မိူဝ်ႈသိုၼ်းဝၼ်းပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸွမ်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ၵေႃႇတင်ႈမႃးမိူဝ်ႈ 1947 ၼီႈၼၼ်ႉ ၶွပ်ႈတဵမ်ၵႂႃႇ 79 ပီယဝ်ႉ။ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢၼ်ၼႆႉ ယၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၶွင်ႇသီႇၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းတႆး လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆး တူၵ်းလူင်း လႆႈၸႂ်ၵၼ်ဝႃႈ တေၸႂ်ႉၾိင်ႈပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇၽွင်းမိူင်းၵႂႃႇၼႆသေ ၸင်ႇယၼ်ၶိုၼ်ႈၼႃႈထိုင်မႃး ၸၼ်ႉတူၵ်းလူင်း ၵၼ် ၼႂ်းဝၼ်းတီႈ 12 လိူၼ် February ပီ 1947 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တူၵ်းလူင်းၵၼ်ဝႃႈ တေ ဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၸွမ်းၵၼ်၊ ယဝ်ႉသမ်ႉ တေသၢင်ႈပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်မီးသုၼ်ႇၸတ်းပွင်ၽွင်းငမ်းၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်။ ယူႇၸွမ်းၵၼ်တူၺ်း တဵမ် 10 ပီယဝ်ႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၸႂ်ၸိုင် ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ လႆႈၶိုၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်တဵမ် 10 ပီ ပိူဝ်ႈတႃႇမိူင်းတႆးၼႆႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈၽွင်းငမ်း၊ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈ ၶိုပ်ႈၼႃႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ၊ ယႃႇဝႃႈတေတိူဝ်းတွၼ်း ယင်းၵပ်ႉၵိၼ်းလိူဝ်ၵွၼ်ႇပႆႇဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းၸွမ်းၵၼ်လႄႈ ၸိူဝ်းၸဝ်ႈ ၶုၼ်ၶႆႇၾႃႉ ဢိၵ်ႇပႃး ႁူဝ်ၼႃႈၵူၼ်းမိူင်း ၸင်ႇၸတ်းႁွင်ႉပၢင်တုမ်လူင်ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းသေ ၶိုင်မႄးလၵ်းမိူင်း 1947 ဢၼ်ဢၢၼ်းတႅမ်ႈပဵၼ် ၾၢင်ႁၢင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ သမ်ႉယဵၼ်းပဵၼ်ၵႂႃႇ မိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႈ ၶႂ်ႈပိူင်းၼေလွင်ႈဝႃႈ တႆးၼႆႉမီးသုၼ်ႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇယူႇသေတႃႉ ယိူၼ်ႉယွၼ်ႇသွၼ်ႇၵႆသေ ၶိုင်ႁႃ လၢႆးတၢင်း တႃႇပတ်းပူလူမႄး ႁႂ်ႈလႆႈယူႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃးၵွႆး ၼႆယဝ်ႉ။
လီယဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈၸိူဝ်းၸဝ်ႈၶုၼ်ၶႆႇၾႃႉ လႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈၵူၼ်းမိူင်းမိူင်းတႆး ဝႆႉၸႂ်ငိုၼ်းၸႂ်ၶမ်းၶိုင်ႁႃလၢႆးတၢင်းမူၼ်ႉ မႄး ႁႂ်ႈပဵၼ်လၢႆးၵၢၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉ ပႃးၸဵမ်ႁူဝ်ၼႃႈၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် ႁူမ်ႈၽၢၼ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ ပၼ်ႁႃၸမ်ႉ ယွၼ်ႉႁူဝ်ၼႃႈၵၢၼ်မိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈထုင်ႉပဵင်းၶဝ် ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်းပၢင်လူင်၊ ၽိူဝ်ႇတေသၢင်ႈပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၵွႆးၵုမ်ႇၶႂ်ႈၶိုင်ပဵၼ်မိူင်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၢၼ်ႈပဵၼ်ယႂ်ႇ ဢၼ်ဢၢၼ်းငမ်ဝၵ့် ဢဝ်ၵူႈမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ပဵၼ်တႂ်ႈမိုဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၼွၵ်ႈလိူဝ်လေႃးၽလမ်ႇမၢၵ်ႈ ၶွင်ၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်းၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးထႅင်ႈပယေႃးၵၾႆးၼွၵ်ႈသင်သေမဵဝ်း။ လွင်ႈၼႆႉ ၵွၵ်းတူၺ်းပိုၼ်းပၢင်တုမ်လူင်ၵူႈၸေႊမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ႁဵတ်းမႃး မိူဝ်ႈ1961 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁၼ်လႆႈၸႅင်ႈလႅင်းယူႇ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ႁူဝ်ၼႃႈၵၢၼ်မိူင်းၸၢဝ်းမၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်မႃးၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ၸမ်ႉ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင် ၸွမ်ၸိၵ်း သိုၵ်းမိၼ်းဢွင်ႇလႅင်ႇ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ယွမ်းတူဝ်ဝႃႈ ယွၼ်ႉၶဝ်ၽိတ်ႈလႄႈ မိူင်းလႆႈလုၼႆသႄႈ။ ၵူႈၸၢဝ်း ၶိူဝ်းပႃးၸဵမ်မၢၼ်ႈ လႆႈမႅၵ်ႇၵွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉယူႇၼႆႉ ယွၼ်ႉတၢင်းႁဵတ်းႁၢႆႉမိူၵ်ႈမႂ်ႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၸုမ်းသိုၵ်းၼႆ ၽီပႂ်ႉတူဝ်ၶဝ်ယင်းတေႁူႉထိုင်ၵွၼ်ႇ။ ၵူၺ်းၼၼ်သေတႃႉ တေႃႇထိုင်ဝူင်ႈပူၼ်ႉမႃး ၼႂ်းဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆးၼၼ်ႉ မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ တိုၵ်ႉမၢပ်ႇဝႃႈ ယွၼ်ႉၶုၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵူၼ်းၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ယွၵ်ႈမွၼ်ႇသူၼ်းၵဝ်းလႄႈ ႁဝ်းၵူၼ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႆႈ တႅၵ်ႇယႅၵ်ႈၵၼ်ၼႆယူႇမႅၵ်းမႅၵ်း၊ ဢႃႈပုမ်ႇႁူဝ်ၼႆႈ ဢမ်ႇဢိုၼ်းၽႂ်လပ်းလႆႈယဝ်ႉ ၼႆ ႁူႉယူႇသႅၵ်ႇလႅၵ်ႇ မၼ်းတိုၵ်ႉ ႁတ်းလၢတ်ႈထႅင်ႈၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈမၼ်းလႅၼ်ၶိုၼ်းတူဝ်မၼ်းၵွႆး။
