ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ သႃသၼႃပုတ်ႉထ ၼိၵၢႆး/ၼိၵႃယ  (ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ) မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်သႃသၼႃၵိုၵ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ တင်ႈတႄႇ 1961 ၊ လူၺ်ႈမီးၽူႈၼပ်ႉထိုဝ်သႃသၼႃပုတ်ႉထ 90 %   ၼမ်သုတ်း ၼႂ်းပုၼ်ႈသူၼ်ႇၼမ်။  မၢၼ်ႈ၊ တႆး၊ ရၶႅင်ႇ၊ မွၼ်း၊  ယၢင်း လႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶႄႇ ဢၼ်ထင်သဝ်းယူႇၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၼၼ်ႉ သင်ၶၸဝ်ႈ ပဵၼ်တီႈယုမ်ႇယမ်ၼပ်ႉထိုဝ်  ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ  ။ 

ပုတ်ႉထသႃသၼႃၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈမိူဝ်ႈၶၢဝ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢႃသူဝ်းၵ ယူၵ်ႉမုၼ်းတူင်ႇဝူင်း ပွၵ်ႈၵမ်း 3 ၽွင်းပီ ပုတ်ႉထသႃသၼႃ 236 ။ လႆႈသူင်ႇၽွင်းၶဵဝ်ၵႂႃႇ  ၽႄႈသႃသၼႃၶဝ်ႈမႃးသူႇၼႂ်းၵုၼ်သုဝၼ်းၼၽုမ်းလႄႈလၢႆလၢႆမိူင်း ႁူမ်ႈတင်းမူတ်း 9 သၢႆ။  ၼႂ်းၼၼ်ႉ မၢၼ်ႈၵေႃႈပႃးၼႂ်းၵုၼ် သုဝၼ်းၼၽုမ်း ။  ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈယင်းယုမ်ႇဝႃႈ သုဝၼ်းၼၽုမ်း မီးသုၼ်ၵၢင်ယူႇတီႈ  သထူင်ႇ (သထိူမ်ႊ) မိူင်းမွၼ်း ပွတ်းတႂ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ။   လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉသေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ ပိုၼ်းပဵၼ်မႃး။   လႆႈႁူႉဝႃႈ ပုတ်ႉထသႃသၼႃ  ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၽွင်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ  6 ။ ၵွပ်ႈဝႃႈလႆႈႁၼ်လၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်မၢႆတွင်း တွၵ်ႇၸမ်ႈဝႆႉၼႂ်းၽႃးသႃ ပႃလိလႄႈ ၵၢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈတင်း သႃသၼႃပုတ်ႉထ။

ၵဵဝ်ႇလွင်ႈသႃသၼႃပုတ်ႉထၼႆႉသေလႄႈ တႆးႁဝ်းၵေႃႈမီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ် မီးၸႂ်သတ်ႉထႃး၊ ၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်တိုၼ်ႇတူဝ် သိုပ်ႇသၢၼ်သႃသၼႃ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ၸွမ်းၵၢၼ်ပဵၼ်မႃး ၊ ဝၢႆးပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈဢဝ်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ ၵႂႃႇလႆႈမွၵ်ႈ 200 ပီ ပၢႆပၢႆယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽွင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢႃသူဝ်းၵ ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း။  မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈပဵၼ် ၽူႈၼပ်ႉထိုဝ် ၵိူဝ်းလီ ဢိၵ်ႇတင်းမီးၸႂ်မႅတ်ႇပႅင်းႁၵ်ႉသႃယုၵ်ႉယွင်ႈ သႃသၼႃ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈယႂ်ႇလူင်တႄႉတႄႉ လႄႈသၢင်ႈၵုၼ်းငၢမ်းၵႂၢမ်းလီ ၼႃးမုၼ်၊  ၶုတ်းၼမ်ႉဝေႃႇ လူႇတၢၼ်း 84,000 (ပႅတ်ႇမိုၼ်ႇ သီႇႁဵင်) ဝေႃႇ။  ၵေႃႇသၢင်ႈၽရႃႉထၢတ်ႈၸေးၻီး (ၵွင်းမူး) 84,000 ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပေႃးထိုင်လိူၼ် 12 မူၼ်းၵေႃႈ လူႇတၢၼ်းၽႃႈၸီးဝွၼ်း  (ၸီဝရ –  ၽႃႈသၢင်ႇၵၢၼ်း) ၵူႈပီ၊ ဢိၵ်ႇတင်း လူႇတၢၼ်းပဵၼ်း (သွမ်း) သင်ၶၸဝ်ႈ လႄႈ  ရႁၢၼ်းတႃႇ ၶဝ်ၸဝ်ႈ ၼပ်ႉမိုၼ်ႇတူၼ်ၵူႈပီ။

