လွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉ ၼိူဝ်ယိင်းၸၢႆး Gender Based Violence (GBV) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁတ်းႁၢႆႉၸႃႉ ၼိူဝ်ၵူၼ်း ၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉ ၼိူဝ်မူႇၸုမ်း ၼိုင်ႈၸုမ်း ၼႂ်းႁိူၼ်းၵေႃႈပဵၼ်လႆႈ ၼွၵ်ႈႁိူၼ်းယေး/ တၢင်ႇတီႈတၢင်ႇလႅၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်လႆႈ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉ ၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်း ဢၼ်ပူၼ်ႉပႅၼ်သုၼ်ႇလႆႈ ၼိူဝ်ပိူင်ပဵၼ်ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ ဢၼ်ၵိူတ်ႇၵိုၵ်းမႃးၸွမ်း တူဝ်ၵဝ်ႇ၊ ဢၼ်လႄႇၵႆႉ ႁၼ်ယူႇၸွမ်းႁိမ်းႁွမ်း တူင်ႇဝူင်းႁဝ်း။ 

လွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉ ပူၼ်ႉပႅၼ်သုၼ်ႇလႆႈ ၼိူဝ်ပိူင်ပဵၼ် ယိင်းၸၢႆးၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈၼိူဝ်ၵူႈသႅၼ်းပၢၼ်၊ ဢမ်ႇလိူၵ်ႈ ၼုမ်ႇထဝ်ႈလဵၵ်ႉယႂ်ႇ – ဝႃႈသေတႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉသေ တႅမ်ႈဢွၵ်ႇဝႆႉတႄႉ ၵမ်ႈၼမ် တေပဵၼ်ၽူႈၸၢႆး ပူၼ်ႉပႅၼ်ၼိူဝ် ၼၢင်းယိင်း – ဝႃႈၼႆ။

လွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉ GBV ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်ထုပ်ႉတွႆႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဵပ်းသႅပ်ႇၸွမ်းတူဝ်ၶိင်းၵူၺ်း။ ဢၼ်ႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ပၢႆးတူဝ်၊ ပၢႆးၸႂ်၊ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်း၊ တင်းငႅင်ႈဢၢင်ႇၵႃႇ၊ တင်းလွင်ႈလၢတ်ႈၸႃႇ ပူၼ်ႉပႅၼ်တင်းပၢႆးတူဝ်ပၢႆးၸႂ် တင်းမူတ်း။

ၸူဝ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်းမႃးၶၢဝ်းတၢင်း 3 ပီပၢႆ ၸမ် 4 ပီၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပူၼ်ႉပႅၼ် သုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းမိူင်း ယိုဝ်းမၢၵ်ႇယိုဝ်းၵွင်ႈလူင်သႂ်ႇ ၵူၼ်းမိူင်း၊ တီႉၺွပ်းၵုမ်းၶင်ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၸဵမ်ယိင်းၸဵမ်ၸၢႆးသေ ၽွင်းၵူတ်ႇထတ်းထဵတ်ႈထၢမ်ၼၼ်ႉ ပေႃႉထုပ်ႉ ပူၼ်ႉတိၼ်ပူၼ်ႉမိုဝ်း ထိုင်တၢႆၵေႃႈမီး။ ၵၼ်ႉ ၸၼ်လူလၢႆပူၼ်ႉပႅၼ်ၸဵမ်ယိင်းၸဵမ်ၸၢႆး ၵေႃႈမီး ၵူၼ်းၼုမ်ႇၸိူဝ်းပူၼ်ႉလွတ်ႈဢွၵ်ႇၶွၵ်ႈ မႃးၶိုၼ်းလၢတ်ႈ တီႈသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇယႂ်ႇၼင်ႇၼႆ။

ဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပူၼ်ႉပႅၼ်သုၼ်ႇလႆႈပိူင်ပဵၼ်ယိင်းၸၢႆးၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼႂ်းၶွၵ်ႈၵူၺ်း။ ၸူဝ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်းမႃးၼႆႉ ၼၢင်းယိင်းၵေႃႉလဵဝ် / ၵူၼ်းၸၢႆးၵေႃႉလဵဝ် ၵႂႃႇတႃႈပႆတၢင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈသင် သေဢိတ်းယဝ်ႉ။