ၽူႈထွမ်ႇငိၼ်းႁဝ်းၶဝ် တေၾၢင်ႉၺႃးၵၼ်ယူႇ၊ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 5 ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၸွမ်သိုၵ်းၵုၼ်ႇမေႃႇ ၵေႃႉပဵၼ် ၵႅမ် ၸွမ်ပွင်သိုၵ်းၸုမ်းၶၢင်ၶေႇဢၢႆႇဢေႇ လၢတ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းပၢင်ၵႅဝ်ႈမၢႆတွင်း ဝၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ်ၶွပ်ႈတဵမ် 65 ပီ ၼၼ်ႉၼေႃႈ.. “ ၸွင်ႇၶႂ်ႈဢုပ်ႇၵုမ်ၸွမ်း NUG ႁႃႉၼႆ ထၢမ်ဝႆႉတီႈၼေႇပျီႇတေႃႇဢိူဝ်ႈ၊ ႁဝ်းၶေႇဢၢႆႇဢေႇ ၸုမ်းလဵဝ်ၵွႆးတႄႉ ဢမ်ႇဢုပ်ႇသႄႈ…” ဝႃႈၼႆလႄႈ မိူၼ်တင်းမၼ်းႁဵတ်းၶဵဝ်ပၼ် NUG ၼႆၵေႃႈ ဝႃႈလႆႈယဝ်ႉ။
NUG ၼႆႉ မၼ်းတိုၼ်းတေဢမ်ႇယွမ်းဢုပ်ႇတေႃႇ ၸုမ်းသိုၵ်းယိုတ်းမိူင်းၼႆ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢွၵ်ႇပၢၵ်ႇဝႆႉယဝ်ႉလူး၊ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၸင်ႇ တေၶိုၼ်ၵႂၢမ်းၶိုၼ်း ဢမ်ႇၸၢင်ႈယဝ်ႉလေႃႇ။ တိူၵ်ႈတီႈႁတ်းၼႃႈလိူမ်ႈသေၶိုၼ်ၶိုၼ်းၵေႃႈ ၼႂ်းၶဝ် ၼင်ႇၵၼ် တေၶတ်းတေၶႂၢင်ယူႇဢမ်ႇႁၢင်ႉ၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၽၢႆႇသိုၵ်းယိုတ်းမိူင်းလူး ၸွင်ႇတေမၵ်းမၼ်ႈၶဝ်သေ ယွမ်း ဢုပ်ႇၼႄႇၼႆ ပဵၼ်ဝႆႉၶေႃႈထၢမ်လူင်ယူႇ။ တေဝႃႈ ၸုမ်းသိုၵ်းၶေႇဢၢႆႇဢေႇၼႆၵေႃႈ ဢွၼ်တၢင်းလၢတ်ႈဝႃႈ ပေႃးပဵၼ် တီႈမိူင်းၸေႊၼႃးတႄႉ တေဢုပ်ႇယူႇ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ်သမ်ႉဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်ယဝ်ႉ။ တေဢဝ်ဢၼ်လႂ်ပဵၼ်လၵ်း ဢမ်ႇ ၸၢင်ႈ။
ၼႂ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸွမ်သိုၵ်းၵုၼ်ႇမေႃႇၼၼ်ႉပႃးဝႆႉၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ ယူၼိတ်ႉၶၢင်၊ ယူၼိတ်ႉၶျၢင်း၊ ယူၼိတ်ႉၼႃႇ ၵ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ဝႆႉယူႇၼႆလႄႈ ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်ၽၼ်ႁၼ်ၶဝ် ဢၼ်ဢၢၼ်းသၢင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ပွတ်း တူၵ်း (Western Union) ၼၼ်ႉႁႃႉၼႆ လီသူၼ်ၸႂ်ယူႇ။
ၸွမ်သိုၵ်းၵုၼ်ႇမေႃႇ ၵႆႉၵႆႉလၢတ်ႈဝႃႈ “ တေပႂ်ႉတူၺ်းထိုင် 2025 သဵင်ႈ၊ လင်ၼၼ်ႉတႄႉ တေလႆႈတႅပ်းတတ်း ပုတ်းၶၢတ်ႇယဝ်ႉ” ၼႆလႄႈ မိူဝ်ႈလဵဝ် ပေႃးယွမ်းဢုပ်ႇၵေႃႈ ႁႂ်ႈဢုပ်ႇပႃးၸဵမ် NUG၊ ပေႃးဢမ်ႇယွမ်းဢုပ်ႇၵေႃႈ တေတင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ပွတ်းတူၵ်း ႁင်းၶေႃၶေႃယဝ်ႉ လႅပ်ႈၶႂ်ႈယိူင်းၸိူင်ႉၼၼ်ႁိုဝ်။
