Tuesday, November 29, 2022

ၸိုင်ႈမိူင်းၵွၼ်းၶေႃ ပဵၼ်ၶွင်ၽႂ် တႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၵွၼ်းၶေႃ တေလုၵ်ႉတီႈလႂ်မႃး

Must read

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၸွမ်းၵၼ် လႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႈသၢင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸွမ်းၵၼ်မႃးၼႆႉ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈလႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လိင်ႉလႅၼ်တေႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းတၢင်းလၢႆမႃးလူၺ်ႈ လပ်းမွတ်ႇပႅတ်ႈ ပိုၼ်းပဵၼ် တေႉမီးတေႉသေ ၶူင်တႅမ်ႈပိုၼ်းပႅတ်ႉပိုၼ်းပွမ်ပူင်သွၼ်ပိုၼ်ၽႄႈ သုမ်ႇငုမ်းၵုမ်းႁူမ်ႇႁူဝ်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းမႃး ႁႂ်ႈပေႃး ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ – ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပေႃႈၸဝ်ႈၵေးၸူးဢၼ်တိုၵ်းဢဝ်ပၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ ။  ၼွၵ်ႈလိူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်းႁူဝ်တႄႇတင်ႈမႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးၸုမ်းလႂ် ၵႅတ်ႇၶႄႁေႉၵင်ႈပၼ် ဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ႇပွင်ၸိုင်ႈမိူင်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ – ၶဝ်ၶိုင်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸပ်းႁူၸပ်းတႃလူင်မႃးယဝ်ႉ ။

ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိုင်ႈတႆး
Photo by – SHAN/ ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိုင်ႈတႆး

ၵူၺ်းၵႃႈ ပိုၼ်းပဵၼ်တေႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်။ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်းဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ တိုၵ်းလိုပ်ႈပႅတ်ႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် လႆႈထွႆႈလႆႈႁူၼ် ပၢႆႈမူ ပၢႆႈမႃ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်း ၵွပ်ႇၵူႈဢဝ်ပၼ် လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈ။ ဢိင်ၼိူဝ်လႆႈငိၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်းလွင်ႈဝႃႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈလႄႈ ဢမေႊရိၵၼ်ႊ တေႁူမ်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ (Atlantic) သေယဝ်ႉ ဢဝ်ၼၼ်ႉ ဝၵ်ႉပဵၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းလီ မွၵ်ႈၼၼ်ႉၵူၺ်း။

ၼႂ်းပီ 1941 လိူၼ်ဢေႃႊၵတ်ႊ 14 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသၢႆငၢႆဝၢႆးသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉသေ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢမေႊရိၵၼ်ႊလႄႈ ၸွမ်ၽွင်းမိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ႁူမ်ႈပိုတ်ႇဢွၵ်ႇ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၽိုၼ်ၼိုင်ႈ ။ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢၼ် ၼၼ်ႉ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး လိုဝ်းလင်ႁိၵ်ႈဝႃႈ ( Atlantic Charter )ၼႆယဝ်ႉ။သိုၵ်း Nazi Germany ၼႆႉ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းလေႃႇတိုၵ်း မိူင်းၵလဵၵ်ႈ ယူႇယႅၼ်ႈယႅၼ်ႈသေ တေဝႃႈမိူင်း ၾရင်ႇသဵတ်ႈၼႆၵေႃႈ ၽႅဝ်ဝႆႉတႂ်ႈမိုဝ်းၶဝ်ၵျႃႊမၼ်ႊယဝ်ႉ။ မိူင်းဢမေႊရိၵၼ်ႊ တႄႉၵေႃႈ ပႆႇပႃႈၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၵွၼ်ႇ။  ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ လူဝ်ႇတၢင်းၸွႆႈထႅမ်ဢမေႊရိၵၼ်ႊ ဢိၵ်ႇပႃး မိူင်းဢူၺ်းလီမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ၽိူဝ်ႇယိုၼ်ႈမိုဝ်းယွၼ်းတၢင်းၸွႆႈ ၵေႃႈ ၸင်ႇၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး ၶေႃႈတူၵ်းလူင်း Atlantic ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၶႃႈယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်းတေပႃးယူႇမွၵ်ႈပႅတ်ႈၶေႃႈ။

1. ဢိင်းၵလိၵ်ႈလႄႈ ဢမေႊရိၵၼ်ႊ ၼႆႉ ၽႂ်လႂ်တေဢမ်ႇလႆႈၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်လိၼ်ထႅင်ႈ

