ဝၼ်းတီႈ 01/01/1948 မိူင်းမၢၼ်ႈ လွတ်ႈပူၼ်ႉတႂ်ႈဢႃႇၼႃႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈသေ ပဵၼ်မႃးၸိုင်ႈမိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်း။ ဝၢႆး ၼၼ်ႉ 3 လိူၼ် မႅၼ်ႈၼႂ်းလိူၼ်ဢေႊပရိူဝ်ႊ 19 ဝၼ်းၼၼ်ႉ မိူင်းမၢၼ်ႈ လႆႈၶဝ်ႈပႃး ပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ။

ယၢမ်းၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ၽွင်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈသွင်တိုၵ်ႉယဝ်ႉတူဝ်ႈ။ ပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ် ၸိုင်ႈမိူင်း ၵမ်ႈၼမ် တိုၵ်ႉပူၼ်ႉလွတ်ႈဢွၵ်ႇ တႂ်ႈဢႃႇၼႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈၽွင်းငမ်း။ မႅၼ်ႈၽွင်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈ လုမ်ႈၾႃႉ တိုၵ်ႉသၢင်ႈမူႇပိူင် လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈလႄႈ လွင်ႈငမ်းယဵၼ်လုမ်ႈၾႃႉ။

ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ လႆႈၸႂ်ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (ကုလသမဂ္ဂပဋိညာဉ်စာချုပ်) ၵၼ် 1 ၼၼ်ႉ ပိူင်းၼႄဝႆႉ တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းလႄႈ ငဝ်ႈမူႇပိူင်မတ်ႉတႃ 2 ( မတ်ႉတႃၽႄ 1) ၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉဝႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ပႃးၼႂ်းၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဝႃႈမိူင်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇ တၵ်းတေလႆႈ တိုဝ်းၵမ်ၸွမ်းပိူင် Sovereignty Equality  ဢႃႇ ၼႃႇၽွင်းငမ်းၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်။ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၵေႃႈ တၵ်းတေလႆႈႁဵတ်းၸွမ်း ၼႂ်းပိူင်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉယူႇ။

ၾၢႆႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၵေႃႈ လႆႈႁပ်ႉတုင်းဢဝ် ၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်မႃးၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉသေ လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃမႃး ႁိုင်ယၢဝ်းၶၢဝ်းတၢင်း 76 ပီယဝ်ႉ။

ပေႃးတူၺ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၼိုင်ႈလုၵ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇယဝ်ႉတီႈဢၼ်ဝႃႈ မီးဢႃႇၼႃႇႁႅင်းပွင် မီးၵူႈမိူင်းမိူင်းမၵ်း မၼ်ႈပၼ်ယူႇ ၼႆၵႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ၸိုင်ႈမိူင်း ၼိုင်ႈလုၵ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ႈၸွမ်းၼႂ်းၶွပ်ႇၼႂ်းပိူင်ယူႇၵေႃႈ ပႆႇယဝ်ႉ။  လူဝ်ႇလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် ႁဵတ်းႁိုဝ်ၶတ်းၸႂ်တေႃႇသူႈသေ ဢဝ်လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃမႃး၊ ႁဵတ်းႁိုဝ်လွတ်ႈတႂ်ႈမိုဝ်းဢႃႇၼႃႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃးၼႆ ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ပူၼ်ႉမႃး 76 ပီ လုမ်းလုမ်း ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ ၵၢၼ်မိူင်းၵၢၼ်သိုၵ်း ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းမႃးသေပွၵ်ႈ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းၵေႃႈ မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇတႃႇသေႇ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ မီးလွင်ႈၽွတ်ႈ ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈ လုမ်ႈၾႃႉမႃး ၸိုင်ႈမိူင်းလၢႆမိူင်းၵေႃႈ မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးၼမ်လႄႈ လွင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလၢၵ်ႇလၢႆး တႃႇၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉသင်။

ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး ၶွင်ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉတႄႉသမ်ႉ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်လႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇ ၽိုၼ်လႆႈၸႂ်ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (ကုလသမဂ္ဂပဋိညာဉ်စာချုပ်) မီးဝႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢဝ်ပိူင် (Sovereignty) မိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၶဝ်ႈယုင်ႈၸွမ်း ပၼ်ႁႃၵၢၼ်မိူင်း မိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇၸပ်းၾၢႆႇၸွမ်းမိူင်းလႂ်။

