ပီ2019 ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ထႆးထူပ်းၽေးႁုၵ်းႁၢႆႉၵၢၼ်ပိၼ်ႇပႅင်လႅၵ်ႈလၢႆႈ လိၼ် ၾႃႉ ဢႃးၵၢသ်ႇ(လူမ်း) ၼင်ႇဢၼ်ႁၼ်မႃးၸႅင်ႈလႅင်းတင်ႈတႄႇ ၼႃႈၾူၼ်။ ၸဵမ်လွင်ႈ ထူပ်းၽေးႁႅင်ႈလႅင်ႉသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ တၢမ်းမႃးလူၺ်ႈမဵတ်ႉၼမ်ႉ ၾူၼ်ႁႃႇလဵၵ်ႉႁႃႇယႂ်ႇ တေႃႇထိုင်ပေႃး  ပဵၼ်မႃးၽေးၼမ်ႉလုပ်ႇ ထူမ်ႈၼွင်း ၵမ်းယႂ်ႇလူင် တီႈၸႄႈတွၼ်ႈဢုၿူလ်ႊရၢၶျ်ႉထႃႊၼီႊ။ ၽွင်းၼင်ႇၼၼ် ၼႂ်းဝဵင်းလူင်မိူင်းၵွၵ်ႇ(ၵုင်းထဵပ်ႈ) ၵေႃႈ ပဵၼ် မိူင်းဢၼ်ယူႇၼႂ်းငဝ်းလၢႆးဢၼ်လႆႈၶဵင်ႇတႃႉ   ဢၼ်တေၸၢင်ႈၸူမ်ယူႇတႂ်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ။ ၵွပ်ႈဝႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇယိုင်ႈသုင်  ၶိုၼ်ႈယူႇၵူႈဝၼ်း။  လူၺ်ႈၵၢၼ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉထတ်းထွင် (Research) ၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႆႉဝႃႈ ပီ 2050 ၼႆႉ   မိူင်းၵွၵ်ႇတေၸၢင်ႈ တူၵ်းၸူမ်ယူႇတႂ်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ (Under the Sea)။

တေပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းတႃႇဝဵင်းလူင်မိူင်းၵွၵ်ႇ တၵ်းတေလႆႈၶၢႆႉမိူင်းလူင်တႄႉယဝ်ႉႁိုဝ်? ၼႆ ၸုမ်းထတ်းထွင် ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ (Climate Central) ၶူတ်ႉၶႂႃႉထတ်းထွင်ဢွၵ်ႇမႃးၼင်ႇၼႆ။ ၸုမ်း Climate Central  ဢၼ်ဢမ်ႇႁႃ ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလႆႈ ၾၢႆႇပၢႆးသၢႆႊ (science) လႄႈၶၢဝ်ႇလွင်ႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ (Climate)  ၸီႉၸႅင်ႈဝႃႈ မိူင်းလူင် 2  ဢၼ် ဢၼ်တေၸၢင်ႈၸူမ်ႁၢႆၵႂႃႇတႂ်ႈၼမ်ႉၼႂ်းပီ 2050 (ၼႂ်းမိူဝ်းၼႃႈထႅင်ႈ 30 ပီ) တႄႉပဵၼ် ဝဵင်းလူင် ႁူဝ်ႊၶျီႊမိၼ်ႊ မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းလႄႈ မိူင်းၵွၵ်ႇ(ၵုင်းထဵပ်ႈ) မိူင်းထႆး  – ဝႃႈၼႆဝႆႉ ။

မွၵ်ႈ 150 လၢၼ်ႉၵေႃႉၼႂ်းလၢႆမိူင်းယႂ်ႇတူဝ်ႈလူၵ်ႈ ပဵၼ်ၽွင်းတူၵ်းယူႇၼႂ်းၵၢၼ်သဵင်ႇ(မိၼ်ႇမႄႇ)  ၵွပ်ႈဝႃႈ မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉထူပ်းပၺ်ႁႃ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇသုင်ၶိုၼ်ႈယူႇၶိူဝ်းၶိူဝ်းလႄႈၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႃႈ လိုၼ်းသုတ်း တေၸၢင်ႈ ၸူမ်ႁၢႆၵႂႃႇၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇ ၸင်ႇလႆႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၶၢဝ်ႇ တိုၼ်ႇတူၵ်းၸႂ်တႄႉတႄႉ ၼိူဝ်သိုဝ်ႇ ၼႅင်ႈသၢၼ် (Social) လႄႈမီးၵႂၢမ်းထၢမ်လၢႆလၢႆၶေႃႈတၢမ်းမႃး “မိူင်းၵွၵ်ႇ” တေၸၢင်ႈၸူမ် ၼမ်ႉတႄႉယဝ်ႉႁိုဝ်?။