KIA, AA လႄႈ ၶျၢင်း ႁူမ်ႈၵၼ်သေ တေတတ်းပႃးတိူင်းၸေႊၵႅင်းယဝ်ႉ တင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁင်းၶေႃ United Western Union ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ၼႂ်းၵၢင်ပီ 2020 ပုၼ်ႉယဝ်ႉ ငိၼ်းဝႃႈၼႆယူႇ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် မိူင်းရၶႅင်ႇ၊ မိူင်းၶျၢင်း လႄႈ မိူင်းၶၢင် တူၵ်းၽႅဝ်ၼႂ်းမိုဝ်းၶဝ်သၢမ်ၸုမ်း ၸမ်ၶႂ်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇဢွၵ်ႇမႃးၶေႃႈသဵင်ဢၼ်ဝႃႈ ပေႃးဢုပ်ႇၵေႃႈဢုပ်ႇ၊ ဢမ်ႇဢုပ်ႇၵေႃႈ တေလႆႈတႅပ်းတတ်း ပုတ်းၶၢတ်ႇၼၼ်ႉႁိုဝ်။
ပေႃးတူၺ်းငဝ်းလၢႆးၸုမ်းသိုၵ်းယိုတ်းမိူင်းၼႆ တႃႇတိုၵ်းဢဝ်လႆႈၶိုၼ်း မိူင်းၶၢင်၊ ၶျၢင်း၊ ရၶႅင်ႇ လႄႈ ၸေႊၵႅင်း ဢၼ်ပႃး ၵႂႃႇၼၼ်ႉ တိုၼ်းဢမ်ႇႁၼ်ပဵၼ်လႆႈယဝ်ႉ၊ ၵႃႈလႆႈယွမ်းယွၼ်ႇသေ ပၼ်သုၼ်ႇလႆႈၸိူင်ႉၼင်ႇ ပွတ်းတွၼ်ႈ တၢင်းဢွၵ်ႇ ၼၼ်ႉၵွႆးၼႆၵေႃႈ မီးၵႂၢမ်းထတ်းႁၼ်ၵၼ်မႃးယဝ်ႉ။ တေဝႃႈမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇၼႆၵေႃႈ လူင်းတေႃႇထိုင် မိူင်းမၢၼ်ႈ ပွတ်း ၵၢင် ၸွင်ႇဢမ်ႇမိူၼ်တင်း လႆႈၵမ်ႉဝႆႉတၢင်ဝႆႉတီႈၶုၼ်ၶႄႇၵွႆးႁိုဝ်၊ ယွၼ်ႉၵူၼ်းၸုမ်းလဵဝ်ၶိူဝ်းလဵဝ် လမ်ႇမၢၵ်ႈမိုတ်ႈ မၵ်ႉ ဢႃႇၼႃႇ ပူၼ်ႉတီႈသေ မၢၼ်ႈမိူင်းၼႆႉထိုင်တီႈ ပဵၼ်ၶႃႈလိပ်းယူႇၵေႃႈ ယင်း ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁတ်း ယိုၼ်ဢွၵ်ႇပၢၵ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸွမ်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ပူၵ်းတင်ႈမႃး ၶၢဝ်းတၢင်း 80 ပီ ၸမ်ၸမ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇဢွၵ်ႇႁၢင်ႈၾၢင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေၽိတ်ႇ၊ ယွၼ်ႉဢမ်ႇမီးလွၼ်ႉၵႅၼ်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းသေၶႆးလႄႈ ထိုင်တီႈတေၵူၼ်ႇၵၢၼ်ႉလႅဝ် ၽႅဝ်ႉယဝ်ႉၼႆ ႁူႉထိုင် ၵၼ်တင်းၼမ်တင်းလႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵေႃႈ ၸိူဝ်းယူႇလွၵ်ႇယူႇလၢႆ တိုၵ်ႉမီးတင်းၼမ်တင်းလၢႆၵွၼ်ႇ။
ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈမီးဝႃႈ ၵမ်ႇၾႃႇၼႆႉလုလႅဝ်ယွၼ်ႉၵူၼ်းႁၢႆႉၶဝ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ ပိူင်ယႂ်ႇမၼ်း လုလႅဝ်ယွၼ်ႉ ၸိူဝ်းၵူၼ်းလီ ဢၼ်ၵွတ်ႇၵႆႇပႂ်ႉတူၺ်း ပွႆႇႁႂ်ႈၵူၼ်းႁၢႆႉၶဝ် ယႃႉၵဝ်းယူႇလွၵ်ႇလွၵ်ႇလၢႆလၢႆၼၼ်ႉၵွႆးၼႆဢေႃႈ။ ထိုင်မႃးၼႂ်းငဝ်းလၢႆးဢၼ်တေပႃးဢဝ် ၼင်လိၼ်မႄႈမိူင်းတႆး လုယၢတ်ႇၶၢတ်ႇပင်းယူႇၼႆႉ တိုၵ်ႉတေဝႆႉပဵၼ်ၸိူင်းၶေႃးၶူမ်ဢွၼ်ႇႁေ ဢႃႈပၢၵ်ႇ ငၢၵ်ႈၵၢင်းတူၺ်းလၢႆယူႇႁိုဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ မီးတီႈႁဝ်းႁႃးဝူၼ်ႉသွၼ်ႇတႅမ်ႈၶဵၼ်ႇၶိုင်ႁဵတ်းဢဝ် ၵွႆးယဝ်ႉဢေႃႈ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