မၢႆထိုင်ဝႃႈ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၸႅၵ်ႇဝႆႉ ဢႃႇၼႃႇၽွင်းငမ်း (State Sovereignty) မိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းလႂ်ၸုမ်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ယူႇ။

တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူဝ်ႈပီ 2021 လိူၼ်ၾႅပ်ႊပိဝ်ႊရီႊ 1 ဝၼ်းၼၼ်ႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်း ယဝ်ႉသေတႃႉ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ NUG လႄႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။ တိုၵ်ႉဢဝ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၵၢၼ်မိူင်း (Head of State) ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼၼ်ႉဝႃႈယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸွမ်ၸိုင်ႈဢူးဝိၼ်းမျိၼ်ႉလႄႈ တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းသူႉၵျီႇၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ယူႇ။

ပွင်ႇဝႃႈတႄႉ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ မၵ်းမၼ်ႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လိူၵ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉတႄႉ ၵူၺ်း။

လွၵ်းၸုၵ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ၸုမ်းဢၼ်ယူႇတႂ်ႈၶဝ်ၵူႈၸုမ်းယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ် ၵွင်ႉၼွင်ႇၵၼ်တင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမၢႆမီႈ ၶွတ်ႇမတ်ႉဝႆႉပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်သေတႃႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈၼမ်ယူႇ။ ၸုမ်းဢၼ်ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇသေ တိုၵ်းတေႃးၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ သိုၵ်းယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈၾၢင်ႉဝႆႉယူႇ ။

လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းလႄႈ လွင်ႈပဵၼ်မႃး ၸိုင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ ပိုၼ်းဢၼ်ၸၢင်ႈဢဝ်တွၼ်ႈသွၼ်

သင်ဝႃႈ ပိူင်ဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းလူမ်ႉပင်းၵႂႃႇယဝ်ႉၸိုင် တေႁဵတ်းႁိုဝ် ၵုမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ၊ ဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ တေတူၵ်းမႃးၼႂ်းမိုဝ်းႁဝ်းၵမ်းသိုဝ်ႈႁႃႉၼႆ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လီ ပၵ်းတႃ ပႂ်ႉတူၺ်းဝႆႉ။

ၸွမ်းၼင်ႇ ၼႂ်းပိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ယၢမ်ႈမီးမႃးၼၼ်ႉတႄႉ မိူင်းဢၼ်ၶဝ်ႈၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈ လုမ်ႈၾႃႉ မိူင်းၼိုင်ႈ ယၢမ်ႈမီးလွင်ႈ ဢႃႇၼႃႇၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်း (Sovereign State) လႅၵ်ႈလၢႆႈသေ မီးလွင်ႈတႅၵ်ႇယႅၵ်ႈ။ သမ်ႉမီးလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈလႄႈ မီးၸိုင်ႈမိူင်းမႂ်ႇဢွၵ်ႇမႃးထႅင်ႈ။

ပေႃးထိုင်မႃး ၼႂ်းငဝ်းလၢႆးၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႄႈၸိုင်ႈမိူင်းမိူင်းၼိုင်ႈလႄႈ မိူင်းၼိုင်ႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်သိုၵ်းသိူဝ်ၵၼ် ႁိုဝ်ဢမ်ႇၼၼ် လုၵ်ႉတီႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼိုင်ႈဢၼ်သေ မီးၸႄႈမိူင်းၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်သိုၵ်းၼႂ်းမိူင်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ လႆႈႁၼ်ဝႆႉ 2 တွၼ်ႈ။

