မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီး ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်း ႁူမ်ႈၽၢၵ်ႈယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်မႃး ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် ၼပ်ႉႁူဝ်သိပ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမၼ်း။ ဢိင်လူၺ်ႈၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈသၽႃႇဝ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသေ လွင်ႈယူႇလၢႆးသဝ်း၊ လွင်ႈၵိၼ်ယႅမ်ႉ၊ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းသွႆ၊ ထုင်းၾိင်ႈ၊ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းဝႆ၊ လိၵ်ႈလၢႆး၊ ပိုၼ်ႉႁူႉပၢႆးႁၼ်၊ တၢင်းဝူၼ်ႉ၊ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်၊ ၵၢၼ်ၼပ်ႉထိုဝ် ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်း တေပိူင်ႈၵၼ်ၵႂႃႇ ႁင်းၽႂ်မၼ်းယူႇ။
ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မျႅၼ်ႇမႃႇ (မိူင်းမၢၼ်ႈ) ၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး၊ မၢၼ်ႈ၊ ၶႄႇ၊ ၶၢင်၊ လႃးႁူႇ၊ ဝႃႉ၊ ဢႃးၶႃ၊ ယၢင်းလႅင်၊ ယၢင်းၽိူၵ်ႇ၊ မွၼ်း၊ ၶျၢင်း၊ ရၶႅင်ႇ၊ တဢၢင်း (ပလွင်ႈ) ၸိူဝ်းၼႆႉပေႃးၸွတ်ႇၸေး။ မီးၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းဝႆ၊ လိၵ်ႈလၢႆး၊ ထုင်းၾိင်ႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်သေ လီယၵ်ႉမုင်ႈ မီးတၢင်းႁၢင်ႈငၢမ်း ၸေးသီၵုမ်ႇထူၼ်ႈႁင်းၽႂ်မၼ်းယူႇ။
ၼင်ႇႁိုဝ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၽႂ်မၼ်း တေမီးလွင်ႈႁၢင်ႈလီ၊ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုတ်းၸၼ်ႉၸွမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ယႃႇႁႂ်ႈလႆႈၼႃႈ လဵၵ်ႉတႃတႅမ်ႇ တူၵ်းလႃႈတူၵ်းလိုၼ်း ၵႄႈၵၢင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵူႈသႅၼ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉၵေႃႈ ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း မီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ တႃႇသၢင်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်လူင်ႇမွၵ်ႇႁၢင်ႈငၢမ်း လီယၵ်ႉလီမုင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၵိၼ်းၸႂ်ၼၼ်ႉယူႇ။
ပိူဝ်ႈတႃႇ လူင်ႇမွၵ်ႇႁၢင်ႈငၢမ်း တေၵီႈႁၢင်ႈလီလီလႆႈၼႂ်းၵႄႈၵၢင် လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတၢင်းလိူတ်ႇႁွၼ်ႉမႆႈ ၼႂ်းမိူင်းၶူင်းၵၢင်လူင် ၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇငၢႆႈသႄႈ။ တေလႆႈလုမ်းလႃး၊ ႁူတ်းၼမ်ႉ၊ လဵင်ႉၾုၼ်ႇသၽႃႇဝလီလီ၊ ပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်းပၼ် ယႃႇႁႂ်ႈမီးမူင်ႈမႅင်းသင် မႃး တွမ်မႃးၵဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉလၢႆးတၢင်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၶႃႈႁႅမ်တၢႆမူင်ႈမႅင်းၸိူဝ်းဢၼ်တေမႃးယႃႉၼၼ်ႉယူႇ။
တေႃႈၼၼ်ယဝ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုတ်းၵၢပ်ႈ၊ မီးတီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ၶႅမ်ႉ၊ မီးၶူဝ်းၶွင် ဢမူၺ်ႇငိုၼ်းၶမ်း တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်၊ မီးၸိုဝ်ႈမီးသဵင်၊ လႆႈယူႇလွတ်ႈလႅဝ်း ႁၢမ်းလွင်ႈၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင် ပေႉၵိၼ်လူလၢႆ ၵႄႈၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းၸႂ် ႁႃလၢႆးတၢင်း ၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင်သေ ႁေႉၵင်ႈပူၵ်းပွင် ၸိူဝ်ႉၽႂ်ၶိူဝ်း မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးလင်ပၢၼ်ပီ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 21 မႃး ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢမ်ႇဝႃႈပၢၼ်လဵၵ်ႉယႂ်ႇၼုမ်ႇထဝ်ႈ ၸၢဝ်းၽႂ်ႇၶိူဝ်းမၼ်း ဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉၸၵ်းၶေႃႈၵႂၢမ်း “သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်” မႃးၼမ်တေႉတေႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ႁႃတိုဝ်ႉတၢင်းသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ ပၵ်းပိူင် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶတ်းၸႂ်ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇၵႅတ်ႇၶႄ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇမႃးႁင်းၽႂ်မၼ်း။ လွင်ႈၼႆႉတေလႆႈ ဝႃႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လီယိၼ်းၸူမ်းၸွမ်း တီႈၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်း ႁူႉၸၵ်းၵႃႈၶၼ် လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၵိုင်ႇလီလႆႈ ၼၼ်ႉယူႇ။
သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉတေႉတေႉသေ သင်ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ၊ မုၵ်ႉၸုမ်းၼိုင်ႈ ၸုမ်း၊ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼိုင်ႈၸၢတ်ႈ ႁၢမ်းသုၼ်ႇလႆႈၸိုင် ၸၢင်ႈႁူပ်ႉပၼ်ႁႃ လွင်ႈၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်၊ ပေႉၵိၼ်လူလၢႆ၊ သၢင်းၽႅပ်ႉတေႃႇၵၼ်၊ ၶၢတ်ႇၵၢၼ်ၼပ်ႉယမ်ၵၼ်ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
“သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်” ၼႆႉ သင်ဢမ်ႇမေႃၸႂ်ႉႁႂ်ႈထုၵ်ႇတီႈထုၵ်ႇတၢင်းၸိုင် ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းတႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ်၊ ဝၢၼ်ႈမိူင်းသုၵ်ႉ ဢူၼ်ယွၼ်ႉမၼ်းထႅင်ႈၵွၼ်ႇ။
ယွၼ်ႉၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ “သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်” ၼႆႉသေ ယၢမ်းလဵဝ် ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်မီးၶိူဝ်းၵူၼ်းယူႇသဝ်းႁူမ်ႈလူၺ်ႈၵၼ်မႃး ၶၢဝ်းတၢင်း ၼပ်ႉႁူဝ်သိပ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမၼ်း လႆႈတႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ်၊ ၽိတ်းၽႅၵ်ႇဢမ်ႇထုၵ်ႇမေႃၽေႃးၵႂၢမ်းၵၼ်၊ မီးၼမ်ႉၸႂ်ၵိူၼ်ႉတေႃႇၵၼ်၊ ဢမ်ႇႁၼ်ထိုင်ၵၢင်ၸႂ်ၵၼ်။ ဢဝ်ၸႂ်လမ်ႇမၢၵ်ႇလေႃးၽႃႉ ၽႅၼ်ဝႆႉၼမ်းၼႃႈ လိုမ်းယၵ်ႉမုင်ႈ လူလွမ်ပၼ် သုၼ်ႇလႆႈၶိူဝ်းၵူၼ်းႁိမ်းၶၢင်ႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပႃးလႄႈ ထိုင်တီႈပေႃးလႆႈယိုဝ်းတိုၵ်းၵၼ်သေ ဝၢၼ်ႈမိူင်းလုၵ်ႉႁိုၼ်ႇပဵၼ်ၾႆး ၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈဢမ်ႇၵတ်းယဵၼ်ၸႂ်လႆႈ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼႆႉ ငၢႆးမိူၼ်ၾႃႉသွင်ၶူမ်း မီးတင်းလွင်ႈလီ လႄႈ လွင်ႈၸႃႉ။ မၼ်းလီတႃႇတူဝ်မီးသၢႆၸႂ်တင်းသဵင်ႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၼႆႉသေတႃႉ ပေႃးၵူၼ်းႁဝ်းၵႂႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းဢမ်ႇမႅၼ်ႈတီႈမႅၼ်ႈတၢင်း ၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၸိုင် ၸၢင်ႈယဵၼ်း ပဵၼ် ၶိူင်ႈမိုဝ်းဢၼ်မီးၽေးၶဵၼ်လူင်တွၼ်ႈတႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လမ်ႇလွင်ႈသုတ်းတႄႉ တေလႆႈဢဝ်ၶေႃႈလီမၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁႂ်ႈပေႃးၼမ်တီႈသုတ်းသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၵ်းပိူင်၊ ၾိင်ႈမိူင်း၊ ၵၢၼ်မေႃႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၵေႃႇသၢင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း ႁႂ်ႈပေႃး ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုတ်းၸၼ်ႉၵႂႃႇ။
သုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်လူႉၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၸွင်ႇတေမီးၽႂ်မႃးၵွပ်ႇၵူႈဢဝ်ပၼ်ၶိုၼ်း
ယၢမ်းလဵဝ်ယွၼ်ႉၽူႈၼမ်းၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ ၽူႈမီးၸၼ်ႉၼႂ်းပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈဢမ်ႇၵႅတ်ႇၶႄ ပၼ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းႁႂ်ႈပေႃးမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သေ ႁုပ်ႈႁဵတ်းဢဝ်တႃႇသုၼ်ႇလဵဝ်မူႇလဵဝ်ၸုမ်းလဵဝ် ၵူၺ်းယူႇလႄႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၸင်ႇလႆႈလုၵ်ႉပဵၼ်ၾႆး ၵူၼ်းမိူင်းလႆႈပဵၼ်ၼမ်ႉႁူၼမ်ႉတႃ ဢမ်ႇတၼ်းငွၵ်ႈႁူဝ်သွၵ်ႈႁႃလႆႈ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း။
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵူၼ်းမိူင်းႁၢမ်းသုၼ်ႇလႆႈၼႆႉသေ ၸုမ်းပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်း လွင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽွင်းလူင်မိူင်းၼွၵ်ႈ မိူင်းဢမေႊရိၵၼ်ႊၵေႃႈ ယင်းႁဵတ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ ႁၢႆးငၢၼ်းပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢွၵ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇၼႂ်းပီ 2024 ၼၼ်ႉဝႃႈ “သိုၵ်းမၢၼ်ႈ တင်း ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ- ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ယိုဝ်းၵၼ်၊ ၶတ်းၶႃၵၼ်၊ ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ်ႉတီႈ ၵေႃႈၺႃးႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉ ယႃႉသုၼ်ႇလႆႈၸွမ်းမိူၼ်ၵၼ်။ ၵူၼ်းမိူင်းႁၢမ်းသုၼ်ႇလႆႈလၢတ်ႈၸႃ၊ ႁၢမ်းသုၼ်ႇလႆႈၸီႉၸမ်ႈၼႄ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ၊ ၺႃးတဵၵ်းႁွင်ႉၵႂႃႇႁဵတ်းတူဝ်ယိူဝ်ၼႂ်းၼႃႈသိုၵ်း၊ ၺႃးၶႃႈႁႅမ်တၢႆလူၺ်ႈဢမ်ႇမီးၶေႃႈဢၢင်ႈ၊ ၺႃးႁဵတ်းႁၢႆႉပေႃႉထုပ်ႉလူလၢႆႁၢဝ်ႈႁႅင်း” ဝႃႈၼႆ။
ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈႁၢႆးငၢၼ်းၼၼ်ႉ ယင်းပိုၼ်ၽၢဝ်ႇပႃးဝႆႉထႅင်ႈဝႃႈ ယွၼ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈၸႂ်ႉႁိူဝ်းမိၼ်တိုၵ်း၊ သိုၵ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လႄႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸႂ်ႉၶိူင်ႈၵွင်ႈလူင် လႄႈ ၶိူင်ႈတရူၼ်ႊၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်း ယိုဝ်းတိုၵ်းၵၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵူၼ်းမိူင်းယူႇသဝ်း လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းဢမ်ႇမီးတၢင်းၽိတ်း လႆႈလူႉတၢႆမၢတ်ႇၸဵပ်းၵႂႃႇၸွမ်းတင်းၼမ်။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ သိုပ်ႇပဵၼ်မႃးႁၢဝ်ႈႁႅင်းယူႇ ၵူႈမိုဝ်ႉၵူႈဝၼ်းၼႆ ၸီႉၸမ်ႈပိူင်းၼႄဝႆႉၼင်ႇၼႆ။
သင်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မီးလွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ၼိမ်တဵင်ႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ယူႇၼိူဝ်ၽႂ် ဢမ်ႇမီးၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႂ်လႆႈသုမ်းသုၼ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ “တေလႆႈပိၼ်ႇပႅင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပႅတ်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၺ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ လွၵ်းၵၢၼ်ၾိင်ႈမိူင်း၊ လွၵ်းပိူင်ၾိင်ႈမိူင်းၵေႃႈ တေလႆႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈ ပႃး” ၼႆ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်သိုၵ်း ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ပတ်းပိုၼ်ႉ ထတ်းသၢင်လၢတ်ႈၼႄဝႆႉ ၼင်ႇၼႆ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ယၢမ်းလဵဝ် ယႃႇဝႃႈတေမီးတိုဝ်ႉတၢင်း တႃႇမူၼ်ႉမႄး ပၵ်းပိူင်ၾိင်ႈမိူင်း ႁိုဝ် လၵ်းၼမ်းလူင် သၢမ်ဢၼ်ၼၼ်ႉလႃႈ ၸွမ်ၸိၵ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ၵေႃႉပဵၼ်ထႅၼ်ႈလူင် ႁူဝ်ၼႃႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၽူႈသူင်မၵ်ႉဢႃႇၼႃႇ ႁဵတ်းပူၼ်ႉပႅၼ် သုၼ်ႇလႆႈ သုၼ်ႇပဵၼ်တေႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းယူႇၼၼ်ႉ ယင်းပၢႆႇယုၵ်ႉဢဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၼ်ႉၸွမ်ၸိုင်ႈ ၽူႈမီးဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်း ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ထႅင်ႈ။ ၶတ်းၸႂ်ဢဝ်ၶႃႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၸိူဝ်းပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၶဝ်ႈၵႂႃႇဢဝ်ဢွင်ႈတီႈယူႇၼႂ်းသၽႃး တႃႇၵႅတ်ႇၶႄႁေႉၵင်ႈ လၵ်းမိူင်း 2008 ထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။
ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ၸုမ်းသိုၵ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ တိုၵ်းတေႃးတေႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸွမ်ၸိၵ်းၽူႈသူင်မၵ်ႉဢႃႇၼႃႇၼၼ်ႉ ၵေႃႈ ႁႅင်းၵမ်ႉယၼ်ၾၢႆႇလင် ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈပဵင်းပေႃးတၢၼ်ႇ ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်တဵၵ်းႁိမ်ဢႃႇၼႃႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်း ဝၢႆးလင်ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ပီ 2020 ၼၼ်ႉ။
ၼင်ႇႁိုဝ်ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ပေႃးတေဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်တေႃႇၵၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းပေႃးတေမီးသုၼ်ႇလႆႈၽဵင်ႇပဵင်း ၵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈမူၼ်ႉမႄးၵႂႃႇ လၢႆယၢင်ႇၸွမ်းၵၼ်ယူႇၼႆ ၸၢႆးလိူၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ လႄႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ထတ်းသၢင်လၢတ်ႈၼႄဝႆႉၼင်ႇၼႆ။
