉၼႃႊၵိသ်ႉသေ  တဵၵ်းၸႂ်ႉယိုၼ်ယၼ်မၵ်းမၼ်ႈ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 2008 ပိူဝ်ႈတႃႇၸုမ်းသိုၵ်းပဵၼ်ယႂ်ႇ ၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်းတေႃႇၸူဝ်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ၵွၼ်ႇ။

ထိုင်မႃးပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇၵေႃႈ တေႃႈသမ်ႉၶိုၼ်းဝႃႈ ႁႂ်ႈဢွၼ်ႁူမ်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵိုတ်းတိုၵ်း တူဝ်ႈမိူင်းၼႆသေ လၢၵ်ႈၶဝ်ႈပၢင်ၵုမ်ၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ် မိူင်းၼေႇပျီႇတေႃႇ၊ ၼႂ်းၵၢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်းၸူႉၵျီႇ သမ်ႉပိၼ်ႇၸိုဝ်ႈပဵၼ် ပၢင်ၵုမ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ပၢင်လူင် ၸူဝ်ႈပၢၵ်ႇပီ 21။

ဢမ်ႇၸၢင်ႈလႆႈဢုပ်ႇၵၢၼ်မိူင်းသင်တႄႉတႄႉ၊ ၵမ်းလိုၼ်းၵေႃႈ လၢႆးၶိုင်ၼင်ႇလၢႆးလူင်ႈ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇယွမ်းလူင်းပလၢင်ႇၵၢၼ်မိူင်းသေ ၸႂ်ႉၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ် ဝၢင်းၶိူင်ႈၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပၢႆႁုပ်ႈပႃးဢႃႇၼႃႇ ၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း တွတ်ႈမႄးလိူၵ်ႈတင်ႈဝႆႉ ၼႂ်းပီ 2020 ၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ။

ပေႃးမႃးႁုပ်ႈလူပ်းၼႆ ဝၢႆးပၢင်ၵုမ်ပၢင်လူင် မိူဝ်ႈ 1947 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼႃႈၵၢၼ်မိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈလႄႈ တၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းတင်းလၢႆၼႆႉ ပႆႇတွၼ်ႉလႆႈဢုပ်ႇၵုမ်ၵၢၼ်မိူင်းၵၼ်မႃး တႅတ်ႈၼႅတ်ႈလီငၢမ်းသေပွၵ်ႈ။

ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇၸၢင်ႈဢုပ်ႇၼၼ်ႉ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပဵၼ်တူဝ်ၵဝ်းယႃႉ ၵမ်းသိုဝ်ႈ။ 1958 -1962 – 1988 တေႃႇထိုင် 2021 ၼႆႉ ပၼ်ႁႃၵၢၼ်မိူင်းတင်းသဵင်ႈ တႄႇတီႈတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ႁိမ်ႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်း ၼၼ်ႉလွၼ်ႉလွၼ်ႉ။

ၸင်ႇၼၼ်ထႃႈဝႃႈ  ၾၢႆႇတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇယွမ်းယိုၼ်ႁပ်ႉပၢၵ်ႇဝႃႈ တေဢွၵ်ႇၵႂႃႇၼွၵ်ႈၶွပ်ႇၵၢၼ် မိူင်းၼႆၸိုင် တႃႇႁႂ်ႈပွင်ပဵၼ်လႆႈ ပၢင်ၵုမ်ၵၢၼ်မိူင်း ၵူႈၸုမ်းၸၢဝ်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃးၼၼ်ႉ တိုၼ်းတေပႆႇ ၸၢင်ႈယဝ်ႉ။

ယူႇတီႈ ၶွင်ႇသီႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းမိူင်းသေ ၶႄးတေၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၼင်ႇလၢႆးပူၽၢႆႉၵၢၼ်မိူင်း မိူဝ်ႈၵဝ်ႇၵဝ်ႇပုၼ်ႉသေ ႁဵတ်းမႃႉပိတ်ႉဢမ်ႇလိုမ်းတိၼ်ထႅင်ႈႁိုဝ်၊ လၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်ဝႃႈ ပေႃးႁဵတ်းလႆႈပၢင် လိူၵ်ႈတင်ႈ တၵ်းမီးၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်းၸႂ်ငၢႆႈၶဝ် ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းဢမ်ႇႁၢင်ႉ၊ ပွႆႇႁႂ်ႈတင်ႈလႆႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၵေႃႈ ၵူႈမိူင်းမိူင်းတၵ်းယွမ်းႁပ်ႉသိုဝ်ႇသၢၼ်ဢမ်ႇႁၢင်ႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ပၼ်ႁႃမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမိူၼ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ပၼ်ႁႃၾႅတ်ႊတရႄႊ လူၺ်ႈတေႃႇသူႈၶွင်ႈၶမ်ၸွမ်းတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၺ်း၊ ဝၢႆး  2021 ၼႆႉ ၸိုင် ၶွင်ႈၶမ်ပဵၼ်ထိုင်ပႃးပၼ်ႁႃ တီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊ လူၺ်ႈလူဝ်ႇတေႃႇသူႈၵၼ်တင်း ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၼင်ႇၵၼ် ပတ်းပိုၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းယဝ်ႉ။

တေလႃႈလီႈႁဵတ်းႁွတ်းပဵၼ်ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈသေ ဢၢၼ်းႁႂ်ႈယဝ်ႉယိဝ်ႉၵႂႃႇငၢႆႈငၢႆႈ ဢမ်ႇလႆႈသႄႈ။ ၵုမ်ႇတေၸႂ်ယႂ်ႇႁႅင်းသိုၵ်းမႃႇလၢႆသေ တဵၵ်းဢီးသူၼ်းယဵတ်ႈသႂ်ႇတိၵ်းတိၵ်းတႄႉ ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ယူႇ တီႈ ၽူႈသၢင်ႈပၼ်ႁႃသိုၵ်းၵၢင်မိူင်းယဝ်ႉ တေပဵၼ်ၵႂႃႇထိုင် ၸုမ်းသၢင်ႈပၼ်ႁႃ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းတူင်ႇ တၢင်ႇၵွၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လီလႆႈၾၢင်ႉထိုင်ယူႇ။

ပေႃးထိုင်ၶၵ်ႉၼၼ်ႉၵႂႃႇတႄႉ ယႃႈၵႄႈၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ ၼွၵ်ႈလိူဝ်ပွႆႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လႅဝ်ၽႅဝ်ႉ တႅၵ်ႇငၢၵ်ႈယဝ်ႉ ယူႇၽႂ်ယူႇမၼ်းၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေဢမ်ႇမီးထႅင်ႈလၢႆးတၢင်း တၢင်ႇပိူင်ယဝ်ႉႁိုဝ်ၼႆ ယွၼ်းပၢႆးၼႄ ၶေႃႈၼပ်ႉႁၼ်တူဝ်ၵဝ်ႇယူႇယဝ်ႉ။