မိူၼ်ၼင်ႇ ၽွင်းလိူၼ်ဢွၵ်ႊထူဝ်ႊပိူဝ်ႊ တီႈၵဵတ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တၢင်းၶဝ်ႈဝဵင်းၼွင်တရႃး ၸႄႈဝဵင်းပၢင်လွင်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၵူတ်ႇထတ်းၵူၼ်းပၢႆႈၽေးသိုၵ်း ၸိူဝ်းၵႂႃႇမႃး။ ပေႃးပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၼႆ တိူဝ်ႉတွႆႇ ယိပ်း ၵမ်း၊ ပေႃးႁၢင်ႈလီတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ယူၵ်ႉမိုဝ်းထိုဝ် ထၢႆႇႁၢင်ႈဝႆႉ ၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇ ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးသိုၵ်း ၵေႃႉၼိုင်ႈ လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။ 

“ၶႃႈမိူဝ်းတူၺ်းႁိူၼ်းၶိုၼ်းၵူၺ်း၊ တင်းၵဵတ်ႉၼွင်တရႃးၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ပေႃးဝႃႈပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းၼႆ ၶဝ် ၸႂ်ႉၵိုတ်းရူတ်ႉ။ ၶဝ်ၸႂ်ႉလူင်းရူတ်ႉလူင်းၵႃး။ ပေႃးယဝ်ႉၸႂ်ႉၶဝ်ႈထႅဝ် ထၢႆႇၶႅပ်းႁၢင်ႈ ၵမ်းၵေႃႉၵေႃႉ၊ ပေႃး ထၢမ်ဝႃႈ ယွၼ်ႉသင်ၼႆ ၶဝ်တွပ်ႇဝႃႈ လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈဝႃႈၼႆ၊ ပေႃးပဵၼ် ၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၼႆ ၶဝ်ယိပ်းမိုဝ်း ယိပ်းၶႅၼ် တိူဝ်ႉၼိူဝ်ႉတိူဝ်ႉၼင်ဢေႃႈ။ ႁဝ်းၶႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈသေဢိတ်း” –  ဝႃႈၼႆ။

ယွၼ်ႉၵူဝ် ၺႃးသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တိူဝ်ႉၼိူဝ်ႉတိူဝ်ႉၼင် ၸုင်ၸၼ်ယိပ်းၵမ်းလႄႈ ပေႃးပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၼႆ ဢမ်ႇႁတ်းမိူဝ်းၸႂ်းႁိူၼ်း။ လူဝ်ႇၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်ၶူဝ်းၸႂ်ႉၶူဝ်းသွႆၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈမိူဝ်းဢဝ်။ ပဵၼ်ဢၼ် ယၢပ်ႇယဝ်ႉယၢပ်ႇထႅင်ႈ ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးသိုၵ်း ဢွၼ်ၵၼ်ၶၢင်းပွင်ႉၼင်ႇၼႆ။ 

ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ တၢင်းဝဵင်းၼွင်တရႃးၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈလႄႈ သိုၵ်းယၢင်းလႅင် ပိုတ်းယိုဝ်း တိုၵ်းတေႃး ၵၼ်လႄႈ လႆႈဢွၼ်ၵၼ် ပၢႆႈၽေးသိုၵ်း ၵႂႃႇသွၼ်ႈယူႇတၢင်းဝဵင်း။  

မိူၼ်ၼင် တီႈဝၢၼ်ႈၼွင်ဝူဝ်း ဝဵင်းပၢင်လွင်း ပႃႈဝုၼ်း ဢႃယု 56 ပီ (ၸၢဝ်းပဢူဝ်း) ဢၼ်ပၢႆႈၽေးသိုၵ်း ၵႂႃႇ ယူႇဝႆႉ ၼႂ်းသူၼ်ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉ ၺႃးၵူၼ်းဢမ်ႇႁူႉၾၢႆႇ ၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢဝ်မိတ်ႈၸမ်ႈသေ ၵၼ်ႉၸၼ် လူလၢႆမၼ်းၼၢင်း ၽွင်းမၼ်းၼၢင်းၵႂႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းသူၼ်ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ။  

