ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းပွၼ်ၼႆႉ  ထုၵ်ႇၸုမ်းၵူၼ်းႁၢႆႉမၢၼ်ႈ လၵ်ႉလွမ်ယိုဝ်းမိူဝ်ႈမိူဝ်ႈၵၼ်တင်း ၸွမ်သိုၵ်း ဢွင်ႇသၢၼ်း ၽွင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းပၢင်ၵုမ် ၵဵဝ်ႇလွင်ႈတေၵေႃႇသၢင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တီႈၼႂ်းႁွင်ႈ ပၢင်ၵုမ်သၽႃး ဝဵင်းလူင်တႃႈၵုင်ႈ ႁူမ်ႈတင်းမူတ်း 9 ၵေႃႉ တိူဝ်ႉဝၢတ်ႇလူမ်ႉတၢႆၵမ်းလဵဝ် 8 ၵေႃႉ။

ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းပွၼ်တႄႉႁူမ်ႈဝႃႈတိူဝ်ႉဝၢတ်ႇၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇထိုင်တီႈတၢႆလႄႈ တၼ်းလႆႈဢဝ်ၵႂႃႇ ၶဝ်ႈယူတ်းယႃတူဝ် တီႈႁူင်းယႃလူင်တႃႇၵုင်ႈယူႇ။ ၵွႆးၵႃႈ မေႃယႃ ၻွၵ်ႉတိူဝ်ႊပႃႉတၢၼ်း (ပေႃႈ ၶိၼ်ႇမေႇတၢၼ်း မေးၵေႃႉတီႈ 2 ၸွမ်သိုၵ်းၼေႇဝိၼ်း) ဢမ်ႇပၼ်ၵူၼ်းၸမ်ၸႂ် ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်းၶဝ်ႈယဵမ်ႈတူၺ်းလွမ် လုမ်းလႃး လႄႈ ၽူႈၼမ်းၵဝ်ႇၸိုင်ႈတႆးၵမ်ႈၽွင်ႈယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ “မၢင်ၽဝ်ႇပႃးလူၺ်ႈၼမ်ႉမိုဝ်းမေႃယႃမၢၼ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇသိုဝ်ႈသႂ် ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်းၸင်ႇလႆႈသဵင်ႈမုၼ်ၼွၼ်းၽႄး” ဝႃႈၼႆ။

ယၢမ်ႈယိၼ်းၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင်ၸဝ်ႈၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼႄဝႃႈ မိူဝ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈမီးတိုဝ်ႉတၢင်းလႆႈႁူပ်ႉထူပ်း ၸဝ်ႈမႄႈၼၢင်း ႁိူၼ်းၶမ်း (မႁႃႇတေႊဝီ ယွင်ႁူၺ်ႈ) ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈမႄႈၼၢင်းႁိူၼ်းၶမ်းလၢတ်ႈၼႄမၼ်းၸဝ်ႈဝႃႈ – “မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 19 လိူၼ်ၵျူႊလၢႆႊ 1947 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈသူၺ်ႇတႅၵ်ႈ (ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် ယွင်ႁူၺ်ႈ) ဢမ်ႇပေႃးၶႂ်ႈယူႇလီလႄႈ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း  (ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းပွၼ်) ၵႂႃႇပၢင်ၵုမ်တႅၼ်းၸဝ်ႈသူၺ်ႇတႅၵ်ႈ” – ဝႃႈၼႆ။

ၽူႈႁတ်းငၢၼ်ၼႆႉ ၵႂၢမ်းပႃလိႁွင်ႉဝႃႈ “ဝိရပုရိသ၊ ဢႃၸႃၼိယ” ပွင်ႇဝႃႈ- ၽူႈႁတ်းငၢၼ်တၢႆတၢင်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း တူဝ်ၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈၶဝ်ၸဝ်ႈတၢႆတၢင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ ၵူၼ်းၼႂ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇထိုဝ်ပဵၼ် ၵုၼ်းမုၼ်ယႂ်ႇလူင် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းသေ ယုၵ်ႉယွင်ႈသိုပ်ႇသိုပ်ႇၵၼ်မႃး။ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တႄႇႁဵတ်း “ဝၼ်းၽူႈ ႁတ်းငၢၼ်” မႃးမိူဝ်ႈပီ 1948 ပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၻီႊမွၵ်ႉၶရေႊသီႊ ဢၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈၸဝ်ႈသူၺ်ႇတႅၵ်ႈ (ၸဝ်ႈၾႃႉလူင် မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ) လႄႈၸွမ်ၽွင်းလူင် ဢူးၼု ဢွၼ်ႁူဝ်(1948-1962)၊ ထိုင်မႃးၼႂ်းပၢၼ် ၸွမ်သိုၵ်းလူင်ၼေႇဝိၼ်း ႁုပ်ႈယိုတ်းဢမ်းၼၢၸ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းမႃးဢဝ်ၼႃႈ ပိူဝ်ႈၵၢၼ်သူၼ်းတုမ် တႃႇတပ်ႉသိုၵ်းမႃး ဢမ်ႇဝဵၼ်ႉ ဢမ်ႇလိုဝ်ႈ (1962-1987)။

