ၵမ်ႈၼမ်တႆးႁဝ်းတေဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ၵၢၼ်မိူင်းၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်းၼႆႉ တေၼပ်ႉဢဝ်ၵၢၼ်ပဵၼ်ၽူႈတႅၼ်းၵူၼ်း မိူင်း (ၼႂ်းသၽႃး) ႁိုဝ် ၵၢၼ်သိုၵ်း ၵၢၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင်ၾၢႆႇသူၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၼႂ်း ၼႅဝ်းတၢင်း ၵၢၼ်ႁဵတ်း ၵၢၼ်လၢတ်ႈ ၵၢၼ်ပၢဝ်ႇ ၵၢၼ်သူၼ်းတုမ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇၾၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ် သူၼ်ႇယႂ်ႇ ႁူမ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်းတင်းၸိုဝ်ႈသဵင်ၵမ်းသိုဝ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၼႅဝ်းတၢင်းၵၢၼ် မွၵ်ႇၼႄထိုင် ၵၢၼ် ၼမ်းၸူးသူႇတၢင်းၵၢၼ်မိူင်းတၢင်းဢွမ်ႈ။

လိူဝ်သေၵၢၼ်ပဵၼ်ၽူႈတႅၼ်းၵူၼ်းမိူင်းလႄႈၵၢၼ်သိုၵ်းယဝ်ႉ လၢႆၵေႃႉလၢႆၸုမ်း ၸိူဝ်းတူင်ႉၼိုင် ၵူႈလၢႆးဢၼ်ဝူင်ႇ ဝွၵ်ႇ ဢွၵ်ႇမႃးတၢင်း လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင်ၼၼ်ႉ တေပဵၼ်ၵၢၼ်ဝူင်ႇဝွၵ်ႇလႆႈလၢႆတၢင်း လူၺ်ႈလၢႆးႁဵတ်းလၢႆး သၢင်ႈၼိူဝ်လၵ်းၵၢၼ်လႄႈ ဢဵၼ်းဢၢၼ်းဢၼ်မၢႆမၵ်းပၵ်းၸႂ်ဝႆႉၼႂ်းတူဝ်ၸႂ်ၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ ႁိုဝ် ၸုမ်းလႂ်ၸုမ်း ၼိုင်ႈ။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈယွၼ်ႉလူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇလူၺ်ႈ ဝၢႆးၼေႇဝိၼ်း ယိုတ်းဢမ်းၼၢၸ်ႈ(ဢႃႇၼႃႇ) ၼႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႈ ထုၵ်ႇႁႅတ်ႉႁၢမ်ႈတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်မိူင်း တေႃႈၼင်ႇလိၵ်ႈတႆးၵွႆးၵေႃႈဝႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ မၵ်းမၼ်ႈ ပဵၼ် လိၵ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ ပဵၼ်လိၵ်ႈၶွင်ၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႆသေ ၵိတ်ႇၵၼ်ႈ ၶတ်းၶႂၢင် ႁူတႃ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ မႃးယူႇၶိူဝ်းၶိူဝ်းလႄႈ တေႃႇထိုင်ပပ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈတႆး (ပိူင်ဢၼ်ဝႃႈ – လိၵ်ႈႁူဝ်သိူဝ်) လိၵ်ႈဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတႆး ဢိတ်ႇၽိမ်းဢွၵ်ႇမႃး တႃႇဢဝ်သွၼ်ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇႁႅတ်ႉႁၢမ်ႈၵိုတ်းယုတ်းပႅတ်ႈမႃး။

ၵွပ်ႈၼၼ်ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၵေႃႇတင်ႈ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈ “ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈတႆး” ၼႆမႃးၶႂ်ႈၵူႈဝဵင်း ပဵၼ်ၵၢၼ် ဢၢင်ႈထိုင်ပိူဝ်ႈမႅတ်ႇပႅင်းပႂ်ႉပႃးႁၵ်ႉသႃၾိင်ႈငႄႈလႄႈလိၵ်ႈလၢႆး တႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇမႃး ၶႂ်ႈၵူႈဝဵင်းလူၺ်ႈၸႂ် ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈပဵၼ်တီႈၶွၼ်ႈတုမ်ၸႂ် ယိုတ်ႈယၢဝ်းတေႃႇမႃးထိုင်လႆႈမီးတိုဝ်ႉတၢင်းလႆႈၵေႃႇတင်ႈပႃႊတီႊၵၢၼ် မိူင်းသေၶဝ်ႈလိူၵ်ႈတင်ႈၽူႈတႅၼ်သၽႃးၵူၼ်းမိူင်း ၽွင်းပီ 1990 ၼႂ်းၼၢမ်းၸိုဝ်ႈၻီႊမွၵ်ႉၶရေႊသီႊၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး SNLD (ႁဵၵ်ႈဝႃႈ“ႁူဝ်သိူဝ်”) ပေႉပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈပဵၼ်တီႈ 2 ထတ်းပႃးတီႊ NLD ၶွင်ၼၢင်းဢွင်ႇသၢၼ်းသုၵျီႇ ၵမ်ႈၼမ် ၵူၼ်းၸိူဝ်းၶဝ်ႈမႃးပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်းပႃႊတီႊၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈၽူႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ ၵူၼ်း ၸိူဝ်းယၢမ်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈ ႁိုဝ် ၵူၼ်းၼႂ်းၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈတႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။  ပေႃးႁုပ်ႈႁူမ်ႈၽူလ်ၽွၼ်းၼမ်ႉတွၼ်းၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလူင်မၼ်းၵေႃႈ တေလႆႈဝႃႈ ၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈၼႆႉ ပဵၼ်သၢႆၸႂ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပဵၼ်သဝ်လၵ်းလူင်မၼ်းယဝ်ႉ။

ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1958 ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမီးမႃးၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတႆး ဢၼ်မၢႆမၵ်းပၵ်းမၼ်ႈၵၢၼ်ဢဝ်ၶိုၼ်းမိူင်းတႆးၵွၼ်းၶေႃ လႄႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း ဢိၵ်ႇတင်း ပိူဝ်ႈပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ တေႃႇႁၢၼ်ႉဝၼ်းၼႆႉ သိုၵ်းတႆး ႁိုဝ် ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတႆး လူမ်ႉလုၵ်ႉၶုပ်ႉၵၢၼ်းမႃး 66 ပီယဝ်ႉၵေႃႈ ယင်းပႆႇမီးၽူလ်ၽွၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈသင်မႃး ၵႃႈႁိုဝ် ၽူႈၸိူဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၵမ်ႈၽွင်ႈဢၼ်တိုၵ်ႉၵႂင်တၢင်းယူႇၵေႃႈတိုၵ်ႉမီး တင်းၼမ် ၵမ်ႈၽွင်ႈၸိူဝ်းလႆႈလႅမ်ႉလိမ်းၸိမ်းရူတ်ႉသူတ်ႉၼမ်ႉဝၢၼ်ၼမ်ႉၸဵမ်းလႄႈၾၼ်ဝၢၼ်ယူႇၼိူဝ် ဢမ်း ၼၢၸ်ႈ ယင်းပဵၼ်ၽွင်းႁၢၼ်ႉၸူမ်းလူၺ်ႈပိတိ။

ပိူင်ၵၢၼ်ႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈႁဵၼ်းႁူႉလူၺ်ႈပၺ်ႇၺႃႇ ဢႆႊၶိဝ်ႊ (IQ) ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူင်ႉႁိုဝ် မိူဝ်ႈႁဝ်းယင်းတိုၵ်ႉၶမ်ယူႇၼႂ်း တူင်ႇႁႅဝ်ႉယူႇလၢႆးၵဝ်ႇလၢႆးလဵဝ် ၽွင်းလူၵ်ႈပိၼ်ႇပႅင် ဢေႊဢႆႊ(AI) မႃးတႅၼ်း ၻီႊၵျီႊထလ်ႊ (Digital) ႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၵၢၼ်ဢၼ်ႁဝ်းႁဵတ်းယူႇၼႆႉမႅၼ်ႈၸွမ်းလၢႆးၵႄႈမၼ်းယဝ်ႉႁိုဝ်လႄႈ တေၵၢဝ်ႉၶၢမ်ႈလႆႈထုင်ႉၶႂၢၵ်ႇၼၢမ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇ လူင်ၼႆႉၸိူင်ႉႁိုဝ်။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ လၢႆၾႃႉလၢႆၾူၼ်ၽၢၼ်ႇမႃး ၸုမ်းတူင်ႉၼိုင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၵေႃႈလီ သူၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၵေႃႈလီ ၵမ်ႈၼမ်ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉတၢင်းၵမ်ႉၸွႆႈတီႈၸုမ်း NGO မီးၸဝ်ႈတႃႇၼလူင်ၶဝ်ပဵၼ်ႁႅင်း။ ယွၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈ မီးၵၢၼ်ထုၵ်ႇၵမ်ႁႅတ်ႉလၢႆးႁဵတ်းလၢႆသၢင်ႈ ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၸွမ်းလၵ်းပိူင်ဢၼ် NGO တမ်းဝၢင်းပၼ်လႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇၸွႆႈလႆႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈ ၵူႈၽၢၵ်ႈသူၼ်ႇပိုၼ်ႉတီႈၵေႃႈ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်ၸုမ်းသူၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း ၸုမ်း တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၶဝ်ယိုၼ်းမိုဝ်းၶိုတ်းထိုင်ပိုၼ်ႉၵမ်ႈၽွင်ႈၵွႆး။ ၵူၺ်းၵေႃႈလႆႈဝႃႈပဵၼ်ယႃႈယႃလူင်ဢၼ်သိုပ်ႇသၢႆၸႂ် ပၼ်ၽူႈၵူၼ်းပၢႆႈၽေး ႁူမ်ႈပႃး လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ မႄႈယႃႈၼၢင်းယိင်း ၵူၼ်းထဝ်ႈၵူၼ်းၵႄႇၼႆသေတႃႉ မၢင်ပီပီ လႆႈတၢင်းၵမ်ႉၸွႆႈမႃးတီႈ NGO ဢေႇ ဝၢင်ပီလႆႈမႃးၼမ်ၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇၸွႆႈလႆႈၼမ်ၽွင်ႈ ဢမ်ႇမၼ်ႈဢမ်ႇၵိုမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉမၼ်းၵေႃႈပဵၼ်ၽွၼ်းလီလႄႈၶဝ်ႈတႃၽူႈၵူၼ်းလႆႈႁၼ်ယူႇ။