ၼႂ်းၽွင်းယၢမ်းလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၸွမ်ၽွင်းလူင်ပရႃႊယုထ်ႉ ၸၼ်ႊဢူဝ်ႊၶျႃႊ (ၽွင်းၼၼ်ႉ) လႆႈၵၢဝ်ႇထိုင် လိူင်ႈ ၵၢၼ်ၶၢႆႉမိူင်းလူင် တီႈၼႂ်း ပၢင်ၵုမ်ႁုပ်ႈပီ 2019 ၶွင် သၽႃးယူၵ်ႉမုလ်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးလႄႈ တူင်ႇဝူင်းႁႅင်ႇၸၢတ်ႈ  “National Economic and Social Development Council” (สศช) မိူဝ်ႈလိူၼ်သႅပ်ႉထႅမ်းၿိူဝ်ႊရ်ၼၼ်ႉဝႃႈ လႆႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ငိူၼ်ႈၼဵၼ်ထူၵ်းထဵင်ၵၼ် ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼႂ်းလူၵ်ႈ သူဝ်ႊသျဵလ်ႊ(Social)။

ၸိူဝ်းၼႆႉဢမ်ႇၸႂ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လွင်ႈလႆႈမီးၵၢၼ်ပိုတ်ႇၼႃႈလိူင်ႈၵၢၼ်ၶၢႆႉမိူင်းလူင်လႄႈၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵိူဝ်းၵုမ်လိူင်ႈ ပိုၼ်ႉ တီႈ ႁူဝ်ၵူၼ်းၶွၼ်ႈတုမ်ၼမ်ၼႅၼ်ႈၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈပၺ်ႁႃယၢင်ႇလဵဝ် ၵွႆးၵႃႈၶေႃႈၵႂင်ၸႂ်ယိင်ႈၼမ်တိူဝ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းၶိုၼ်ႈ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ ၽူလ်ၽွၼ်းၵၢၼ်ထတ်းၼၢႆၵၢၼ်သုတ်ႉတူဝ်ၶွင်ၼႃႈလိၼ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမိူင်းၵွၵ်ႇ ဢၼ်မႄႇၵႂၢင်ႈတိူဝ်းမႃးယူႇၶိူဝ်းၶိူဝ်း လူၺ်ႈတင်းဢၼ် ဢိၼ်ႊၻူဝ်ႊၼီႊသျိူဝ်ႊ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလွင်ႈယၢႆႉၶၢႆႉမိူင်းလူင် ၸႃးၵႃႊရ်တႃႊၵႂႃႇတီႈၶႃႊလိမၼ်ႊတၼ်ႊ တႃဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၼိူဝ်ၵုၼ် ၿေႃႊရ်ၼျဵဝ်ႊ ဢၼ်ယူႇႁၢင်ႇဢွၵ်ႇၵႂႃႇမွၵ်ႈ 1,300 ၵိလူဝ်ႊမီႊတိူဝ်ႊရ်။

ၸွမ်းလူၺ်ႈၶေႃႈၵႂင်ၸႂ်ၶွင်ႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းမိူင်းထႆးမၢင်ၵေႃႉ ထိုင်ပေႃးႁႃသိုဝ်ႉတီႈလိၼ် သၢင်ႈႁိူၼ်းၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းပိုၼ်ႉတီႈသုင် ၸိူင်ႉ ၼင်ႇ ၼၶွၼ်ႊရၢၶျ်ႉသီမႃႊ ၽဵၶျ်ႉၿုရ်ႊၼ်(ၿုၼ်း) လႄႈ ၽွင်းၼင်ႇၼၼ်ၵေႃႈၼူၺ်ႇငၢၼ်း (ၾၢႆႇၵိၸ်ႇၵၢၼ်) ဝၢင်းၽႅၼ်လႄႈ လၢႆလၢႆ ၾၢႆႇ တေသၢင်ႈၶိူၼ်ႇ(ၾၢႆ) ၶဝ်ႁဵတ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၽိူဝ်ႇဝႆႉတႃႇႁႄႉၵၼ်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ဢမ်ႇႁႂ်ႈထူမ်ႈၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ။