ဝၼ်းၽူႈႁတ်းငၢၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ်ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်းႁူမ်ႈတင်းၽွင်းလူင် 6 ၵေႃႉ ၽူႈယိပ်းလုမ်း 1 ၵေႃႉလႄႈၽူႈဢဝ်ႁူမ်ႈလူမ်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ႁူမ်ႈပဵၼ် 9 ၵေႃႉ လႆႈထုၵ်ႇ မိုဝ်းပိုၼ် ၾၢႆႇၵလူင်ႇဢူးၸေႃး (ၸွမ်ၽွင်းလူင်မိူင်းမၢၼ်ႈၵဝ်ႇ) ၶဝ်ႈယိုဝ်းတၢႆၶမ်ၼႂ်းလုမ်းၽွင်းၵၢၼ် မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 19/07/1947 ၽွင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်ၽွင်းလူင်။ ဝၢႆးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃယဝ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ် ၸင်ႇမၵ်းမၼ်ႈဢဝ် ဝၼ်းတီႈ 19 လိူၼ်ၵျူႊလၢႆႊၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းၽူႈႁတ်းငၢၼ် (ဝၼ်းဢႃႇၸႃႇၼီႇ) ၼႆသေ ယူၵ်ႉယွင်ႈမုၼ်ၵုၼ်း မႃး တေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။ ၼႂ်း 9 ၵေႃႉၼၼ်ႉ ပႃးတႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်မိူင်းပွၼ်။

ၶေႃႈပူင်ၵႂၢမ်းၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း (ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းပွၼ်)

ႁူဝ်တီးႁူဝ်ႁႅၵ်ႈမၼ်း – ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢင်ၵုမ်ဢၼ်ႁဵတ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉလႄႈသင် ၵၢၼ်ငၢၼ်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ဢၼ်တေသိုပ်ႇ ၶိုင်ပွင်မိူဝ်းၼႃႈလႄႈသင် ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းၵမ်ႈၼမ် တေၶႂ်ႈႁူႉယိၼ်းလႄႈ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၵဝ်ၶႃႈၸင်ႇလႆႈယူႇတီႈ ႁူင်းပွႆႇသဵင်သေ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄယူႇၶႃႈယဝ်ႉ။

လွင်ႈတၢင်းတီႈၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉမၼ်းတႄႉလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်ဢၼ်ၵမ်ႈၼမ်ၽွမ်ႉလႆႈၸႂ်မႃးၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလႆႈၶုၵ်းထူပ်း ႁူႉထိုင် ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈလႆႈၸႂ်လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇပၢင်လူင်ၼၼ်ႉသေ ပေႃးဝႃႈၸဝ်ႈၾႃႉတင်းလၢႆၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း တင်းလၢႆပႃးၸဵမ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းသၼ်လွႆၶျၢင်း ၶၢင် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶွၼ်ႈႁႅင်းၽွမ်ႉၵၼ်ႁူမ်ႈႁွမ်းမိူင်းမၢၼ်ႈသေၶိုင်ပွင်ၸိုင် ၸဵဝ်းလႄႈၼၢၼ်းတၵ်းတေလႆႈၵွၼ်းၶေႃ ဢမ်ႇႁၢင်ႉ။

တွၼ်ႈတႃႇဢဝ်ၵွၼ်းၶေႃၼၼ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၼ်လွႆႁဝ်းလႄႈၸဝ်ႈၾႃႉႁဝ်းတင်းလၢႆၵေႃႈဢွၼ်ၵၼ်ႁၼ်လီၵမ်ႉထႅမ် လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်မႃးယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၽွမ်ႉလႆႈၸႂ်ၵမ်ႉထႅမ်မႃးသေ ၸွမ်းၼင်ႇလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်ၼၼ်ႉ ၵဝ်ၶႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃးၽွင်းလူင်ၾၢႆႇၵိူဝ်းၵုမ်ၵပ်းၵၢႆႇမိူင်းသၼ်လွႆ။