ၵွႆးၵႃႈသူၼ်ႇယႂ်ႇဢၼ်ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ် ဝႆႉၵႃႈၶၼ်ဝဝ်ဝၢင်လႄႈ ထုၵ်ႇထတ်းသၢင်ထုၵ်ႇသႄႉၼႄး ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၾိင်ႈငႄႈ ထုၵ်ႇသၢႆတႃၵူၼ်းတႆးၵမ်ႈၽွင်ႈႁၼ်ဝႃႈ မိုင်ႉႁဵတ်းပွႆး သူင်မိုတ်ႈတၢင်းမူၼ်ႈသိူဝ်း မဝ်းမိင်းၸွမ်း သႅင် သီ သဵင် ၼမ်းဢွၼ်လႅၵ်ႈပိၼ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉ ႁႂ်ႈႁၼ်ပဵၼ်တၢင်းၽိတ်း “တႆး သူင်ႇပွႆး မၵ်ႉပွႆး ႁိတ်ႉပွႆး ၽႄႉပွႆး”။

“ပွႆး”ႁွင်ႉၸွမ်းမၢၼ်ႈ ႁိုဝ် “ငၢၼ်း”(ဝႃႈၸွမ်းထႆး) ၼႆႉ ဢဝ်ၸွမ်းၾိင်ႈငႈႁိတ်ႁွႆး ဢၼ်ႁဝ်းမီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်သေ ႁဵတ်းသၢင်မႃးၸွမ်းၵႂၢမ်းထိုဝ်ယမ်ႁဝ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ လိူၼ်ၸဵင်(ပီမႂ်ႇ) လိူၼ်ၵမ် (ၶဝ်ႈၿၢတ်ႈ-ၶဝ်ႈၵမ်) လိူၼ်သၢမ် (လူႇတၢၼ်းၶဝ်ႈယႃၵု) လိူၼ်သီ (ၶိုၼ်ႈထၢတ်ႈ) “ၼႂ်းၵႄႈလိူၼ်သီႇလိူၼ်ႁႃႈၼႆၵေႃႈ သၢင်ႇလွင်း” လိူၼ်ႁႃႈ (သွၼ်းၼမ်ႉ – ပီမႂ်ႇၵေႃးၸႃႇ) လိူၼ်ႁူၵ်း (ၼူၾႆး) လိူတ်ၸဵတ်း (ၶိုၼ်ႈၸဝ်ႈမိူင်း) လိူၼ်ပႅတ်ႇ(ၶဝ်ႈဝႃႇသႃ) လိူၼ်ၵဝ်ႈ လိူၼ်သိပ်း (ၵူၼ်းထဝ်ႈၵမ်သိလ်ၼွၼ်းဝတ်ႉ“ၵျွင်း”) လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်း(ဢွၵ်ႇဝႃႇသႃ) လိူၼ်သိပ်းသွင် (လူႇတၢၼ်း ၵထိၼ်) ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ၶႅၵ်ႇလီပၢင်ၸႃႉ။