ပိူင်ပဵၼ်ဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း 2 မိူင်း ပဵၼ်သိုၵ်းသိူဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ ယၢမ်ႈမီးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈမီး ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉတိုၵ်ႉ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ။ ဢၼ်ႁၼ်လႆႈၸႅင်ႈလႅင်းတႄႉ ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵုၼ်ပႅၼ်မိူင်းၵူဝ်ႊရီႊယိူဝ်ႊ၊ ပၢင်တိုၵ်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း၊ ပၢင်တိုၵ်း ဢိၼ်ႊတူဝ်ႊၶျႆႊၼႃႊ၊ ပၢင်တိုၵ်း ဢႃႊရပ်ႉ- ဢိတ်ႉသ်ရေႊ။ ဢၼ်ပဵၼ်ၵမ်းလိုၼ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းရတ်ႉသျႃး – ယူႊၶရဵၼ်ႊလႄႈ ဢိတ်ႉသ်ရေႊ –  ႁႃႊမၢတ်ႉသ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၼင်ႇႁိုဝ် ပၢင်တိုၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးတေယဵၼ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ ဢၼ်လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းႁဵတ်း လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇသေ ၵိုတ်း ၵႂႃႇၵေႃႈမီး၊ ဢၼ်ဢမ်ႇလူင်းလၢႆးမိုဝ်းသင်သေ ၵိုတ်းၵႂႃႇၵေႃႈမီး။ မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢင်တိုၵ်း ၵုၼ်ပႅၼ် ၵူဝ်ႊရီႊယိူဝ်ႊ။ ၵမ်ႈၼမ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၶဝ်ႈၵႄႈလႄႈ ၵိုတ်းပၢင်တိုၵ်း၊ ပဵၼ်ယွၼ်ႉသိုၵ်းၼႂ်းမိူင်းၼင်ႇၵၼ် ငူပ်ႉငီႉၵၼ်သေ ၵိုတ်းၵႂႃႇၵူၺ်း။

ပၢင်တိုၵ်း တီႈၵုၼ်ပႅၼ်ၵူဝ်ႊရီႊယိူဝ်ႊၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ၵႂႃႇပႅတ်ႈမိူင်းႁွင်ႇလႄႈ မိူင်းၸၢၼ်းသေ ပၢင်တိုၵ်းတီႈဝႅတ်ႉၼၢမ်းၵေႃႈ မိူၼ်ၵၼ် ပဵၼ်ၵႂႃႇမိူင်းႁွင်ႇမိူင်းလႄႈၸၢၼ်း။

ဢၼ်ယၼ်ၼိူဝ် လွင်ႈတႄႇတင်ႈမိူင်းပႃႊလႅတ်ႉသ်တၢႆႊသေ ဢႃႊရပ်ႉ – ဢိတ်ႉသ်ရေႊ ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းသိူဝ် ၵၼ်မႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းဢၼ်မီးၼႂ်း ဢႃႊရပ်ႉ- ဢိတ်ႉသ်ရေႊ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢီႊၵျိပ်ႊ၊ ၵျေႃႊၻၼ်ႊ ၊ သီႊရီႊယႃႊ ၊ လႅပ်ႉပၼုၼ်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇပၢႆႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၵႂႃႇမူတ်း။ မိူင်းဢၼ်မီးဝႆႉၼႂ်း ဢႃႊရပ်ႉၵေႃႈ ဢိတ်ႉသ်ရေႊ ယိုတ်းလႆႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈ ထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။ မိူၼ်ၼၼ် ၼင်ႇၵဝ်ႇ လိၼ်မိူင်းယူႊၶရဵၼ်ႊ မၢင်တွၼ်ႈ ဢၼ် ရတ်ႉသျႃး ယိုတ်းၵုမ်းလႆႈဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈ။

ပၢင်တိုၵ်း ၼႂ်းမိူင်းၵူၺ်းသေတႃႉ သင်ဢမ်ႇၵႄႈလိတ်ႈလႆႈၵေႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၸၢင်ႈတႅၵ်ႇသေ ၸၢင်ႈမီးမႃး ၸိုင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ ၼင်ႇဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်မီးပၼ်ႁႃမႃး ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၸၢင်ႈလႆႈၶဝ်ႈၵႄႈၵၢင် သေၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃၸွႆႈ။ တင်းသွင်ၾၢႆႇတူၵ်းလူင်းလႆႈၸႂ်ၵၼ်ၵွၼ်ႇ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၸင်ႇ မၵ်းမၼ်ႈပၼ် ၸိူဝ်းၶႂ်ႈပူၵ်းတင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ။