ဢိင်ၼိူဝ်ပၵ်းပိူင်ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၼႂ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်တိုဝ်းၵမ်းႁဵတ်းၸွမ်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ – ၵိုၵ်းႁွမ်း ၸွမ်ၽွင်းလူင်မိူင်းမၢၼ်ႈၶဝ်သေသိုပ်ႇၶတ်းၸႂ်သႂ်ႇႁႅင်းၵၢၼ်ငၢၼ်း လူၺ်ႈတင်းၼပ်ႉယမ်လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆၼၼ်ႉယူႇ။ မိူဝ်ႈ ၼႂ်းလိူၼ် 5 (ဢေႊပရိူဝ်ႊလ်) ၼၼ်ႉလႆႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈၵေႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၸွပ်ႇၼႃႈလိၼ်ပွတ်းသၼ်လွႆဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢိင် ၼိူဝ် လိၵ်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၽိုၼ်ႁၢႆးငၢၼ်း ၶွင်ၵေႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉသေ လႆႈၵေႃႇတင်ႈမႃးမုၵ်ႉၵေႃ 26 ၵေႃႉပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆး။

ၽွင်းၵေႃလဵပ်ႈႁဵၼ်း 26 ၵေႃႉ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ပွတ်း ႁူဝ်ပၢင်ႇ (မေႇမဵဝ်ႉ) ၼႂ်းလိူၼ် 5 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းဢွၼ်ၵၼ်တုၵ်းယွၼ်း ၵမ်ႉထႅမ်တွၼ်ႈတႃႇဢဝ်ၵွၼ်းၶေႃ မိူဝ်ႈၵၼ်ၸွမ်းမိူင်းမၢၼ်ႈတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈလၢတ်ႈတီႈ ၵေႃလဵပ်ႈ ႁဵၼ်းၼၼ်ႉဝႃႈ – “ပေႃးတႆးႁွမ်းမၢၼ်ႈတႄႉတေပဵၼ်ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၺ်း” ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁူႉယိၼ်းမႃး။ ဢၼ်ၼႆႉတႄႉ မၼ်းၸႅင်ႈလႅင်းလီယူႇ။

မိူဝ်ႈပၢင်ၵုမ်လူင်သၽႃးပႃႊလီႊမၼ်ႊ ဢၼ်ႁဵတ်းမိူဝ်ႈလိူၼ် 7 မႂ်ႇ 8 ၶမ်ႈ (27/05/1947) ၼၼ်ႉ တူဝ်ၸဝ်ႈပီႈႁဝ်း ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ယွင်ႁူၺ်ႈ (ၸဝ်ႈသူၺ်ႇတႅၵ်ႈ) ယင်းလၢတ်ႈဝႃႈ  – ၸိူဝ်းႁဝ်းယၢမ်ႈပဵၼ်ၶီႈၶႃႈၵလႃးၼႃႈၽိူၵ်ႇမႃးယဝ်ႉ လႄႈ ဢိမ်ႇဢိူဝ်ႇမိူဝ်ႇၸၢၼ်ႈတဵမ်တီႈတိူၵ်ႈသုတ်းယဝ်ႉ မိူဝ်းၼႃႈထႃႈပၢႆၼႆႉ ဢမ်ႇၶႂ်ႈသိုပ်ႇပဵၼ်ၶီႈၶႃႈၽႂ်ထႅင်ႈ။ ႁဝ်းၶႂ်ႈ လွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃပိူင်လဵဝ်ၵူၺ်း” ပူင်ၵႂၢမ်းၵႂႃႇၼင်ႇၼႆလူးၵွၼ်ႇ။

တီႈဢၼ်ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းၵေႃႈ ၸွမ်သိုၵ်းလူင်ဢွင်ႇသၢၼ်းဢွၼ်ႁူဝ်ၶိုင်ပွင်ယူႇ။ ဢၼ်ၸွမ်သိုၵ်းလူင် တၢင်ႇၼႄၶေႃႈၵူတ်းမၢႆ (မၢႆမီႈ) ၼၼ်ႉတေလႆႈယိၼ်းၵၼ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးလၢတ်ႈၼႄထႅင်ႈတႄႉ ဢၼ်တၢင်ႇၼႄၶေႃႈတီႈ 2 ၼၼ်ႉ “ၸွမ်းၼင်ႇၵူတ်းမၢႆ (မၢႆမီႈ) ဢၼ်တမ်းမၵ်းဝႆႉၼၼ်ႉ မိူင်းတႆးတႄႉတေသိုပ်ႇတင်ႈသဝ်းဝႆႉ (မီးမိူၼ်ၵဝ်ႇ)။ ၵူၼ်းမၢႆ (မၢႆမီႈ) ၶွင်မုၵ်ႉၸုမ်း AFPFL (ဖဆပလ) တႄႉပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇ AFPFL ၵူၺ်း” ၼႆၼၼ်ႉ ႁဝ်းဢမ်ႇတၢပ်ႈ ႁဵတ်းၸွမ်းသဵင်ႈမူတ်း။