ပဵၵ်ႉသမ်ႉလႆႈႁဵတ်းၵုသူလ်တၢင်းလီတင်းၼမ်ၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈပႆႇၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းသၢႆမၢႆ (သႃသၼႃ တႃယၸ်ႉၸ) မိူၼ်ၼၢင်းဝိသႃၶႃ၊  ၽူႈမၢၵ်ႈၵူၼ်းမီးလူင် ဢၼႃထပိၼ်။ မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈမႁိၼ်တ   ၼုင်ႈသၢင်ႇၵၢၼ်း ၶဝ်ႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ၵၢၼ်သႃသၼႃပုတ်ႉထၶမ်းၽြႃး ပဵၼ်ၸဝ်ႈသေ –  ၸွမ်းၼင်ႇၾိင်ႈၶုၼ်မီးၼၼ်ႉ လႆႈၼုင်ႈၶူဝ်းၸဝ်ႈၸၢႆးၵႅမ်မိူင်း  ၶိုၼ်ႈၶီႇၸၢင်ႉ မႃႉ ၵႄႇမၢတ်ႈၽွင်းမိူင်း၊ ၸိူင်ႉၼၢင်းၶဝ် ၵင်ႈၸွင်ႈၽိူၵ်ႇ ၸွင်ႈၶမ်းပၼ် ၊ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ႁႄႇလွမ်ႉႁွပ်ႈၸွမ်းၶၢင်ႈ ၼႃႈ လင် လဵပ်ႈႁေႃၸဵတ်းႁွပ်ႈယဝ်ႉ ၸင်ႇမုင်ႈသူႇၸူး ဝတ်ႉလူင် ဢသူဝ်းၵႃႇရႃႇမ  ယဝ်ႉႁပ်ႉသိလ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇ (သႃမၼေႇ) ၊ ယေႃးယူၵ်ႉၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၽရႃႉၽိၵ်ႉၶု (ၸဝ်ႈၸၢင်း) ။

တင်ႈတႄႇၼၼ်ႉမႃး သႃသၼႃပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၽႄႈတိူၼ်းၶိုၼ်ႈမၢၵ်ႈလၢႆမႃးလႄႈၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးၵေႃႈ သူင်မိုတ်ႈၵိူဝ်းလီ ပုတ်ႉထၶမ်း ၽြႃးၸဝ်ႈသေဢဝ်ပဵၼ်ယိူင်ႈယၢင်ႇႁဵတ်းမႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ထိုင်တီႈ ယဵၼ်းပဵၼ်ၾိင်ႈတိုဝ်းၵမ်တၢင်းယုမ်ႇယမ်ဢဝ်ပဵၼ် ၾိင်ႈႁိတ်ႈႁွႆး သိုပ်ႇမႃးတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်။

 ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈ လုၵ်ႈၵႅဝ်ႈ(သၢင်ႇလွင်း) ၼႆႉ ယိူင်ႈဢဝ်ၸွမ်းၾၢင်ႁၢင်ႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈၸၢႆး သိတ်ႉထတ်ႉထ ဢွၵ်ႇႁၢင်ႈႁေႃသေ ၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၵႂႃႇယၢမ်းၵၢင်ၶိုၼ်း ဝႃႈၼႆၵေႃႈမီး။ ဢၼ်တႆးဝႃႈပေႃႈသၢၼ်ႈ/မႄႈသၢၼ်ႈ  “ၵူၼ်းလူလွမ် လုမ်းလႃးလုၵ်ႈၵႅဝ်ႈ (သၢင်ႇလွင်း)ၼၼ်ႉၵေႃႈ” ဝႃႈပဵၼ် ဢမၢတ်ႈသၼ်ၼ (ဢၼ်ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈလဵဝ် ၵၼ်တင်း ပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၵေႃးတမ ) ၊ ၽူႈၵေႃႉဢၼ် ၸွမ်းသူင်ႇၸဝ်ႈသိတ်ႉတထ  ၵႂႃႇၼႂ်းထိူၼ်ႇ တႃႇပၢတ်ႇမူၺ်းထႃႁူဝ်ၼုင်ႈသၢင်ႇၵၢၼ်း။  ၵွပ်ႈၸိုဝ်ႈဢမၢတ်ႈၼၼ်ႉဝႃႈ “သၼ်ၼ” ၼႆလႄႈ ဝၢႆးမႃးတႆးၸင်ႇယိူင်ႈႁွင်ႉဝႃႈ “ဢၢႆႈသၢၼ်ႈ” ဝႃႈၼႆၵေႃႈမီး။

မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈဝႃႈ တႆးၼႆႉသူင်ပွႆး ပူၼ်ႉတီႈ။  ႁဵတ်းပွႆးသၢင်ႇလွင်းၼိုင်ႈပွၵ်ႈ သဵင်ႈငိုၼ်းပဵၼ်ႁူဝ်မိုၼ်ႇႁူဝ်သႅၼ် ။ ဝၢႆးပွႆးသၢင်ႇလွင်း ယဝ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉၵေႃႈလႆႈႁႃသၢႆႈတႅၼ်းၼီႈသိၼ် တင်းပီၵေႃႈဢမ်ႇမူတ်းသဵင်ႈလႆႈ။

 ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈ ၽိူဝ်ႇတေဢဝ်ငိုၼ်းပဵၼ်မိုၼ်ႇပဵၼ်သႅၼ်ၵႂႃႇ ႁဵတ်းပွႆးသၢင်ႇလွင်း တႃႉဢဝ်ၵႂႃႇၸွႆႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁိုဝ် ၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆးလႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉဢမ်ႇလီႁိုဝ်ၼႆၵေႃႈမီး။

ပဵၵ်ႉသမ်ႉလၢတ်ႈၼင်ႇၼၼ် သေတႃႉၵူၼ်းၵေႃႉလၢတ်ႈၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈဝႃႈဢမ်ႇဢဝ်လုၵ်ႈတဝ်ႈလဝ်ႇလၢၼ် ႁဵတ်းသၢင်ႇလွင်းၼႆၵေႃႈ တူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇဢဝ်ငိုၼ်းၵႂႃႇၸွႆႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁိုဝ် ၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆးၼင်ႇၵဝ်ႇ။

လူၺ်ႈၵၢၼ်ဢဝ်လုၵ်ႈတဝ်ႈလၢၼ်လိၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႇလွင်းၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉ မိူဝ်ႈမီးလုၵ်ႈတဝ်ႈလဝ်ႇ လၢၼ်မႃးၵေႃႈႁႂ်ႈပေႃးလႆႈႁဵၼ်းႁူႉထမ်းမၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ် ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ။  ဢၼ်လႆႈဢဝ်လုၵ်ႈဢဝ်လၢၼ်ၵႂႃႇၼုင်ႈသၢင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽူႈမီးၵုသူလ်ယႂ်ႇလူင်ယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈမၢင်ၸိူဝ်းဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈပဵၼ်ၽူႈၸၢႆးၵေႃႈ ၵႂႃႇယွၼ်းဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆးၸိူဝ်းပီႈၽႂ်ၼွင်ႉမၼ်းမႃးႁဵတ်း၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵႂႃႇယွၼ်းႁဵတ်းပဵၼ်ပေႃႈဢွၵ်ႇမႄႈယေႃးလူင် ၸွမ်းမိၵ်ႉသူၺ်ႇဢူၺ်းလီ  ၸိူဝ်းပိူၼ်ႈမီးလုၵ်ႈၸၢႆး- ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈပဵၼ်ၽူႈမီးၵုသူလ်ယႂ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။

ၵွႆးၵႃႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ လိုၼ်းလင်မႃးၼႆႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ဢၼ် ႁဵတ်းလွင်း ၼုင်ႈသၢင်ႇ  ၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈယူႇဝတ်ႉဝႃး ႁဵၼ်းလိၵ်ႈ ႁဵၼ်းထမ်းသင်။  ၵွပ်ႈဝႃႈ ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ် မီးႁူင်းႁဵၼ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉလႄႈ ယူႇဢမ်ႇႁိုင်ၵေႃႈလႆႈၶိုၼ်းထွတ်ႇထၢၵ်ႈၽႃႈလိူင်သေ  သိုပ်ႇ ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်သွၼ်ပၼ်ပၢႆးႁူႉတၢင်းလူၵ်ႈ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတႄႉယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢမ်ႇမီးႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵေႃႈ တၢင်း ၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၼုင်ႈသၢင်ႇ ယူႇဝတ်ႉယူႇၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ ၵေႃႈဢမ်ႇမီးတိုဝ်ႉတၢင်းတႃႇလႆႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈႁဵၼ်းထမ်း-  ပိူင်ႈၵၼ်တင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်။