ၽႅၼ်ႁပ်ႉမိုဝ်းၽေးၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၶိုၼ်ႈသုင် ထူမ်ႈမိူင်းၵွၵ်ႇၼၼ်ႉ ၵႅမ်သတ်ႉတၸၢရ်ယ (Prof) ၻွၵ်ႉတိူဝ်ႊသုၸရိတ်ႇ ၶုၼ်ႊထရၵုလ်ႊ ဝူင်ႊသ် ႁူဝ်ပဝ်ႈၵေႃၵမ်ၵၢၼ်ၶပ်းၶိုင်ၵၢၼ်ၽႅၼ်ငၢၼ်းတမ်းလၵ်းပဝ်ႈမၢႆ(Spearhead) တင်းၽၢႆႇတူင်ႇဝူင်းၽႅၼ်ၶပ်းၶိုင်ၸတ်းၵၢၼ် ၸတ်းၼမ်းပၼ်ပၢႆးႁၼ်ၵၢၼ်မုင်ႈၵႆ 2019 ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၽိတ်းပၵ်းၵတိလၢႆယၢင်ႇ တင်ႈတႄႇၼႃႈၾူၼ် ႁဝ်းၵေႃႈထူပ်းပၺ်ႁႃႁႅင်ႈ လႅင်ႉ ၽူႈတူၵ်းလႃႈလိုၼ်းၵႂႃႇ 2 လိူၼ် မႆႈၸႂ်ဝႃႈၼႃႈလႅင်ႉပီၼႆႉ တေမီးၼမ်ႉၵိၼ်ၼမ်ႉၸႂ်ႉယူႇႁႃႉ ၵွႆးၵႃႈပေႃး 2 ဝူင်ႈၽၢၼ်ႇပူၼ်ႉၵႂႃႇၵေႃႈ ၾူၼ်တူၵ်းႁႅင်းႁႃႇယႂ်ႇပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း  ၵူႈပိုၼ်ႉတီႈၵေႃႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉၶင်လူၼ်ႉထူမ်ႈသုင်ထိုင် 4-5 မဵတ်ႉရ် လူၺ်ႈဢမ်ႇယၢမ်ႈၵိူတ်ႇ ပဵၼ်မႃး။

ဢမ်ႇဝႃႈတေပဵၼ်ၽေး(ၽေး)ၼမ်ႉထူမ်ႈႁၢဝ်းႁႅင်းသုတ်းၼႂ်းႁွပ်ႈ 40 ပီ ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢုၿုလ်ႊရၢၶျ်ႉထႃႊၼီႊ (မိူင်းထႆ) လူၺ်ႈတၢင်းသုင် ၼိူဝ်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 10 မီႊလီႊမဵတ်ႉရ် ႁိုဝ် ၵွပ်ႈဝႃႈၵၢၼ်ငမ်းငဝ်းၶွင်လိၼ်ၾႃႉဢႃးၵၢသ်ႇ တူၺ်းမိူၼ်ပီၼႆႉတေယွၼ်ႉႁူၼ် ၵိူတ်ႇၽေးလႅင်ႉ ၼႂ်းၼႃႈၾူၼ်လႄႈၼမ်ႉထူမ်ႈၼႂ်းၶၢဝ်းလႅင်ႉ ၶႄးၸၢင်ႈပဵၼ်ၵၢၼ်တွၵ်ႇယမ်ႉ ၵၢၼ် ငမ်းငဝ်းၼႂ်းလိူင်ႈၼႆႉ။ ႁူမ်ႈတင်းၽေးႁုၵ်းႁၢႆႉလူင် ၼႂ်းလၢႆၸိုင်ႈမိူင်း မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းလူင်ဝေႊၼိသ်ႊ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢိတႃႊလီႊ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ 70% ပုၼ်ႈပၢႆ ၵိူတ်ႇၽိတ်ႉၽေး ပွၵ်ႈၵမ်းယႂ်ႇလူင် မိူဝ်ႈလိူၼ်မေႊပူၼ်ႉမႃး လူၺ်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇထူမ်ႈသုင်ထိုင် 1.6 မဵတ်ႉရ် သၢင်ႈလွင်ႈလူႉသေႁၢႆ(လူႉသုမ်း) ၼပ်ႉသွၼ်ႇၵႃႈၶၼ်ငိုၼ်း ပဵၼ် 1.000 လၢၼ်ႉ ယူႊရူဝ်ႊ။