ၶွမ်ႊမတီႊမိူင်းမၢၼ်ႈဢၼ်ၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်းဢွၼ်ႁူဝ်လႄႈ ၶွမ်ႊမတီႊၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်တႆး ႁူပ်ႉထူပ်းဢုပ်ႇၵၼ် ယဝ်ႉ – သိုပ်ႇၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ၵိင်ႇၵေႃၽႄလၢႆလၢႆၾၢႆႇသေ ႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းႁဵတ်းၵႂႃႇၸွမ်းၼင်ႇလွၵ်းလႂ်တွၼ်ႈၼၼ်ႉ ဝႆႉယူႇ။

တီႈဢၼ်ဢုပ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉ တွၼ်ႇတႃႇပဵၼ် လၢႆးၽႃႇၵၢင်ဝၢင်းၶိုင်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇယွႆးၵၢၼ်းၶမ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈတိုၵ်ႉ ၶတ်းၸႂ်ယူႇ။ ၵိင်ႇၵေႃၽႄၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇၼႆႉ တေလႆႈႁၢႆးငၢၼ်းတၢင်ႇၼႄတီႈသၽႃးပႃႊလီႊမၼ်ႊ ၼႂ်းလိူၼ်ၵျူႊလၢႆႊ ၸွမ်းၼင်ႇလွင်ႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉၼႃႈၵၢၼ်ၽႂ်မၼ်း။

လုၵ်ႈၸုမ်းမုၵ်ႉၵေႃ 26 ၵေႃႉၼႆႉ သင်ဝႃႈၵၢင်ၸႂ်တၢင်းႁၼ်ဢမ်ႇၶူပ်းငၢမ်ႇမႅၼ်ႈၵိၼ်ႁွႆးၵၼ်ၸိုင် ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈ ႁဵတ်းသင်။

တွၼ်ႈလိုၼ်းသုတ်း – ဢၼ်ၶႂ်ႈလၢတ်ႈတွၼ်ႈၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉပိူင်ၼိုင်ႈတႄႉ – မိူဝ်ႈၽွင်းႁူဝ်ပဝ်ႈ တၶိၼ်ႇၼု တိုၵ်ႉၵႂႃႇ မိူင်းဢင်းၵိတ်းယူႇၼႆႉ တင်းၼမ်ၽွမ်ႉလႆႈၸႂ်ၵၼ်ယူၵ်ႉယွင်ႈဢဝ် ၸဝ်ႈပီႈႁဝ်း ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ယွင်ႁူၺ်ႈ (ၸဝ်ႈသူၺ်ႇတႅၵ်ႈ) ပုတ်ႈၼင်ႈတၼ်းႁဵင်းႁူဝ်ပဝ်ႈဝႆႉလႄႈ လီဢဝ်ၵုၼ်းဢဝ်မုၼ်ဝႆႉယူႇ။

လုၵ်ႈၸုမ်းမုၵ်ႉၵေႃ 26 ၵေႃႉႁဝ်းၶႃႈၼႆႉတႄႉ တွၼ်ႈတႃႇၽွၼ်းလီမိူင်းတႆးလူင်ႁဝ်းတေလႆႈမၢၵ်ႈမီးၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉၶတ်းၸႂ်ၶိုင်ပွင်တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇ။ ပုၼ်ႈၽွၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၵ်းၼႃဝႆႉတႄႉတႄႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈတွၼ်ႈတႃႇ ၶပ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်ၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈ ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်ၵၢၼ် ထိုင်ယွတ်ႈႁွတ်ႈပၢႆၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ ဢွၼ်ၵၼ်ၵမ်ႉထႅမ် ပၼ်ႁႅင်းသေၵမ်း – ၶႂ်ႈတိုၵ်းသူၼ်းၼင်ႇၼႆသေ ၶွတ်ႇယွတ်ႈလူပ်းလိုၼ်းၶေႃႈၵႂၢမ်းတီႈၼႆႈ။

မၢႆတွင်း ****

ၽွင်းလူင်ၸဝ်ႈၸူဝ်းၵျီႇလႄႈလုင်းၺူဝ်ႇၶဝ်ထွမ်ႇဢဝ် ၶေႃႈပူင်ၵႂၢမ်းၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်းၾၢႆႇတႆး ၼႂ်းၶႅပ်းၽႅၼ်ႇသဵင် (ထၢတ်ႈပျႃး) သေပိၼ်ႇၾၢႆႇမၢၼ်ႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဢမ်ႇတွၼ်ႉယၢမ်ႈထွမ်ႇယိၼ်းၶႅပ်းၽႅၼ်ႇသဵင် ၽႃးသႃတႆးၼၼ်ႉသေပွၵ်ႈ လႄႈ ၵႃႈလႆႈဢဝ်လိၵ်ႈမၢၼ်ႈၼႆႉၶိုၼ်းပိၼ်ႇတႅမ်ႈၾၢႆႇတႆး။