“ႁဝ်းၶႃႈလူဝ်ႇႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႃႈ တေဢမ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈတဵၵ်းတဵင်ၼိူဝ်ၵၼ်။ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းသိုဝ်ႈၵေႃႈ Political Reform ။ လၵ်းမိူင်း 2008 မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်ၼႆၵေႃႈ ႁဝ်းၶႃႈလူဝ်ႇယွမ်းႁပ်ႉသေ ႁႃလၢႆးတၢင်းမူၼ်ႉမႄးၵႂႃႇ။ ၼမ်ႉၸႂ်ႁဝ်းၵေႃႈလမ်ႇလွင်ႈ။ ဢဝ်မူႇလဵဝ် ၸုမ်းၼိုင်ႈပဵၼ်ပိူင်ယႂ်ႇၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်းဢမ်ႇလႆႈ။ သင်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူင်ႉၼၼ် ဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ တေတုၵ်ႉၶၶၢၼ်ၸႂ်ၵႂႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်းတိၵ်း တိၵ်း။”
“ၵၢၼ်ယူႇႁူမ်ႈၵၼ်လူၺ်ႈလၢႆးၵတ်းယဵၼ်” ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇမိူင်းတႆးတေႉတေႉ။ လႄႈပဵၼ်ၾိင်ႈၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်တေလႆႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈၽေႃႇၼမ်ႉၼႄတူဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းတႆးဝႃႈၵေႃႈယဝ်ႉ၊ ဢဝ်ပိုၼ်းဝႃႈၵေႃႈလီ ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ မီးလၢႆလၢႆၶိူဝ်းၵူၼ်းယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်မႃး ဝၢၼ်ႈလဵဝ်၊ ဝဵင်းလဵဝ်။ ဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးပၼ်ႁႃတေႃႇၵၼ်မႃးႁၢဝ်ႈႁႅင်းၸိူင်ႉၼႆ တင်ႈတႄႇ ပျီႉတီႉသျႃႉ ( British ဢိင်းၵလဵတ်ႈ) ၶဝ် ပႆႇၶဝ်ႈမႃး ၵွၼ်ႇပီၶရိတ်ႉ 1886 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၵူႈၵေႃႉႁူႉလႄႈ ၾၢင်ႉတူၺ်း ၶိုၼ်းဝႃႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉမီးၸၢဝ်းၶိူဝ်းလၢႆလၢႆၶိူဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်ၼႆသေတႃႉ ၼႂ်းပိုၼ်းၼႆႉ လွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ပၼ်ႁႃၵၼ် ယွၼ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း (ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း) ၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတွၼ်ႉယၢမ်ႈမီးမႃး။
တႄႇ 1962 မႃး ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ႁူမ်ႈၵၼ်ယူႇလူၺ်ႈတႂ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းမႃးသေ တေႃႇသူႈမႃးၸွမ်းၵၼ် ယူႇ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ႁူမ်ႈၵၼ်တေႃႇသူႈၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းမႃးၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈမီးတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၵၢၼ်မိူင်းဢမ်ႇမိူၼ် ၵၼ်ၼႆသေတႃႉ ဢမ်ႇထိုင်ၸၼ်ႉတီႈ ပဵၼ်ပၼ်ႁႃၵၼ်ယွၼ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းတေႃႇၵၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းၸိူင်ႉၼႆသေပွၵ်ႈ။
သင်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးတင်းသဵင်ႈ မေႃႁၼ်မေႃထတ်းလႆႈၶိုၼ်း ၶေႃႈၸိူဝ်းလၢတ်ႈမႃးၾၢႆႇၼိူဝ်ၼႆႉတင်းသဵင်ႈၸိုင်ႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်း ၼႂ်းမိူင်းတႆးတင်းသဵင်ႈ တေမေႃႁၼ်ထိုင်ၵၢင်ၸႂ်ၵၼ်မႃး၊ ပွႆႇဝၢင်းတေႃႇၵၼ်၊ မေႃယိူၼ်ႉတေႃႇၵၼ်၊ ပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ်ၵၼ် လႄႈ မေႃပၼ်တၢင်းၵမ်ႉၸွႆႈၵၼ်သေ ယူႇၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ် ၶၢဝ်းယၢဝ်းယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇၵူၼ်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းယူႇၸွမ်းၵၼ်တင်းသဵင်ႈ လႆႈၸႂ်ႉၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵႂႃႇ လူၺ်ႈဢမ်ႇမီး ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ ၸၢႆး၊ ယိင်း၊ ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ သီၽိဝ်ၼိူဝ်ႉ၊ လွင်ႈမီး၊ လွင်ႈၽၢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ၼႄလႆႈ ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈသေ ယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်ၵႂႃႇလႆႈၶၢဝ်းယၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉသင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈၼိမ်သဝ်း