သူၼ်ႇၽေးႁုၵ်းႁၢႆႉၼႂ်းမိူင်းၵွၵ်ႇ ဢၼ်ၶၢတ်ႈလၢမ်ႈဝႃႈတေၸၢင်ႈၸူမ်ၵႂႃႇၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ လႆႈမီးၵၢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းႁပ်ႉမိုဝ်းၶပ်းၶိုင် ဢၼ်ႁဵၵ်ႈၶၢၼ်ဝႃႈ “မိူင်းၵွၵ်ႇၸူမ်” လူၺ်ႈၵၢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းႁပ်ႉမိုဝ်းၽေးႁုၵ်းႁၢႆႉလူင်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၶိုၼ်ႈသုင်လႄႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ယုပ်ႉ ပိုၼ်ႉ တီႈၼႂ်းမိူင်းၵွၵ်ႇလႄႈဝဵင်းႁိမ်းႁွမ်း။

ထွႆႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ“မိူင်းၵွၵ်ႇၸူမ်”ၼၼ်ႉ မီးယူႇ 3 လွင်ႈ 1. ၵၢၼ်သုတ်ႉတူဝ်ၶွင်ၽႅၼ်ႇလိၼ် မွၵ်ႈ 70% ပုၼ်ႈ ၵၢၼ်သုတ်ႉတူဝ်ၼၼ်ႉ ၵိူတ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်တီႈလိၼ်ဢၼ်ဢူမ်ၼမ်ႉဝႆႉၼမ်ပူၼ်ႉတီႈ 2. ၵၢၼ်မႄႇတူဝ်ၶွင်မိူင်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈၸႂ်ႉၼမ်ႉၼမ် တိူဝ်းၶိုၼ် သုင်လႄႈ 3. ၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈလူင်ၶွင်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ တၵ်းတေလႆႈတူၺ်းဝႃႈ တၢမ်းၼင်ႇတၢင်းၶတ်းၸႂ်ၵၢၼ်ၵႄႈလိတ်ႈလႆႈလႄႈ ႁႂ်ႈပေႃးယုတ်းယင်ႉပၺ်ႁႃ ဢၼ်တေၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉၸိူင်ႉႁိုဝ်။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ယင်းမီးၶၢဝ်းယၢမ်းတွၼ်ႈတႃႇၵႄႈလိတ်ႉပၺ်ႁႃၼႆႉ တၵ်းတေလႆႈမီးၵႂၢမ်းဢဝ်ၸႂ်သႂ်ႇတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈလႄႈ ပၵ်းတႃ တိတ်းတၢမ်းႁႂ်ႈၶိုတ်းၶိုတ်းၸမ်ၸမ်။ ၽွင်းၼင်ႇၼၼ်ၵေႃႈ သိင်ႇဢၼ်ၵူႈၵေႃႉတေႁဵတ်းလႆႈၼၼ်ႉ ၸွႆႈ ၵၼ်လူတ်းလွင်ႈပွင်ႁၢႆႉတေႃႇ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ CO2 ပိူဝ်ႈႁႂ်ႈၵႂၢမ်းမႆႈႁွၼ်ႉၶွင်လူၵ်ႈလူတ်းယွမ်းလူင်းၽွင်ႈ။