2.မိူဝ်ႈယၢမ်းၶိုၼ်းမၵ်းမၼ်ႈလႅၼ်ႈလိၼ်ၼၼ်ႉတေလႆႈႁပ်ႉႁဵတ်းၸွမ်း ၶေႃႈၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ်ႉတီႈ

3. ၵူၼ်းတင်းသဵင်ႈတေႁႂ်ႈလႆႈမီး သုၼ်ႇၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃႈလႄႈ သုၼ်ႇပူင်ပၢႆးႁင်းၶေႃ

4.တေလႆႈလူတ်းယွၼ်ႇ လွင်ႈႁၢမ်ႈႁေႉၸွမ်းသၢႆ တၢင်းသိုဝ်ႉၶၢႆ ၵႃႉၵူးတေႃႇၵၼ်

5. တေႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ်မီး လွင်ႈႁူမ်ႈသၢင်ႈၸွမ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၸွမ်းၵူႈမိူင်းမိူင်းသေ ႁုၼ်ႈမုၼ်း ၵုမ်ႇလုမ်ႈၼင်ႇၵၼ်

6. ၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈတူၵ်းလူင်းၸွမ်းၼႆႉ တေလႆႈႁူမ်ႈသၢင်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးလုမ်ႈၾႃႉဢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ လွတ်ႈၵၢင်းတၢင်းၵူဝ်ႁေ

7.ၸိူဝ်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈတူၵ်းလူင်းၸွမ်းၼႆႉ တေလႆႈႁူမ်ႈသၢင်ႈ ပိူဝ်ႈတႃႇလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း ထၢင်ႇႁၢင်ႈၸွမ်းၼႂ်းၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ

8.ၸိူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ပူၼ်ႉပႅၼ်တေႃႇပိူၼ်ႈ တေလႆႈဝၢင်းၶိူင်ႈသေယဝ်ႉ ဝၢႆးပၢင်တိုၵ်းယဝ်ႉယႃႇ တေလႆႈပူတ်းယႃႉပႅတ်ႈ လၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၶႃႈယဝ်ႉ။

လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ ဢမေႊရိၵၼ်ႊလႄႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းယဝ်ႉၵေႃႈ ထိုင်မႃးၼႂ်းလိူၼ် သႅပ်ႊထႅမ်ႊပိူဝ်ႊ 24 ဝၼ်း ၸိူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢူၺ်းလီၶဝ် သမ်ႉယွမ်းႁပ်ႉယိုၼ်ယၼ်ၸွမ်းထႅင်ႈ။  ၽိူဝ်ႇထိုင်ပီ 1942 လိူၼ်ၵျႅၼ်ႊၼိဝ်ႊရီႊ 1 ဝၼ်း ပိူဝ်ႈတႃႇ သၢၼ်ၶတ်းႁေႉၵင်ႈ ဝႃႇတ ၽႅတ်ႉသိတ်ႉၶွင်ႁိတ်ႊတလႃႊ ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈလူင် ၼႃႇသီႇၵျႃႇမၼီႇၼၼ်ႉ ဝႃႈၼႆသေ ၸိုင်ႈမိူင်းၶိုင်ႈၼမ်ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၸင်ႇတၵ်းႁူမ်ႈမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်  လိၵ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉမႃးၼၼ်ႉၶႃႈယဝ်ႉ။

ပေႃးၼႆ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ Atlantic  ၼႆႉ ၸွင်ႇသမ်ႉၵဵဝ်ႇတင်းၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၊ မိူင်းၵလႃး၊ မိူင်းၶႄႇ၊ မလေးသျႃးၶဝ် ဢိၼ်ႊတူဝ်ႊၼီႊသျႃႊၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉႁိုဝ်ၼႆ ၽိူဝ်ႇမီးၵႂၢမ်းထၢမ် – ရူဝ်ႊပတ်ႊဢီႊသျႃႊဝုတ်ႊ ၵေႃႉပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈပၼ် ၽိုၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸွမ်ၸိုင်ႈ ရူသ်ႊသပႅၵ်ႊၼၼ်ႉ တွပ်ႇဝႃႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆ – ပိူဝ်ႈတႃႇပၢင်တိုၵ်း ဢၼ်ထိုင်တီႈငဝ်းလၢႆး ယွမ်း ႁပ်ႉဢဝ်လွင်ႈၸွႆႈ ဢမေႊရိၵၼ်ႊသေ ၸင်ႇၸၢင်ႈဢွင်ႇပေႉလႆႈၼၼ်ႉ လၢႆး ရူသ်ႊသပႅၵ်ႊၵႄႈလိတ်ႈၼႆႉ လႆႈဝႃႈမိ ပ်ႈဢီးတေႃႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ တေႉယူႇ။ၵူၺ်းၵႃႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း ၶူဝ်ႊလူဝ်ႊၼီႊ ၸိူဝ်းမီးတႂ်ႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼၼ်ႉၸိုင် ယုၵ်ႉလိူၵ်ႈဝႆႉတေႃႇထိုင်ပၢင်တိုၵ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈယူႇ ဝႃႈၼႆၶႃႈၼႃ။ တီႈပွင်ႇထွႆႈၵႂၢမ်းတႄႉ ဝၢႆးသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉယႃႇတႄႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ တၵ်းလႆႈပွႆႇၽႃႈ ဢၢပ်ႈပၼ်ၶိုၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်း ပဵၼ်ၶူဝ်ႊလူဝ်ႊၼီႊတႂ်ႈမိုဝ်းမၼ်းၼၼ်ႉယူႇၶႂ်ႈဝႃႈၼႆ  ။