ပေႃးတေတူၺ်းတူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ၸမ်သုတ်းၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢင်တိုၵ်းၼႂ်းမိူင်း ၵမ်ႇပူးသျႃးၼၼ်ႉ ၼႆၸိုင် မီးၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ 4 ၸုမ်း။ မီးလၢႆၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵႄႈလိတ်ႈပၼ်သေ 1991 ၼၼ်ႉ ဢုပ်ႇ ၵၼ်ဢဝ်ၶေႃႈ တူၵ်းလူင်းလႆႈ။ ထိုင်မႃး ပီ 1992 ၼၼ်ႉ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ United Nations Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) ၼႆသေ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းဝႆႉၸူဝ်ႈၶၢဝ်း။ ဝၢႆး ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸတ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈသေ ပႃႇတီႇ လႂ်ပေႉၵေႃႈ မွပ်ႈပၼ်ဢမ်းၼၢတ်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း ၼိမ်သဝ်းၵႂႃႇၼႆယူႇ။

မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈတင်ႈဝႆႉ ၸုမ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်း ဢွၵ်ႇ ၵုၼ်ၶဵဝ်ဢေႊသျႃး ( ၸုမ်းဢႃႊသီႊယၼ်ႊ) မိူၼ်ၼင်ႇ ဢိၼ်ႊတူဝ်ႊၼီႊသျႃႊၼၼ်ႉ တႄႇဢဝ် မိူဝ်ႈပီ 1974 ၼၼ်ႉသေ ထုင်ႉတီႊမေႃႊလႅတ်ႉသ်တီႊ Timor Leste တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ ယွၼ်ႉပၢင်တိုၵ်းၼႂ်းမိူင်း။ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၶဝ်ႈၵႄႈလိတ်ႈသေ ထိုင်မႃးပီ 1999 ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း ပဵၼ်ယႂ်ႇသေ တင်ႈပဵၼ်မႃး ၸိုင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ 2002 လိူၼ်မေႊဝၼ်းတီႈ 20 ။

ပၼ်ႁႃ တီႈထၢႆႊဝၼ်ႊ ၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇပႆႇမၵ်းမၼ်ႈ မိူင်းၶႄႇ မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်မိူင်းထၢႆႊဝၼ်ႊၵူၺ်း။ ဝၢႆးလင်မႃး ၸင်ႇယွမ်းႁပ်ႉလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မိူင်းၶႄႇမႃး။ ပေႃးဢဝ် ပိူင်ပေႃႇလၸီႇ One China Policy ဝႃႈၸိုင် ထၢႆႊဝၼ်ႊၼႆႉ ပဵၼ်လႅၼ်လိၼ်မိူင်းၶႄႇၵူၺ်း။ ထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ် ပၼ်ႁႃဢၼ်ၼႆႉ ပႆႇၵႄႈလိတ်ႈလႆႈ ပႆႇႁႃၶေႃႈတွပ်ႇလႆႈ။

တီႈပွင်ႇဢၼ်မႂ်ႇ လွင်ႈမီးဢႃႇၼႃႇႁႅင်းပွင်လႄႈ ပၼ်ႁႃဢၼ်တေလႆႈၵႄႈ

ပၼ်ႁႃၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈ ပိူင်းၼႄပၼ်ဝႃႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ် သိုၵ်းယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉသေ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ဢွၵ်ႇပူၼ်ႉလႆႈ၊ တေႁဵတ်းႁိုဝ် သၢင်ႈမိူင်းၾႅတ်ႊတရႄႊတီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ၼႆၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ ပဵၼ်တွၼ်ႈသွၼ် တႃႇဝူၼ်ႉသၢင်ႈ ၼႂ်း ၵၢၼ်ၵႄႈလိတ်ႈ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း။

တႃႇပဵၼ်မႃး မိူင်းၾႅတ်ႊတရႄႊတီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊၼႆသေ ၶတ်းသၢင်ႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈလႆႈမိူင်းၵွၼ်းၶေႃ 1948 တေႃႇပေႃးထိုင် ပီ 2021 ၼႆႉ ၵၢၼ်ပွင်ၽွင်းငမ်းတင်းသဵင်ႈၼႆႉ ယူႇတႂ်ႈဢႃႇၼႃႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၵၢင်ၵူၺ်း။ မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႈဢႃႇၼႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈမိူင်းလူင် (သုၼ်ၵၢင်) ၼၼ်ႉသေ ဢႃႇၼႃႇ ၸင်ႇလူင်းၸူးၸႄႈဝဵင်း။ ယၢမ်းလဵဝ်သမ်ႉ ၶိုၼ်း ဢွၼ် ၵၼ် ၶႂ်ႈပိၼ်ႇပၢႆႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၸႄႈဝဵင်းသေ ၶဝ်ႈၸူးထိုင်ၸႄႈမိူင်း လူင် ဢၼ်ပဵၼ်ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း(သုၼ်ၵၢင်) ၼၼ်ႉၵႂႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။

ၶေႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလၢႆၸုမ်း ႁူပ်ႉထူပ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းတူၵ်းလူင်းၵၼ်ဝႆႉသေ မီးဝႆႉၼႂ်းၽိုၼ် လႆႈၸႂ်ၾႅတ်ႊတရႄႊ “ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပဋိညာဉ်” တွၼ်ႈ 1 ။ ဢၼ်တိုတ်ႉၸၼ်ဝႆႉ ဝၢႆးသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းမိူင်း 2021 ၼႆႉ။ ၼႂ်း ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းယူႇၼႂ်းၸႄႈမိူင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်ယူႇ ၼႂ်း ၸႄႈမိူင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၸႄႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈဝႃႈပဵၼ် ၸဝ်ႈၶွင် ငဝ်ႈလၵ်းလၵ်းၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆ။

တႄႇဢဝ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃမႃးၼႆႉသေ ၵၢၼ်မီးဢႃႇၼႃႇ ႁႅင်းပွင်ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၵူၼ်းမိူင်းၸင်ႇပဵၼ်မႃးၼႆ ပိုတ်ႇဝႆႉတီႈပွင်ႇမၼ်းၼင်ႇၼၼ်။

ဢိင်ၼိူဝ် တီႈပွင်ႇပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉသေ ယူႇတီႈ ၸုမ်း 9 ၸုမ်း ဢၼ်ၸုမ်းသိုၵ်းယၢင်းၽိူၵ် KNU ဢွၼ်ႁူဝ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၵေႃႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢွၵ်ႇဝႆႉပႆႇႁိုင်ဝႃႈ လွင်ႈ “ Bottom-Up Federalism ” ။ ၼၼ်ႉၵေႃႈ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၶွင်လၵ်းလၵ်း  ၸႄႈမိူင်းလႄႈ လွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ်ႉတီႈယဝ်ႉ ၼႆယူႇ။

ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပဋိညာဉ် (ၽိုၼ်လႆႈၸႂ်ၾႅတ်ႊတရႄႊတီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ) ၼႆႉ မိူဝ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တႄႇယိုတ်းမိူင်း လႆႈပီပၢႆ ။ ထိုင်မႃး မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 27-29/01/2022 ၼႆၼၼ်ႉ လႆႈၸတ်းပၢင်ၵုမ်လူင် ၵူၼ်းမိူင်းယူႇ။ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတင်းၼမ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆးၸိူဝ်း ၼၼ်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇမီးသဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈၸုမ်းလႂ်ၸုမ်း ၼၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇပႃးလၢႆးမိုဝ်းၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၸုမ်းလႂ်ၸုမ်း ၼၼ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇမိူၼ်မီးပၵ်းပိူင်သင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉ။

ၵွပ်ႈၼၼ် ၽိုၼ်လိၵ်ႈလႆႈၸႂ်ဝႃႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈသင်ၶွတ်ႇမတ်ႉဝႆႉလႄႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸၼ်ႉၽိုၼ်လႆႈၸႂ်။ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈယူပ်ႈယွမ်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမႃးၶၢဝ်းတၢင်း 4 ပီၵေႃႈ ပႆႇမီးလွင်ႈမူၼ်ႉမႄး ၶေႃႈယူပ်ႈယွမ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈ။

မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ၶေႃႈၸႂ်ႉဢၼ်ဝႃႈ “Bottom-up Federalism” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လိုဝ်းလင်မႃး ယွၼ်ႉ ၸုမ်း 9 ၸုမ်းၼၼ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ ၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉသမ်ႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈ သိုဝ်ႈယူဝ်းတႄႉတႄႉ။ ၸဝ်ႈၶွင်ငဝ်ႈတိုၼ်းၶွင် ဢႃႇၼႃႇႁႅင်းပွင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈမိူင်း(ပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊ) ဝႃႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၸတ်းပွင်ၵႂႃႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁၼ် ၸုမ်း 9 ၸုမ်းၼၼ်ႉ သပ်း လႅင်းၵႂႃႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ၊ ဢမ်ႇမီးၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸုမ်းလႂ် ၊ ဢမ်ႇမီးႁူဝ်ၼႃႈ ၵေႃႉလႂ် ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း သပ်းၸႅင်ႈၼႄပၼ်။ တီႈတႄႉမၼ်း လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၵၼ်ၵူၼ်းတင်း ၸိုင်ႈမိူင်းဢမ်ႇၸႂ်ႈႁိုဝ်။

တႃႇႁႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင် ပေႃးယိုင်ႈယႂ်ႇလိူဝ် လူင်ပွင်ၸိုင်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ တႃႇႁႂ်ႈဝႃႇတ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယႂ်ႇ ပေႃးတေမူၺ်ႉႁၢႆၼၼ်ႉ တေႁဵတ်းႁိုဝ်

သင်ဝႃႈ မႃးပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ဢႃႇၼႃႇႁႅင်းပွင်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ထႅင်ႈလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၸိုင်၊ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း မိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈ၊ မၼ်းပဵၼ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းပဵၼ် ထမ်း Equality) လႄႈ သုၼ်ႇတႅပ်းတတ်း ပူင်ပၢႆးႁင်းၶေႃ (Self-Determination) တဵမ်ထူၼ်ႈ။ လိူဝ် ၼၼ်ႉ ဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယူႇတီႈ ၸႄႈမိူင်း (ပြည်နယ်) တတ်းမၵ်းပၼ်ဢႃႇၼႃႇသေ ၸင်ႇ မီးသုၼ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းဢႃႇၼႃႇၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ။

တႄႇဢဝ်ပိူင်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ တေၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၸႄႈမိူင်း မီးသုၼ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢႃႇၼႃႇႁႅင်းပွင်သေတႃႇ ဝႃႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ သုၼ်ၵၢင်တေမီးဢႃႇၼႃႇသုင်ၼႆၼၼ်ႉ တေယွမ်းလူင်း။ ယူႇတီႈၸၼ်ႉၸႄႈမိူင်း သေ ၸၢင်ႈထႅမ်ထွၼ်လႆႈ လူင်ပွင် ၸိုင်ႈၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း လူးၵွၼ်ႇ။

လုၵ်ႉတီႈငဝ်းလၢႆးၼၼ်ႉသေ ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးဝႃႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၸႄႈမိူင်း ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶၢမ်ႇယဝ်ႉ ၸင်ႇတေၸၢင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၸိုင်ႈမိူင်းလီ ၼႆၼၼ်ႉယူႇ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇတေၸၢင်ႈႁၼ်ဝႃႈ လူင်ပွင် ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင်ၼႆႉ တေဢမ်ႇပေႉပုၼ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸႄႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈ။

ပေႃးၸႂ်ႉပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ ၸင်ႇတေၸၢင်ႈၵိုတ်းလႆႈ လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ဝႃႇတ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယႂ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၸၢဝ်းမၢၼ်ႈ 65 % ဢၼ်ယၢမ်ႈယူႇၼိူဝ် ၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင် တၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၸၢင်ႈႁၢႆၵႂႃႇလႆႈယူႇ။

ပေႃးပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်မႃး လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈ ပၼ်ႁႃထႅင်ႈလၢႆဢၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈတေဢွၵ်ႇ မႃးလႆႈထႅင်ႈယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸႄႈမိူင်းဢၼ်မီးဝႆႉ တပ်ႉသိုၵ်း ႁင်းၽႂ်မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈတေမီး ပၼ်ႁႃ လွင်ႈၼႃႈတီႈၽႂ်မၼ်းမႃး။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်မႃး လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸၼ်ႉမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တေႁဵတ်းႁိုဝ် ၵႄႈလိတ်ႈ တေယူႇၶၵ်ႉတွၼ်ႈလႂ်သေၶိုင်ပွင်။

ပေႃးမႃးတူၺ်း ပၼ်ႁႃၸိူင်ႉၼႆယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်ဝႃႈပိူင် “Bottom-up Federalism” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉလႄႈ ယိုင်ႈၶႅၼ်းတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပၼ်ႁႃသုၵ်ႉယုင်ႈထႅင်ႈလိူဝ်ၵဝ်ႇၼႆ လူဝ်ႇၾၢင်ႉတူၺ်းယူႇ။