ၼၢင်းယိင်း ၸုမ်းၸွႆႈထႅမ် တူင်ႉၼိုင် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ၼၢင်းယိင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ လၢတ်ႈၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈ ဝႃႈ-“ပိုၼ်ႉတီႈပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၼႆႉ ၼၢင်းယိင်းထုၵ်ႇပူၼ်ႉပႅၼ်ႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉ တၢင်းၵႃႇမ မီးၼမ်ၼႃႇ။ ဝၢႆး လင် ၵၼ်ႉၸၼ်လူလၢႆယဝ်ႉ ၶႃႈႁႅမ်တၢႆပႅတ်ႈၵေႃႈမီး။ ၵွပ်ႈၼႆ ပေႃးပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းမႃး ဢၼ်လႆႈထူပ်းၽေး သိုၵ်းသိူဝ်ၼမ်သုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း။ လွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်ၸိူင်ႉၼႆ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈႁုၵ်ႉႁၢႆႉ ႁၢဝ်ႈႁႅင်းလႄႈ ႁဝ်းၶႃႈ တိုၼ်းဝႃႈ ဢမ်ႇဝၢင်းၶႂၢင်ႉပၼ်လႆႈလႃးလႃး” – ဝႃႈၼႆ။

ပေႃးတူၺ်းၶိုၼ်း ပိူင်ပိုင်းလၵ်းမိူင်း ပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈမႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ၸိုင်  ဢၼ်တႅမ်ႈၵႅတ်ႇၵင်ႈဝႆႉပၼ်သုၼ်ႇလႆႈယိင်းၸၢႆးလႄႈ တူတ်ႈတၢမ်ႇ တႃႇၽူႈပူၼ်ႉပႅၼ် ၼိူဝ်ပိူင်ပဵၼ်ယိင်း ၸၢႆး ႁႂ်ႈထိုင်တီႈထိုင်လႅၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁၼ်မီး။ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း GBV ၵမ်းသိုဝ်ႈတႄႉ ယၢမ်းမီး တီႈၼႂ်းပၵ်း ပိူင်မၢႆမီႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉၽွင်း 1861 ၼၼ်ႉ တီႈၼိုင်ႈ။ ပႃးဝႆႉဝႃႈ – ၵၢၼ်ပူၼ်ႉပႅၼ်သုၼ်ႇလႆႈ ပိူင် ပဵၼ်ယိင်းၸၢႆး ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ – ပႆႇဝႃႈၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ၊ ပႆႇဝႃႈၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈ၊ ပႆႇဝႃႈၵူၼ်းတၢင်း ၼွၵ်ႈႁိူၼ်းၼႂ်း ႁိူၼ်းလႃႈ၊ ၵေႃႉပဵၼ်ၽူဝ်ၼႆႉ သင်ၸိူဝ်ႉၵေႃႉပဵၼ်မေးၼၢင်း ဢမ်ႇၽွမ်ႉၸွမ်း လွင်ႈၵွတ်ႇၵဵဝ်ႈ လုပ်ႈၵမ်း ၸုပ်ႇၼူမ် ၼွၼ်းလူၺ်ႈၸိုင် – မၼ်းၸၢႆးတိုၼ်း တေဢမ်ႇလႆႈတိူဝ်ႉၼိူဝ်ႉ တိူဝ်ႉၼင်ၵေႃႈ ပဵၼ်မေးၼၢင်း လႃးလႃး။ မေးၼၢင်းဢမ်ႇၽွမ်ႉသေတႃႉ ၵေႃႉပဵၼ်ၽူဝ် ဢမ်ႇထွမ်ႇၸိုင် ၵေႃႉပဵၼ်ၽူဝ်ၼၼ်ႉ မီးတၢင်း ၽိတ်း ပူၼ်ႉပႅၼ်မၢႆမီႈ လွင်ႈၵၼ်ႉၸၼ်လူလၢႆ။