ၵွပ်ႈၼႆ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႆႈမႃး ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢွင်ႇသၢၼ်းဢဝ်ပၼ် ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈယွၼ်ႉတပ်ႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ တိုၵ်းၵိၼ် ပေႉပုၼ်ႈတေႃႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ႁေလႆႈမႃး။  ဢိင်ၼိူဝ်သၢႆငၢႆၸိုင်ႈမိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၵပ်ႉၵိၼ်းပိူဝ်ႈတႃႇယူႇလွတ်ႈလူမ်ၸႂ်မၼ်းသေလႄႈ ၸင်ႇတၵ်းလႆႈၽႃႈပွႆႇပၼ် ၶိုၼ်းၵူၺ်း။တေႃႈၼႆႉၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ Atlantic ၶေႃႈထိသွင် ပႃးဝႆႉဝႃႈ မိူဝ်ႈယၢမ်းၶိုၼ်း မၵ်းမၼ်ႈလႅၼ်လိၼ်ၼႆႉ တေလႆႈႁဵတ်း ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈၵၢင်ၸႂ် ပိုၼ်ႉတီႈၵူၺ်း ဝႃႈၼႆဝႆႉလႄႈ မိူဝ်ႈယၢမ်းပၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈပၼ်တႃႇ မိူင်းမၢၼ်ႈ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈပၼ်တႃႇမၢၼ်ႈၶိူဝ်းလဵဝ်။ တိုၼ်းဝႃႈပၼ်ပႃး မိူင်းတႆး မိူင်းယၢင်းလႅင် ၶိူဝ်းတႆး ၶိူဝ်းယၢင်းလႅင်လႄႈ တၢင်ႇၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဢွင်ႇသၢၼ်းၶႂ်ႈလႆႈပႃးမိူင်းတႆး မိူင်းယၢင်းလႅင် သၼ်လွႆၶၢင် သၼ်လွႆၶျၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇတုၵ်းယွၼ်းထိုင်တီႈ မိူင်းဢမေႊရိၵၼ်ႊ ပဵၼ်သွင်ပွၵ်ႈ။ထိုင်တီႈ ဢမ်ႇလႆႈလႃးလႃး ၸင်ႇမႃးတူၵ်းလူင်းၸွမ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်သေ ႁူမ်ႈဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၸွမ်းၵၼ် – ၼႆလႄႈ လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းႁူမ်ႈပူၺ်ႈ ၶွင်ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းႁူမ်ႈပိူင်ႇၼင်ႇၵၼ်လႄႈ ၸူဝ်ႈၵႃႈႁဝ်းပႆႇလွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈ ၸူဝ်ႈၵႃႈႁဝ်းတိုၵ်ႉလႆႈယွမ်းႁပ်ႉဝႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈပၼ်ၸင်ႇလႆႈၼႆၼၼ်ႉတႄႉ မိူၼ်တင်းႁဝ်းလႅၼ်ၶိုၼ်းမွတ်ႇၶိုၼ်း ပိုၼ်းပဵၼ်တေႉမီးတေႉ ႁဝ်းၵူၺ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ယွၼ်းတေႃႉတႆႇပၢႆးၼႄၵၼ်မွၵ်ႈၼႆႉသေ ႁႂ်ႈလႆႈၶွတ်ႈယွတ်ႈပၢႆၵႂၢမ်းတီႈၼႆႈၵွၼ်ႇၶႃႈ မႂ်ႇသုင်ၶႃႈ။

ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ

- SHAN's Apps -spot_img

ၶၢဝ်ႇလိုၼ်းသုတ်း