မိူဝ်ႈပႆႇပၢၵ်ႈပႅတ်ႈဢႃႇၼႃႇ သိုၵ်းမၢၼ်ႈလႆႈတင်းပိုၵ်းၼႆႉ ဢၼ်တေလႆႈၾၢင်ႉႁႅင်းၵေႃႈ သင်ဝႃႈ ၵူၼ်ႇပင်းပႅတ်ႈ ၶူင်းသၢင်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉသေ ၶိုၼ်းမႄး တႄႇတင်ႈၶိုၼ်းၸိုင် မိူၼ်တင်း ၶူင်ဢွၵ်ႇမႃးထႅင်ႈ ၼႃႈသိုၵ်းမႂ်ႇ ပၼ်ႁႃမႂ်ႇ (A new uphill battle) ဢၼ်ယၢပ်ႇတိူဝ်း လိူဝ်ႁိုဝ်ၼႆ လူဝ်ႇ ဝူၼ်ႉယူႇ။

တႃႇတေ ႁဵတ်းလႆႈၸိူင်ႉၼၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇငၢႆႈငၢႆႈ။ ယၢမ်းလဵဝ်ၵေႃႈ ၵမ်ႈၼမ်သမ်ႉ ႁၼ်ဝႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸမ်ၵူၼ်ႇလူမ်ႉပင်းယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ သိုၵ်းၶႄႇၵေႃႈ ပႂ်ႉငုမ်းပႃမိူဝ်ႈၼမ်ႉၶုၼ်ႇ ႁႃလၢႆးတၢင်းတႃႇ ၶဝ်ႈဢဝ်သုၼ်ႇလီ တိုဝ်ႉတၢင်းလီမၼ်းတႃႇသေႇ။ ပေႃးတူၺ်းမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းၵေႃႈ ၶႄႇတေၵႆႉႁဵတ်းလၢႆး ၸိူင်ႉၼၼ်။

ပေႃးမႃးတူၺ်းပၼ်ႁႃ မိူင်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးႁၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းလႂ် သူၼ်ၸႂ်တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။ လိူဝ်သေ လႆႈႁၼ်ပၼ်ႁႅင်း ဢီးဢိတ်းဢွတ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ တေဢမ်ႇတူၺ်း ပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈ လၢႆၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ သမ်ႉဢမ်ႇ လႆႈ ။

ပိူင်လူင်မၼ်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၶဝ်ႈၸုမ်းဝႆႉ ၼႂ်းၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉယူႇ ။ တႃႇတေပိၼ်ႇပၢႆႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢႃႇၼႃႇႁႅင်းပွင် ၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ သင်ဢမ်ႇပႃးၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းၸိုင်၊ ၵႃႈ ပေႉၶႂ်ႈမီးၸုမ်းလႂ်ၸတ်းပွင်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈ။ ၸၢင်ႈမီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ် မိူဝ်ႈလူဝ်ႇၶဝ်ႈႁႃတၢင်ႇၸိုင်ႈမိူင်း ၸဵမ်ၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ လူးၵွၼ်ႇ။ သင်ဢမ်ႇပႃး ၵၢင် ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းသေ တဵၵ်းငႅၼ်း ၶိုင်ပွင်ၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းဝႆႉ။

ယွၼ်ႉၼၼ် ၵွၼ်ႇပႆႇထိုင် ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈထၢမ်ထိုင်ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၵေႃႉဝႃႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ႁိုဝ် ဢၼ် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇမုင်ႈမွင်းဝႆႉ ပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊတီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ႁၢင်ႈၾၢင်မၼ်းပဵၼ်ႁိုဝ် တေႁဵတ်းႁိုဝ်ပွင်သၢင်ႈၼႆ ယူႇတီႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၵေႃႉ တၵ်းလူဝ်ႇဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၶိုင်ပွင် ယူႇယဝ်ႉ။ ဢႃႇၼႃႇၵၢတ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၵေႃႉယဝ်ႉ ဢမ်ႇလီလူင်လိုမ်း။

ဢၢင်ႈဢိင် – Myanmar Now