သင်ဝႃႈ ၵႂႃႇယိပ်းၵမ်းတၢဝ်း ၵၼ်ႉၼၢင်းယိင်း ဢၼ်မီးဢႃယု 13 လူင်းတႂ်ႈ ၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းတၢင်းၽိတ်း ၵၼ်ႉၸၼ်လူလၢႆယဝ်ႉ၊ ပေႃးၼၢင်းယိင်း ဢႃယုပႆႇတဵမ် 15 တိုၼ်းတေဢမ်ႇလႆႈ ဢဝ်ႁဵတ်းမေး – ဝႃႈၼႆဝႆႉ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိူဝ်ႇထိုင်မႃးပီ 2016 ၾၢႆႇပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈ ၶိုၼ်းမူၼ်ႉမႄးပိၼ်ႇတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ – ၵေႃႉပဵၼ်ၽူဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇ ထွမ်ႇသဵင်ၵၢင်ၸႂ် ၵေႃႉပဵၼ်မေးၼၢင်းသေ တဵၵ်းၸၼ်ၼွၼ်းလူၺ်ႈၸိုင် (သင်ဝႃႈ မေးၼၢင်း မီးဢႃယု ၼႂ်း ၵႄႈ 13 ထိုင် 15 ပီ) ၼႆႉ ဢမ်ႇၽိတ်းပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈ လွင်ႈၵၼ်ႉၸၼ်လူလၢႆ – ဝႃႈၼႆဝႆႉၶိုၼ်း။

လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇတီႈ ၸုမ်းၵမ်ႉထႅမ် ပၼ်ႁႅင်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ International Idea ၶဝ်၊ ၸုမ်းၼႅင်ႈသၢၼ် တႃႇသုၼ်ႇလႆႈယိင်းၸၢႆးၽဵင်ႇပဵင်း Gender Equality Network လႄႈ ၸုမ်း Triangle Women ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵၼ် ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်တႅမ်ႈ ပဵၼ်ၽိုၼ်တၢင်ႇယိုၼ်ႈၸူး ၽူႈၼမ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၵွၼ်ႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တေယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း ပီ 2021 ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိူဝ်ႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်းသေယဝ်ႉ ၸုမ်းတူင်ႉၼိုင်သုၼ်ႇလႆႈသင်ၵေႃႈ တိုၼ်းဢမ်ႇယူႇလႆႈၼႂ်းမိူင်း။ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ၽူင်ႉပၢႆႈဢွၵ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်း၊ ဢမ်ႇၸၢင်ႈတူင်ႉၼိုင် တႃႇပုၼ်ႈပၢင်သင်။

တႄႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းမိူင်းမႃး ၼႂ်းၶဝ်းတၢင်း 3 ပီ တေႃႇထိုင် ဝၼ်းတီႈ12/11/2024 ၼႆႉ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ပတ်းပိုၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းတၢႆယွၼ်ႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈမီး 5,944 ၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ပႃးၼၢင်းယိင်း 1,270 ၵေႃႉ။

သိုၵ်းမၢၼ်ႈ တီႉၺွပ်းဝႆႉၵူၼ်းမိူင်းမီး 27,661 ၵေႃႉ ၊ ပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ 574 ၵေႃႉလႄႈ ၼၢင်းယိင်း 5,737 ၵေႃႉၼႆ AAPP ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉၼင်ၼႆ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၽွင်းၶၢဝ်းပၢင်တိုၵ်းတူဝ်ႈမိူင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶိူင်ႈမိၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပွႆႇမၢၵ်ႇသေ ၼၢင်းယိင်းတၢႆ 45 ၵေႃႉ၊ ၺႃးယိုဝ်းတၢႆ 2 ၵေႃႉ ၵၼ်ႉၸၼ်လူလၢႆသေ ၶႃႈႁႅမ်တၢႆမီး 4 ၵေႃႉ၊ တင်ႈၸႂ် ၶႃႈႁႅမ်တၢႆသမ်ႉ 10 ၵေႃႉ –  BWU  ၵဵပ်းလႆႈသဵၼ်ႈမၢႆသေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

တႅမ်ႈ – ယိင်းသဵဝ်ႈၶၢဝ် (ၽူႈသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၾိုၵ်းၵၢၼ်)