မိူင်းတႆးၼႆႉ ယူႇသဝ်းမႃးႁင်းၶေႃ တေႃႇထိုင်ပီ 1947 ။ တႃႇဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃ ၸွမ်းၵၼ်ၼႆသေ ၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်း ၸွမ်းႁူၺ်းသူၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉၼႂ်းမိူင်းတႆးလၢႆလၢႆၸဝ်ႈ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၽူႈၼမ်းၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၽႂ်မၼ်း ဢွၼ်ႁူမ်ႈလႆႈၸႂ်ၵၼ်ဝႃႈ ႁဝ်းၵေႃႈဢမ်ႇၶႂ်ႈတူၵ်းယူႇတႂ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈမုၵ်ႉၸႂ်ၸုမ်းၼၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇၶႂ်ႈတူၵ်းယူႇတႂ်ႈဢႃႇၼႃႇၵမ်မိုဝ်း ၸိုင်ႈမိူင်းလႂ်ၼႆသေ လၢတ်ႈတႃႇသၢင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်။
ပေႃးၼၼ်တႃႇႁဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်လႆႈၼႆႉ လူဝ်ႇပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်။ သင်တေသၢင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸိုင် ၽႂ်တေဢမ်ႇလႆႈပေႉၵိၼ် တဵၵ်းတဵင်ၽႂ် ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းတိုၼ်းတေလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်မႃးၼင်ႇၵၢင်ၸႂ် လႄႈ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၽူႈၼမ်းၸိုင်ႈမိူင်း (ဢမ်ႇၼၼ်) ၸဝ်ႈၾႃႉလၢႆလၢႆၸဝ်ႈၶဝ် ႁူမ်ႈလႆႈၸႂ်ၵၼ်ဝႆႉ။
တႄႇပီ 1962 မႃး တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ဢူးၼေႇဝိၼ်း ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ႁိမ်လိပ်းႁိမ်လႅင်ဢဝ်ဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ၸွမ်ၽွင်းလူင် ဢူးၼူႉသေ ယိုတ်းသိမ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်။ ၽွင်း ၼၼ်ႉ ၼေႇဝိၼ်း မွၵ်ႇလၢတ်ႈၵႂႃႇဝႃႈ “ပီႈၼွင်ႉၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ သင်ႇၶရႁၢၼ်းၶဝ် တင်းသဵင်ႈ ယၢမ်းလဵဝ် ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ငဝ်းလၢႆး ဢမ်ႇပေႃးၶႅမ်ႉ ႁၢဝ်ႉႁႅင်းမႃးၵမ်းလွႆးလွႆးယဝ်ႉလႄႈ ၾၢႆႇတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တေႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တူၺ်းလူလွမ်ၵုမ်းထိင်းဝၢၼ်ႈမိူင်း ၵႂႃႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
ၽွင်းဢူးၼေႇဝိၼ်း ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း တီႈဢူးၼူႉၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်တႆး ၵမ်ႈၽွင်ႈလႄႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈ ၵေႃႉႁႅၵ်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၸဝ်ႈသူၺ်ႇတႅၵ်ႈ တင်း ၸဝ်ႈၵျႃႇသႅင် ၸဝ်ႈၾႃႉသီႇပေႃႉၶဝ် ၺႃးတီႉၺွပ်းၵုမ်းၶင်။ မိူဝ်ႈတီႉၺွပ်း ၸဝ်ႈ သူၺ်ႇတႅၵ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၼ်ႁႃၵၼ်သေ ထိုင်တီႈသဵင်ၵွင်ႈတႅၵ်ႇ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈ ၸဝ်ႈမီ (ၸဝ်ႈမီႇမီႇတႅၵ်ႈ) လႆႈလူႉသဵင်ႈသၢႆၸႂ်ၵႂႃႇ တီႈၼၼ်ႉ။
ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်း 12 ပီလုမ်းလုမ်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈၵုမ်းၵမ်ဢဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပိူင်ဢႃႇၼႃႇမႃး။ ထိုင်မႃး ပီ 1974 သိုၵ်းမၢၼ်ႈ တိုတ်ႉၸၼ်ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်းမႂ်ႇ၊ ပႃႇတီႇသူဝ်ႊသျႄႊလိတ်ႊမိူင်းမၢၼ်ႈ (မသလ) ၼမ်းၼႃႈသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇပႃႇတီႇလဵဝ် (တစ်ပါတီအာဏာရှင်စနစ်) သိုပ်ႇၵုမ်းၵမ်မၢၼ်ႈမိူင်းမႃး။
ယွၼ်ႉၵူၼ်းမိူင်းလုၵ်ႉႁိုၼ်ႇသၢၼ်ၶတ်း မိူဝ်ႈပီ 1988 ၼၼ်ႉလႄႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ (မသလ) လႆႈတႅၵ်ႇယၢႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉပွင်ႈပၢႆ ၸိူဝ်ႉသၢႆ ၼေႇဝိၼ်း ယင်းပႆႇႁၢႆ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးၶီးၸႂ်ဢဝ်တီႈၼင်ႈယူႇဝႆႉ ၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသေ သိုပ်ႇၸႂ်ႉဢႃႇၼႃႇသိုၵ်း ၵုမ်းၵမ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃး ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်း မွၵ်ႈ 23 ပီ။
မိူဝ်ႈပီ 2011 ၼၼ်ႉၸင်ႇလုၵ်ႉတီႈတပ်ႉသိုၵ်းသေ မွပ်ႈဢၢပ်ႈပၼ်ဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းတီႈ ပႃႇတီႇသၢင်ႇသီႈၼႆသေတႃႉ ယွၼ်ႉပႃႇ တီႇၸုမ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ၶိုၼ်းပႃႇတီႇ ဢၼ်ၽူႈမီးၸၼ်ႉၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်းၵေႃႇတင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးဝႆႉသေ ထွမ်ႇၶေႃႈၸီႉသင်ႇ လႄႈႁဵတ်း ၸွမ်းလၢႆးတၢင်း တၢင်းၶႂ်ႈလႆႈတၢင်းလူဝ်ႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈၵူၺ်း။
