လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ  ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ – မၢႆထိုင်ၸုမ်းပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်း၊  မီးၽႅၼ်ႇလိၼ်တီႈပၵ်းတင်ႈၸိုင်ႈမိူင်း ၊ မီးၵူၼ်းမိူင်း ၊  ပိူင်လူင်မၼ်း မီးဢမ်းၼၢတ်ႈ ပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းၵူၼ်းမိူင်း မီးၵၢၼ်ပွင်သၢင်ႈမၢႆမီႈ လႄႈ  ၵၢၼ်မႅတ်ႇပႅင်းပႂ်ႉပႃး ပၵ်းပိူင်ပဵၼ်လၵ်းယူင်ႉၶၢပ်ႈ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမုၵ်ႉၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸုမ်းၵႃႈ ၸုမ်းဝႅၼ် ႁိုဝ် ၶွမ်ႊပၼီႊ။

ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈ 139 ပီ ၽွင်း 1885 ၼၼ်ႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ယိုတ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ထိုင်မႃးပီ 1887   ၶိုၼ်ႈမႃးမိူင်းတႆးသေ ဢုပ်ႇၵၼ်တင်းၸဝ်ႈၾႃႉတႆး မိူင်းလဵၵ်ႉမိူင်းယႂ်ႇၽွင်းၼၼ်ႉ မီး 45 မိူင်း။  (ဝၢႆးၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး 33 မိူင်း ယူႇယူႇၶိုၼ်းပဵၼ်မႃး 34 မိူင်း ၵွပ်ႈၶိုၼ်းႁုပ်ႈၶွၼ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢဝ်မိူင်းပွတ်းတွၼ်ႈ မၢင်မိူင်းႁူမ်ႈၶဝ်ႈပႃးသေ မၢင်မိူင်းၵေႃႈ ပွႆႇပၼ်ပိူၼ်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝဵင်းသိူဝ် (ဢၼ်မၢၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ – ဝုၼ်းတူဝ်ႇ) ပႃးၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ၊ ၵဵင်းႁုင်ႈတင်း မိူင်းလႅမ်း ၶဝ်ႈပႃးၵႂႃႇ ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇသေ ၵဵင်းသႅၼ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၵႂႃႇပဵၼ်ၼႂ်းမိူင်းထႆး)။

ၽွင်းၼၼ်ႉ ၵႅမ်ၽွင်းၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ(Lieutenant Governor of Burma)   ရေႊၵျီႊၼလ်ႊ ၶရႅတ်ႉၻွၵ်ႉ (Sir Reginald Craddock) လႆႈသူင်ႇ Mr. I. Lister  ဢၢႆႊ လိတ်ႉသ်ထႃႊ ၵႂႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတီႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်  မလေးသျႃႊ (Federated  Malaysia States)  ။ ၽွင်းၼင်ႇၼၼ် ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မလေးသျႃႊ ၵေႃႈယူႇတႂ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႄႈ မီးမိူင်း 6 မိူင်း Mr. I. Lister  ဢၢႆႊ လိတ်ႉသ်ထႃႊ  လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းယူႇ 5 လိူၼ် ယဝ်ႉၸင်ႇမႃးလဝ်ႈယိုၼ်ႈၼႄ Sir Craddock  ၶရႅတ်ႉၻွၵ်ႉ ။

ၶရႅတ်ႉၻွၵ်ႉ ၸင်ႇၶိုၼ်းဢဝ်မႃး လဝ်ႈယိုၼ်ႈၼႄ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး တီႈဝဵင်းတွင်ၵီႈ(တူၼ်ႈတီး) မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 22 လိူၼ် မၢတ်ႉၶျ် 1920 ဝႃႈတေဢမ်ႇႁႂ်ႈၽွင်းၸိုင်ႈ (Governor of India) မႃးၵဵဝ်ႇၶွင်ႇၸွမ်းၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵေႃႈ တေမီး ဢမ်းၼၢၸ်ႈ(ဢႃႇၼႃႇ) လိူဝ်ၵဝ်ႇၼႆသေ ၸင်ႇလႆႈတူၵ်းလူင်းၵၼ် ၵေႃႇတင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တႆး (Federated  Shan States) မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 01/10/1922 မႃး ။

ၸဝ်ႈၾႃႉတင်းသဵင်ႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၶွင်ႊသီႊၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (Federated Council) ဢၼ်ၽူႈၵွၼ်းမိူင်းတႆး (Commissioner of Shan States) ပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ။

ပဵၵ်ႉသမ်ႉလႆႈၵေႃႇတင်ႈပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တႆး (Federated  Shan States) ယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ ယင်းပဵၼ်မိူင်း ၸဝ်ႈၾႃႉဢၼ်ပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းမိူင်းၽႂ်မိူင်းမၼ်းယူႇလႄႈ မီးၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၵၼ်ဝႆႉဝႃႈ တေႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ် တီႈဢေႇ သုတ်း 1 ပီ 1 ပွၵ်ႈ ႁႂ်ႈၵႆႉၵႆႉ လႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ၼႆသေ မီးယူင်ႉသၢင်ႈငဝ်ႈၸိုင်ႈယိပ်းၵၢၼ်ဝႆႉ 6 ပိူင်။

1. ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ (Public Works) 2. ပၢႆးယူႇလီ (Health) 3. ပႃႇမႆႉ (Forestry) 4. ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ (Education) 5. ၾၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ (Agriculture) 6. ၵၢၼ်ၻမ်ႇရူၸ်ႇ (ပလိၵ်ႈ) ငဝ်ႈငုၼ်း (Police)။

တီႈမႃးငိုၼ်းတွင်းၵၢၼ်ၸႂ်ႉၸၢႆႇ လုၵ်ႉမႃးတီႈ 3 ၾၢႆႇ – 1. မေႃႇတိုင်းသၽႃႇဝ မိူင်းတႆး 2. ငိုၼ်းၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်သူင်ႇ ပၼ် 3. လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ၵမ်ႉၸွႆႈ( ဝၢႆးၼႆႉလႅၵ်ႈလၢႆႈဝႃႈပဵၼ်ငိုၼ်းဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈတီႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ)။

ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈငိုၼ်းဢၼ်မိူင်းတႆးလႆႈတီႈမိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ၸႅၵ်ႇပဵၼ်  2 တွၼ်ႈ ဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈလႄႈ ဢၼ်ထုၵ်ႇပၼ်။ ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ၼၼ်ႉမိူင်းတႆးၸင်ႇလႆႈၸၢႆႇ။

ဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ – 1. ၶွၼ်ႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ်ၵႃႉ ဢၼ်လုၵ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႈသူင်ႇၶဝ်ႈမိူင်းတႆး 2. ၶွၼ်ႇၼမ်ႉ တွၼ်း မေႃႇငိုၼ်းၼမ်ႉတူႈ 3. ၼမ်ႉတွၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်လႆႈတီႈၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇရူတ်ႉၾႆးၼႂ်းမိူင်းတႆး။

ဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈပၼ် ၸိူင်ႉၼင်ႇ – 1. ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇၾၢႆႇၵႅတ်ႇၶႄမိူင်းတႆး (မိူင်းတႆးမီးၵွင်တပ်ႉသိုၵ်း 2 တပ်ႉၵွင်) 2. ၵႃႈ ၸႂ်ႉၸၢႆႇၵၢၼ်ပၢႆးၼွၵ်ႈမိူင်း 3. ၵၢၼ်ၸႂ်ႉၸၢႆႇႁဵတ်းငိုၼ်းၶႅပ်းတႅင်းၵႃး  ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၼႂ်းပီ 1940 – 41 ငိုၼ်း ထုၵ်ႇလႆႈ 5,888,000 ထႅပ်ႇ ငိုၼ်းထုၵ်ႇပၼ် 2,382,000 ထႅပ်ႇ ငိုၼ်းၵိုတ်း 3,506,000 ထႅပ်ႇ။

ငိုၼ်းၼႆႉဢမ်ႇၸႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈဢီးလူၵူၼ်းမိူင်းတႆးလႄႈၵမ်ႉၸွႆႈ (Subsidies)  ပဵၼ်ငိုၼ်းဢၼ် မိူင်း မၢၼ်ႈထုၵ်ႇလႆႈၸၢႆႇပၼ် (Liabilities) ၼၼ်ႉၵွႆး။ ဢႃႇၼႃႇ

မိူဝ်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းတီႈပၢင်လူင်ဝၼ်းတီႈ 12/02/1947 ၼၼ်ႉ မီးၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ မိူင်းတႆးတၵ်းမီးသူၼ်ႇၽွင်း ငမ်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈငိုၼ်းတွင်း (Financial autonomy) ပွင်ႇဝႃႈ ဝၢႆးၵွၼ်းၶေႃယဝ်ႉၵေႃႈ တေသိုပ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၵ်းပိူင်ငိုၼ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလႆႈသွၼ်ႇပၼ် မိူၼ်ပၢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼၼ်ႉၵႂႃႇယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵွႆးၵႃႈဢမ်ႇပဵၼ်မႃးၸွမ်းၼင်ႇ တူၵ်းလူင်းၵၼ်ဝႆႉတီႈပၢင်လူင်။

လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ၵုၼ်ႇလိပ်း  ၶူဝ်းတိုၼ်းမိူင်းတႆးၵႂႃႇၵႃႈႁိုဝ်ဢမ်ႇလႆႈႁူႉ ၵွမ်ႉၵွႆးႁူႉဢၼ်လူင်ပွင် ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈဝႃႈ ဢီးလူမိူင်းတႆးလႄႈၵမ်ႉၸွႆႈပၼ်ၵႃႈႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉၵွႆး။

ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တႆးၼႆႉတိုၼ်းမီးသူၼ်ႇလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉလႄႈ မိူဝ်ႈဢွၼ် ၼႃႈၼႆႉ ၵဝ်ႈၵၢင်ႉယူႇၼႂ်းသႅၼ်ဝီ ၵွႆးၵႃႈလွင်ႈဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ ဢမ်ႇၵႂႃႇၸွႆႈထႅမ် ၽွင်းသိုၵ်း လုမ်ႈၾႃႉ  ပွၵ်ႈၵမ်း 2  မိူဝ်ႈၵျပၼ်ႊၶဝ်ႈမႃးယိုဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ၵဝ်ႈၵၢင်ႉၸင်ႇယွၼ်းၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၵႂႃႇတင်ႈ မိူင်းၵဝ်ႈၵၢင်ႉ ။ ၸင်ႇဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈ 33 မိူင်းၸဝ်ႈၾႃႉသေၶိုၼ်းပဵၼ်မႃး 34 မိူင်းၸဝ်ႈၾႃႉၼႂ်းမိူင်းတႆး။

ဝၢႆးသေ ၼေႇဝိၼ်း ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း 1962 ယဝ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တႆး ဢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် လႆႈၸႂ်ၵၼ် ၵေႃႇတင်ႈမႃးမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 01/10/1922 ၼၼ်ႉၵေႃႈ လွႆးလွႆးၵေႃႈ ၸၢင်ႁၢႆသဝ်ႈဝဝ်းၵႂႃႇ ဢမ်ႇမီးၽႂ်တူၵ်ႇထိုင် လႄႈ ၵူၼ်းႁုၼ်ႈသႅၼ်းပႃႈလင်ၶဝ် ၵမ်ႈၼၼ်ဢမ်ႇလႆႈႁူႉထိုင် လွင်ႈ “ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တႆး” မီးမႃး။

ႁူမ်ႈဝႃႈပူၼ်ႉမႃးလၢႆၾႃႉလၢႆၾူၼ် ၼပ်ႉလၢႆသိပ်းပီယဝ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးတိုၵ်ႉၾင်လိုၵ်ႉၶမ်ယူႇ ၼႂ်းၸႂ် ၵဵဝ်ႇလွင်ႈၵၢၼ်လႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇပူၵ်းတင်ႈမိူင်းၵွၼ်းၶေႃလႄႈပူၵ်းပွင် ၵၢမ်ႇၸႃႇတႃႇ တူဝ်ၵဝ်ႇ တိုၵ်ႉမၼ်ႈၵႅၼ်ႇ ၼႅၼ်ႈၼႃယူႇ ဢမ်ႇလူတ်းယွမ်းသေၶႅၵ်းမဵတ်ႉလႅင်။

လူၺ်ႈၵၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈငဝ်းၵေႃႈလီ ယွမ်းႁပ်ႉဝႃႈမိူင်းၼိုင်ႈလုၵ်ႈ တၵ်းလႆႈ မီးပိုၼ်ႉတီႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းလႄႈ  ဢႃႇၼႃႇ  ၽွင်းငမ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း မီးဢဵၼ်ႁႅင်းပွင်မိူင်း ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈပိူင် ဢၼ်ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၸွမ်းမဵတ်ႇမၢႆၾၢင်ႁၢင်ႈၸိုဝ်ႈသဵင်လႄႈငဝ်းလၢႆးႁူမ်ႈတင်း ယူင်ႉသၢင်ႈ ပိူင်ၶွတ်ႇ ၽွတ်ႈ ၵၢၼ်ပူၵ်းပွင် ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်မီးၵၢၼ်တမ်းဝၢင်းၼႃႈတီႈပုၼ်ႈၽွၼ်းၵၼ်ဝႆႉၸိူင်ႉႁိုဝ် လူင်ပွင် ၸိုင်ႈ သမ်ႉထုၵ်ႇလႆႈ ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတၵ်းတေလႆႈႁပ်ႉၵၢၼ်ၽိတ်းထုၵ်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ် ပိုၼ်ႉႁူႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၽူႈပဵၼ်ၽွင်းလူင်ၶဝ် မီးမွၵ်ႈၵႃႈႁိုဝ် ၵူၼ်းမိူင်းယွမ်းႁပ်ႉမၵ်းမၼ်ႈၵႃႈႁိုဝ်။

ၵၢၼ်ၵေႃႇတင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈပဵၼ်မိူင်းၼိုင်ႈလုၵ်ႈယဝ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁဵတ်းသင်ပၼ်လႆႈတႃႇ ၵူၼ်းမိူင်း ၵူၼ်းမိူင်းသမ်ႉၶဝ်ႈၸႂ်ပွင်ၸႂ်ၼိူဝ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်ၵေႃႇတင်ႈမႃးၼၼ်ႉမွၵ်ႈၵႃႈႁိုဝ် ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ် ၸွမ်ၽွင်းလူင် ၽွင်းလူင်ၶဝ် မီးၵၢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းၽွမ်ႉတၼ်းဝႆႉမွၵ်ႈၵႃႈႁိုဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ လီထတ်း ထွင်ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၼပ်ႉႁႅင်းၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇ ၶိုၵ်ႉၶမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈတႄႉတႄႉ။

မွၼ်းၶိူဝ်း

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ။)