ပဵၵ်ႉသမ်ႉႁၼ်ဝႃႈၾၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမီးၵၢၼ်ႁွင်းႁပ်ႉတေႃႇၵၢၼ်ၸူမ်လူင်းပၢင်ႇလၢႆႇ ထႅင်ႈၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 30 ပီဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၶွင်မိူင်းၵွၵ်ႇ တင်းလိူင်ႈဢၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်ယုပ်း သုတ်ႉ လူၺ်ႈၵၢၼ်သုပ်ႇၼမ်ႉဢွၵ်ႇ ၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်ၾင်မိူင်းႁွင်းႁပ်ႉၼမ်ႉၼၵ်း ၵၢၼ်ၸတ်းၶိုင် လႄႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းလွင်ႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉၽွၼ်းလီၼိူဝ်ပိုၼ်ႉတီႈ ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်ၼမ်ႉထူမ်ႈ ႁူမ်ႈထိုင်ၶူင်းၵၢၼ် တေၽႅမ်ႉထႅမ်ၵၢၼ်ဢဝ်ၸႂ်သႂ်ႇ လွင်ႈၵၢၼ်ၶင်ၼမ်ႉၸုပ်ႇၼမ်ႉဢွၵ်ႇ မၼ်းၵေႃႈထိုဝ်ပဵၼ်လိူင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၵေႃႉ ၵိုင်ႇလီတိုၼ်ႇတူဝ်တိုၼ်ႇၸႂ်လႄႈတိတ်းတၢမ်း ဢဝ်ၸႂ် သႂ်ႇတႄႉတႄႉလႄႈ ပိူဝ်ႈဢမ်ႇႁႂ်ႈၵိူတ်ႇၵၢၼ်တိုၼ်ႇတူၵ်းၸႂ်ၵူဝ်ႁႄ ႁိုဝ် ႁၢင်ႈႁႅၼ်းဢမ်ႇတူဝ်ႈတၼ်းၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႃႈ သင်ဝႃႈမိူင်းထႆး တၵ်းတေလႆႈၶၢႆႉမိူင်းလူင်ၼင်ႇဝႃႈ။

ႁူဝ်ပဝ်ႈၵေႃၵမ်ၵၢၼ်ၶပ်းၶိုင်ၵၢၼ်ၽႅၼ်ငၢၼ်းတမ်းလၵ်းပဝ်ႈမၢႆ(Spearhead) တင်းၽၢႆႇတူင်ႇဝူင်းၽႅၼ်ၶပ်းၶိုင်ၸတ်း ၵၢၼ်ၼမ်ႉ ၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ “ၸိုင်ႈမိူင်းထႆးမီးပိူင်ၵၢၼ် ၵၢၼ်ႁွင်းႁပ်ႉ တင်းလိူင်ႈၵၢၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်သုတ်ႉ လူၺ်ႈ ၵၢၼ်သုပ်ႇၼမ်ႉဢွၵ်ႇ ၵၢၼ်ဝၢင်း ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၾင်မိူင်း ၵၢၼ်ၸတ်းလွင်ႈၵၢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်း ၵၢၼ်ၸႂ်ႉၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီၼိူဝ်ပိုၼ်ႉတီႈ ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်ၼမ်ႉထူမ်ႈလႄႈ တေမီးၶူင်းၵၢၼ်ၽိူမ်ႉထႅမ်ၼမ်ႉၵတ်ႉၵဵဝ်ႇလွင်ႈၶင်ႇၼမ်ႉဢွၵ်ႇႁူမ်ႈပႃးထိုင် ၵၢၼ်တိတ်းတၢမ်း ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇဢၼ်သုင်ၶိုၼ်ႈလႄႈ လႆႈဝႃႈ ထိုဝ်ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ႁဝ်းၵိုင်ႇလႆႈတိုၼ်ႇတူဝ်တိုၼ်ႇၸႂ် ၵွႆးၵႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈတူၵ်းၸႂ်တိုၼ်ႇၵူဝ်ႁႄ ၵွပ်ႈဝႃႈတေႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိူတ်ႇၶေႃႈႁဵၵ်ႈႁွင်ႉ ပူၼ်ႉတီႈပူၼ်ႉလိူဝ်ၼိူဝ်လွင်ႈပဵၼ်မီးတႄႉ” ။

မွၼ်းၶူဝ်း –  ၵဵပ်းႁွမ်ၶေႃႈမုလ်း

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈ ဢေႃႈ။)