ယွၼ်ႉၼၼ် လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ တင်ႈတႄႇပိုၼ်ၽၢဝ်ႇပဵၼ် မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃႈ တႂ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃး ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ဢမ်ႇတွၼ်ႉၶၢတ်ႇတႂ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈၵုမ်းၵမ်ၼႆယူႇ။
မၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်းၼႆႉ တီႈတေႉမၼ်း ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းမူႇပိူင်သိုၵ်းမႃး ၶၢဝ်းတၢင်း 70 ပီပၢႆ ၵုမ်ႇမူၵ်းၸူမ်ယူႇၸွမ်းပိူင်သိုၵ်းၼႆႉ လုမ်းလုမ်း။ ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိၵ်းဢၼ်သူင်မၵ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းဢႃႇၼႃႇလူင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇၶီးမီးၸႂ်မၼ်ႈၵႅၼ်ႈမႃး တႂ်ႈၶေႃႈ ၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉယူႇပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈၵႆႉၵႆႉၸႂ်ႉပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းတင်းၼမ် ယုမ်ႇယမ်ႁၼ်လီၼိူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ လွင်ႈဝႃႈ ပိူင်ပဵၼ်တင်းသဵင်ႈတင်းမူတ်းၼႆႉ ၶဝ်ႁဵတ်းပိူဝ်ႈတႃႇၵႅတ်ႇၶႄ ယႃႇႁႂ်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တႅၵ်ႇယၢႆႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးထတ်းသၢင် လႄႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၸိုင် သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇၵႅတ်ႇၶႄမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လႄႈ ဢမ်ႇၶတ်းၸႂ်ႁႂ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ် ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ႁၵ်ႉႁွမ်တူၺ်းလူလွမ်ၵၼ်တေႉတေႉ။ ဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းယူႇၸွမ်းၵၼ်မႃး ပီ ယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် တႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ်၊ ႁၼ်ၽိတ်းၼိူဝ်ၵၼ်သေ ထၢင်ႇထိူမ်ၼိူဝ်ၵၼ်ယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၸႅၵ်ႇထႅၵ်ႇၵၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင် ယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈတီႈတေႉမၼ်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇတွၼ်ႉပဵၼ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇမႃးသေပွၵ်ႈ။ ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢၢင်ႈဢိင်ဢဝ် ၸိုဝ်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ ၸႅၵ်ႇထႅၵ်ႇႁႂ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းတႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ်၊ ၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ် ထိုင်တီႈ ဢမ်ႇၵုမ်းၵွၼ်းလႆႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၼိမ်သဝ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႄႈၵၢင်ၼၼ်ႉ ၶူဝ်းႁႄႈတိုၼ်းလၢင်း ၸိူဝ်းမီးယူႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၽႂ်မၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉဝူၼ်ႉသွၼ်ႇပၼ်ပႃး ႁႂ်ႈၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈၸွမ်း ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီမၼ်းသႄႈ။
ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ လႄႈ ၽူႈၼမ်းသိုၵ်းၽႅၵ်ႉသိတ်ႉၶဝ် ဢဝ်ႁႅင်းၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်မီးၼၼ်ႉသေ ပေႉၵိၼ်လူလၢႆ၊ ၸႅၵ်ႇထႅၵ်ႇ၊ ဢမ်ႇတွၼ်ႉပၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းယူႇၸွမ်းသၼ်လွႆ လႄႈ ထုင်ႉပဵင်း လႆႈသုၼ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်မႃး။
သင်ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉ ၵူႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ မီးထၢတ်ႈၸႂ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸိုင် တေမီးလွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ၼိမ်တဵင်ႈ ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ၼင်ႇႁိုဝ်ၵူၼ်းၵူႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း မီးၼမ်ႉၸႂ် မေႃႁၵ်ႉၵၼ် ပိၼ်ႇပႆႇၸွႆႈထႅမ် ၵၼ်သေ ယူႇၸွမ်းၵၼ်ၵႂႃႇလႆႈၵတ်းၵတ်းယဵၼ်ယဵၼ်မိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ ၸၢႆးလိူၼ် ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ဢႃႇယု 30 ပီပၢႆ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ တူင်ႉတိုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ ၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ် ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ထတ်းသၢင် လၢတ်ႈၼႄဝႆႉ ၼင်ႇၼႆ။
“တီႈၼႆႈလီသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ “တႃႇႁႂ်ႈမီးထၢတ်ႈၸႂ် (ႁိုဝ်) ၼမ်ႉၸႂ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တဵမ်ထူၼ်ႈ” ၼႆၼၼ်ႉယူႇ။ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တိုဝ်တၼ်သေ တဵၵ်းႁဵတ်းသၢင်ႈဢွၵ်ႇမႃးဢမ်ႇလႆႈ။ ယွၼ်ႉဢွၼ်ၵၼ် လမ်တိုဝ်လမ်တၼ်သေ သၢင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၶိုၼ်ႈမႃးလႄႈ ၾႆးပၢင်တိုၵ်းၸင်ႇလႆႈလၢမ်းၸွတ်ႇတူဝ်ႈၼႂ်းမိူင်း တင်ႈတႄႇ ဝၢႆးလင်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်း ႁၢၼ်ႉတေႃႇ ထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်။ သင်ၵူၼ်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇတႃႇမိူဝ်းၼႃႈ မိူင်းတႆးတေႉသေ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမိူင်းတႆး မီးလွင်ႈၵတ်းယဵၼ် ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ တႄႉ တႄႉၸိုင် ၸုမ်းၸိူဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်သိုၵ်းၼႆႉ တိုၼ်းတေလႆႈၾၢင်ႉ ယႃႇႁႂ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမႅၼ်ႈ Holding Together System ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ သင်ၸုမ်းၸိူဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်သိုၵ်းၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းပိူင် Coming Together System ၵႂႃႇၸိုင် တေတိူဝ်းမီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီတႃႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးတင်းသဵင်ႈၼႆယူႇ။”
ၵူၺ်းၵႃႈ Coming Together System ၼႆႉ လီတႃႇမုၵ်ႉၸုမ်းၵူႈၸုမ်းၼႆသေ ယႃႇတဵၵ်းပၼ်ႁႅင်းမိပ်ႇငႅၼ်း ႁႂ်ႈၵူႈမုၵ်ႉၸုမ်း ၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းပိူင်ၼၼ်ႉလႃးလႃး။ သင်ၵႂႃႇတဵၵ်းမိပ်ႇငႅၼ်းမႅၼ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်ၸိုင် မၢင်ၸိူဝ်းတေဢမ်ႇပဵင်းပေႃးၸႂ်သေ ၶိုၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းပိူင် Putting Together System ၵႂႃႇယူႇ။
ယွၼ်ႉၼၼ် ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵေႃႉလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ တူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ် ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ တိုၵ်းသူၼ်းထိုင် ၽူႈၼမ်းမုၵ်ႉၸုမ်းတင်းသဵင်ႈ ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဝႃႈ “ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၽူႈၼမ်းၸိူဝ်းပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈမုၵ်ႉၸုမ်းတင်းသဵင်ႈ ၾၢင်ႉၶေႃႈၸိူဝ်း ၼႆႉသေ ႁႃလၢႆးတၢင်း ဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃၵႂႃႇ ၼိူဝ်ၽိူၼ်၊ ဢုပ်ႇဢူဝ်းထတ်းသၢင်ၼႄၵၼ်သေ သၢင်ႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ်ၵၼ် ယဝ်ႉ ႁဵတ်းသၢင်ႈၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ်ၸႄႈမိူင်း၊ ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ လႄႈ ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵႂႃႇ ၼၵ်းၼၵ်းၼႃၼႃသေၵမ်း” ၼႆယူႇ။
ဝၢႆးလင်သိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်းမႃး ပီ 1962 ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၼႂ်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လႆႈသုမ်းသုၼ်ႇလႆႈ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း၊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၺႃးပေႉၵိၼ်လူလၢႆႁၢဝ်ႈႁႅင်းယူႇၼႆ တေလႆႈႁၼ် ၸႅင်ႈလႅင်းၵၼ်ၵူႈၵေႃႉယူႇ။
ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းမိူၼ်ဝႃႈ ၶဝ်ၵူၺ်းပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လႆႈ၊ ၶဝ်ၵူၺ်းပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်တႃႇ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆသေ ဢဝ်ၸိုဝ်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁဵတ်းၼႃႈတိူဝ်ႈတေႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်းဢႃႇသီႇယႅၼ်ႇသေ ၸုပ်ႇၵိၼ်သုၼ်ႇလႆႈၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တေႁဵတ်းႁိုဝ်လုမ်းလႃးႁႂ်ႈသူၼ်မွၵ်ႇၸေးသီ ႁၢင်ႈလီၽဵင်ႇၵၼ်