တင်းမူတ်းတင်းသဵင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈငၢၼ်း(ပွႆး) ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းမူၼ်ႈတၢင်းသိူဝ်းၵူႈလွင်ႈၵူႈပိူင်ယၢင်ႇလဵဝ် ၾၢႆႇၼိုင်ႈတႆး ၵႂႃႇႁွင်ႉဢွၵ်ႇသဵင်ၸွမ်းမၢၼ်ႈဝႃႈ“ပွႆး”ၼႆလႄႈ မိူၼ်တင်းမီးပၢင်ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း တၢင်းၵႃႈတၢင်းဝႅၼ် ယူႇၵူႈငၢၼ်း(ၵူႈပွႆး)။ ၼႂ်းၵႃႈဢၼ်ဝႃႈ“ပွႆး” ႁိုဝ် “ငၢၼ်း” ၼႆႉ မီးတင်းၵၢၼ်ၵိၼ်လူႇလူႉတၢႆ လၢႆပၢင်လၢႆသႅၼ်း သမ်ႉၵႂႃႉဢဝ်ၸိုဝ်ႈပွႆးၼၼ်ႉသႂ်ႇပႃႈၼႃႈမၼ်းသေ ႁွင်ႉၼမ်း တေႃႈၼင်ႇပၢင်တိုၵ်း ယင်းႁွင်ႉၸွမ်းမၢၼ်ႈဝႃႈ “ပွႆးတိုၵ်း”။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ တေၶႂ်ႈဝႃႈတႆး ႁိတ်ႉမၵ်ႉသူင်ပွႆးၼႆသေတႃႉ ၵူႈဝၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇဝႃႈတႆးၵႂႃႇယူႇမိူင်းလႂ်ၵေႃႈ ပႃးဢဝ် ၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈႁွႆးတႆးၵႂႃႇၽႄႈတီႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉၵႃႈမိူင်းထႆး မိူင်းဢမေႊရိၵႃႊ ယူႊရူပ်ႉ  ၵျပၼ်ႊ ထႆႊဝၼ် ၵူဝ်ႊလီႊယိူဝ်ႊ ဢိၵ်ႇတင်းလၢႆလၢႆမိူင်းတီႈတႆးၵႂႃႇယူႇပၵ်းထင်ၾင်ႁူၵ်ႈၾင်ႁႄႇလႄႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းငၢၼ်း ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉယူႇ ၼႂ်းပႃႇၽိူင်းမိူင်းပိူၼ်ႈ။ မိူဝ်ႈမီးၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈႁွႆးႁဝ်းၵေႃႈ မီးၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းဝႆတႆးၸွမ်းမႃး ၽႄႈၸွတ်ႇသၢႆတႃ ၵူၼ်းတၢင်ႇၸၢတ်ႈတၢင်ႇၶိူဝ်း လႆႈႁၼ်ၸူမ်းဢၢမ်းတၢင်းႁၢင်ႈလီၶူဝ်းၼုင်ႈတႆးလႄႈၾိင်ႈ ႁိတ်ႈႁွႆးတႆး ႁူႉၸၵ်းတႆးမႃးၸွတ်ႇၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼႂ်းလူၵ်ႈယၢမ်းလဵဝ်။

ယွၼ်ႉၼၼ်ႉႁူမ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်မိူင်းၵၢၼ်သိုၵ်းႁဝ်းဢမ်ႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုတ်းတၼ်းပိူၼ်ႈ ၵၢၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း သူၼ်လႆႈ ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈပဵၼ်ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆသေတႃႉ ၵၢၼ်ၾိင်ႈငႄႈႁဵတ်းႁွႆးတႆးၵေႃႈ တေလႆႈ ဝႃႈ ၶဝ်ႈပႃးပဵၼ်သူၼ်ႇၼိုင်ႈ လိူဝ်သေပဵၼ်လွၼ်ႉလၵ်းသၢႆၸႂ်ၸိူဝ်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းယဝ်ႉ ၼႂ်းၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၵေႃႈ တၵ်းလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်သၢႆလိူတ်ႈလူင်ဢၼ်လေႃႇလဵင်ႉပၼ်ဢွၵ်းဢေႃလႄႈႁူဝ်ၸႂ် ၸွတ်ႈတူဝ်ႈတင်းတူဝ်ၶိင်း လႄႈပဵၼ်သူၼ်ႇၶိုၵ်ႉတွၼ်းလူင် ၼႂ်းၵၢၼ်ၽူၺ်ၽႄႈလႄႈ ႁႂ်ႈပိူၼ်ႈလႆႈႁူႉၸၵ်းတႆးၼႆ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၽူႈၵႆႉထတ်းသၢင် သႄႉၼႄးဝႃႈ တႆးသူင်မၵ်ႉႁိတ်ႉပွႆး “ငၢၼ်း” မိုင်ႉႁဵတ်းပွႆး ၶႂ်ႈႁဵတ်းပွႆး သူင်ႁဵတ်းပႆး ၽႄႉပွႆး လႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈႁပ်ႉႁူႉထိုင်ၽူလ်ၽွၼ်းၵၢၼ်ၾိင်ႈငႄႈယူႇ။

မွၼ်းၶိူဝ်း

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ။)