ႁူမ်ႈဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းလေႃးၵီႇလေႃးၵုၵ်ႉၵေႃႈယင်းပဵၼ်ၵၢၼ်သူင်မိုတ်ႈႁဵၼ်းႁူႉ ၵၢၼ်ယူႇၼႂ်း မူႇၸၢဝ်း ပုတ်ႉထ၊ ႁူမ်ႈတင်း ၵၢၼ် ႁဵၼ်းပႃးတၢင်းလူၵ်ႈ သင်ၶၸဝ်ႈၶဝ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်။  လိူဝ်သေႁဵၼ်းယဝ်ႉၸၼ်ႉမႁႃပယူၵ်ႇ 9 (ထမ်းမၸႃရိယ) သုင်သုတ်းပႃလိထမ်း ၸဝ်ႈယဝ်ႉ ယင်းႁဵၼ်းဢဝ်ၾၢႆႇတၢင်းလူၵ်ႈသေ လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈၶူးထိုင်ၸၼ်ႉၻွၵ်ႉတိူဝ်ႊရ် Ph.D ထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။  ၾၢႆႇတၢင်းထမ်းၵေႃႈ လႆႈၸုမ်ႈၶူးသုင်သုတ်းထိုင် မႁႃပယူၵ်ႇ 9 (ထမ်းမၸႃရိယ) ၾၢႆႇတၢင်းလူၵ်ႈၵေႃႈ ၸုမ်ႈၶူးၸၼ်ႉၻွၵ်ႉတိူဝ်ႊရ် Ph.D။

ပဵၵ်ႉသမ်ႉၵၢပ်ႈပၢၼ်လႄႈငဝ်းလၢႆးဝၢၼ်ႈမိူင်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇယဝ်ႉၼႆသေတႃႉ ၾိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ၵၢၼ်ၿူၶျ်ႇပဵၼ်သမ်ၼဵရ်း (ႁဵတ်းလွင်းၼုင်ႈသၢင်ႇ)  ၸိူဝ်းၼႆႉ ယင်းပဵၼ်ၾိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႁိတ်ႉမိုတ်ႈသူင်ၵၼ်ယူႇတေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်။  ႁူမ်ႈဝႃႈယၢမ်းၼႆႉတႆးလႆႈပၢႆႈ ၼီဢွၵ်ႇ ဝၢၼ်ႈၵိူတ်ႇမိူင်းၼွၼ်း သေမႃးပဵၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်ယူႇ ၼႂ်းမိူင်းထႆးလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်ႁေႃႁိူၼ်းၸိူၼ်းတၢင်ႇ တိူၵ်ႇႁႆႈလွၵ်းၼႃး ၽႅၼ်ႇလိၼ်တီႈၵိူတ်ႇမိူင်းႁဝ်းမႃး ၸွမ်းလႆႈၵေႃႈ တႆးႁဝ်းယင်းဢဝ်ၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈႁွႆးၽႃသႃၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ လိၵ်ႈလၢႆးၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းဝႆႁဝ်း မႃးယိုၼ်ယၼ်ၵၢၼ်ပဵၼ်တႆး ပဵၼ်ဢူငဝ်းၵိုၵ်းတူဝ်ၵိုၵ်းၸၢတ်ႈႁဝ်းယူႇ ဢမ်ႇပိုၼ်ႉဢမ်ႇပႅတ်ႈ။

ပဵၵ်ႉသမ်ႉၵူၼ်းတႆးၵမ်ႈၽွင်ႈႁၼ်ဝႃႈ ဢမ်ႇမီးႁဵတ်ႇၽူလ်(လွင်ႈတၢင်း) ဢမ်ႇသူၼ်ၸႂ် ပဵၼ်ၵၢၼ်သဵင်ႈငိုၼ်းပိူင်တွင်း ဢမ်ႇပၼ်ႁႅင်းၼႆၵေႃႈ တွၼ်ႈတႃႇပီႈၼွင်ႉထႆး လႄႈသင် ၵူၼ်းတၢင်ႇၸၢတ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းလႆႈႁၼ်  ပွႆးသၢင်ႇလွင်း တီႈမႄႈႁွင်ႈသွၼ် ႁိုဝ် တီႈၵဵင်းမႂ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းထႆး  ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇယူၵ်ႉယွင်ႈဢၢမ်းၼႂ်းမူႇၵူၼ်းတၢင်ႇၸၢတ်ႈ ႁူမ်ႈတင်းပီႈၼွင်ႉထႆးတင်းၼမ်ယူႇ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈပွႆးသၢင်ႈလွင်းၼႆႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ဢၼ်ႁဵၼ်းဢဝ်ၻီႊၵရီႊ MA ၶဝ် ယင်းဢဝ်ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈပဵၼ်ၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဝိထယႃးၼိၽူလ်း thesis လွင်ႈပွႆးသၢင်ႇလွင်းၼႆႉသေ လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈၶူးၵႂႃႇၵေႃႈမီးတင်းၼမ်။

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈ ဢေႃႈ။)