ၽူႈလႂ်ၽႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇဝႃႈၵူၼ်း၊ ဢမ်ႇဝႃႈတူဝ်သတ်း ၸိူဝ်းမီးသၢႆၸႂ်တင်းသဵင်ႈ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈမီးတၢင်းႁၢင်ႈလီ၊ ၶႂ်ႈလႆႈလွင်ႈၵတ်း ယဵၼ်သေ ယူႇၸွမ်းသၽႃႇဝၵႂႃႇ လူၺ်ႈႁၢမ်းၽေးၶဵၼ်ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်ၽႂ်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် ဢွင်ႈတီႈႁဝ်းယူႇ တေမီးတၢင်းႁၢင်ႈလီ ၊ လွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ လူၺ်ႈလၢႆးၽႂ်တၢင်းမၼ်းယူႇ။
လွင်ႈၵတ်းယဵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၶေႃႈပိုတ်ႇမၼ်း ၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလိူဝ်ႁႅင်းၼႃႇလႄႈ ပိူဝ်ႈတႃႇတေလႆႈ ၶေႃႈ ဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ်လႆႈၸႂ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈငၢႆႈငၢႆႈသႄႈ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၵိူတ်ႇမႃးၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်၊ တၢင်းႁူႉပၢႆးမေႃ၊ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်၊ တၢင်းၼပ်ႉထိုဝ်၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
ၼႂ်းၶၵ်ႉၵၢၼ်လွင်ႈၵတ်းယဵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ် ဢၼ်တီႈၶႃႈပွင်ႇၸႂ်တႄႉ တေလႆႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း၊ မေႃယူႇသဝ်းၸွမ်းငဝ်းလၢႆး၊ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉမေႃၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ သင်မီးၶေႃႈၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၸိုင် တေၸၢင်ႈႁႃလၢႆးတၢင်းၵမ်ႉၸွႆႈ ႁႂ်ႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ လႄႈ တူဝ်ၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁူပ်ႉႁၼ် လွင်ႈၵတ်းယဵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ႁဵတ်းသၢင်ႈၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ်လႆႈၵႂႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်းယူႇ။
လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်တႃႇၵူၼ်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ် လူၺ်ႈတၢင်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၽႂ်မၼ်း မီးသုၼ်ႇလႆႈႁပ်ႉတိုဝ်ႉတၢင်းၽဵင်ႇၽဵင်ႇၵၼ်၊ ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းၵူႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ႁိုဝ် ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ မေႃယူႇၸွမ်းငဝ်းလၢႆးၵႂႃႇ ႁႂ်ႈၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉသမ်ႉ တေလႆႈမီးၾိင်ႈယၢမ်ႈ မေႃၼမ်ႉထိုဝ်တေႃႇ ၵၼ်၊ မေႃပွင်ႇၸႂ်၊ ႁၼ်ထိုင်ၵၢင်ၸႂ်တေႃႇၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဝႃႈ တေလႆႈမီးၼမ်ႉၵတ်ႉမေႃၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ ၼႆၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်မေႃၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း မဵဝ်းၼိုင်ႈယူႇ။ ပိူဝ်ႈတႃႇမၵ်းမၼ်ႈ လႄႈ ပွင်ႇၸႂ်လႆႈၼိူဝ် ၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈမီးပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မေႃၶူင်သၢင်ႈ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ တေပႃး ၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇ၊ လွင်ႈပူင်ႇသႂ်၊ ပိုၼ်ႉႁူႉပၢႆးႁၼ် လႄႈ တၢင်းလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးၵၼ်ဝႆႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ် တႃႇႁႂ်ႈသူၼ်မွၵ်ႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လူင်ၼႆႉ တေႁၢင်ႈလီ၊ မီးသႅဝ်ဢၢႆႁွမ်ၵႂႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်း ႁၢမ်းၽေးသိုၵ်းၽေးသိူဝ်၊ ၽေးၵူႈ လွင်ႈလွင်ႈဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၵေႃႉ တိုၼ်းတေလႆႈမီးထၢတ်ႈၸႂ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈၸႂ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းၼိုင်ႈလုၵ်ႈတေႉတေႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႅမ်ႈ-မူၺ်ၶမ်း
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