ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ(Academician) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈမီးၵၢၼ်ၵတ်ႉလႅၼ်ႇၾၢႆႇပၢႆးလႂ်ပၢႆးၼိုင်ႈၵမ်းသိုဝ်ႈ။

ဢၼ်ႇၼၼ် ႁဵၼ်းႁူႉၶူၼ်ႉၶႂႃႉထတ်းထွင်သၢႆႇသၢင်ႁႃတၢင်းႁူႉမႂ်ႇမႂ်ႇတွၼ်ႈတႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တွၼ်ႈတႃႇမူႇၸုမ်း ဢမ်ႇၼၼ်တွၼ်ႈတႃႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။  တႃႇယုၵ်ႉမုၼ်းလၵ်းသုတ်ႇ ႁိုဝ် သၢင်ႈတၢင်းၼႅဝ်းမႂ်ႇ ။  ၽူႈလူင်ႇလႅၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵမ်ႈၼမ်တေပဵၼ် ၶူးဝႃးဢႃးၸၢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇပဵၼ် ၻွၵ်ႊတိူဝ်ႊ ။

ၼမ်ႉၵတ်ႉလမ်ႇလွင်ႈၶွင်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ

• လွင်ႈလႅၼ်ႇၽၢႆ (Expertise):   ႁူႉထိုင်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်  ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁိုဝ် တူင်ႇဝူင်း
• လွင်ႈထတ်းထွင်လႄႈသၢင်ႈၵႂၢမ်းႁူႉ (Research & Knowledge Creation): ၶူၼ်ႉၶႂႃႉထတ်းသၢင် တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ    
• လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းမုၵ်ႉၾုင် (Institutional Work):ၵမ်ႈၼမ် တေႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ် ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၶူးပူင်သွၼ်လူင်(ဢႃးၸၢၼ် ) ႁိုဝ်ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ (ၻွၵ်ႊတိူဝ်ႊ)
• လွင်ႈပဵၼ်တီႈယွမ်းႁပ်ႉ (Recognition): ၵူၼ်းတင်းၼမ်ယွမ်းႁပ်ႉၽိုၼ်ႈလိၵ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇဢၼ်  ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ  တႅမ်ႈ ဢွၵ်ႇပိုၼ်ၽႄႈ    ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မႅၼ်ႈယမ်လႄႈယုမ်ႇယမ်လႆႈ
• ၵၢၼ်ထၢႆႇထွတ်ႇတၢင်းႁူႉ (Knowledge Transfer):  ပၼ်လွင်ႈၵိူဝ်းၵုမ် လႄႈ ပိုၼ်ၽႄႈတၢင်းႁူႉတူင်ႇဝူင်း  

• ၼႂ်းသၢႆၵၢၼ်ၶုၼ်: ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၵၢၼ်ႁဵၼ်း  ၵဝိ   တူင်ႇဝူင်းပၢႆးယူႇလီ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးသိင်ႇၶွင် ၽူႈထတ်းၼၢႆ လၵ်းၼမ်း
• ၼႂ်းသၢႆၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ:  ပဵၼ်ၶူးဝႃးဢႃးၸၢၼ်ၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ် ၊ ပဵၼ်ၶူးပူင်သွၼ်လူင် ပရေႃႊၾႅတ်ႊသိူဝ်ႊ ဢမ်ႇၼၼ်   ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ

ႁုပ်ႈႁူမ်ႈယဝ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်ၽူႈယွမ်းပိုၼ်ႉၽႃႈပိူဝ်ႈတႃႇၵၢၼ် ႁဵၼ်း ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လႄႈယူၵ်ႉမုၼ်းၵႂၢမ်းႁူႉ ပိူဝ်ႈသၢင်ႈၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလႆႈတေႃႇတူင်ႇဝူင်းလႄႈဝူင်းၵၢၼ်ပၺ်းၺႃးၵၢၼ်လႅၼ်ႇပၢႆး။

ၵၢၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇ ပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ၶွင်လၵ်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉ ႁိုဝ် ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ။ ႁႂ်ႈႁၼ်ၸႅင်ႈတေႃႇလွင်ႈတေၵိူတ်ႇပဵၼ်လႄႈႁဵတ်ႇၽူလ် (ႁေႇတုလ)ဢၼ်လႆႈႁဵၼ်းမႃး။  ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူလ်ၽွၼ်းဢွၵ်ႇမႃးမႅၼ်ႈယမ် ႁိုဝ် ၸၢင်ႈပဵၼ်ၵၢၼ်ၼမ်းတၢင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူႈယုမ်ႇ လႄႈ ၽိတ်းပိူင်ႈ ၽူႈၵူၼ်းၶဝ်ႈၸႂ်ၽိတ်းၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ။

တူဝ်ယၢင်ႇၸိူင်ႉၼင်ႇ တေမီးၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈပတ်းပိုၼ်ႉၼႂ်းမိူင်းထႆးယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁႃသဵင် ၵမ်ႉထႅမ်ပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်းဢၼ်လူင်းၶဝ်ႈ ၶႄႉၶႅင်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ ႁႂ်ႈလႆႈမႃးၽူႈတႅၼ်းသၽႃးၼမ်ၼမ်သေ   လႆႈၸတ်းတင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႆႈပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင် ၵေႃႉ တီႈ 33 ၵမ်းၼႆႉ။

 ၵၢၼ်ႁႃသဵင်ၵမ်ႉထႅမ်ဢၼ်ၶဵမ်ႉၶူၼ်ႉ ထူၵ်းဢဝ်လွင်ႈၵႂၢမ်းလီငၢမ်း လွင်ႈသိုဝ်ႈသႂ် လွင်ႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇဢွၵ်ႇမႃးႁႃသဵင်ၵမ်ႉထႅမ်။   ၾၢႆႇၼိုင်ႈမၢင်ၵမ်း ၶွၵ်းၶႄႇတမ်ၵုၺ်ႉဢဝ်လွင်ႈႁၢႆႉၸႃႉၶွင်ၾၢႆၼိုင်ႈဢွၵ်ႇမႃးၸီးၼႄးသႄႉသွမ်းသႂ်ႇႁၢႆႉပၢႆႉသီ ပိုတ်ႇၵူၼ်ႈၵၼ်ၼႄ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်း မိူင်းၾၢႆႇလႂ်ၾၢႆႇၼိုင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူႈၶႅင်ႇ ၼႂ်းၽွင်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈယၢမ်းလဵဝ်။

ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၵၢၼ်မိူင်း ဢွၵ်ႇမႃးထတ်းသၢင် တၵ်ႉၼၢႆ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်လႄႈ ၸီးၼမ်း ၽူၺ်ၽႄႈ ပၼ်ၵႂၢမ်းႁူႉ တၢင်းၶႆႈၸႂ် ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၼမ်းတၢင်းပၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။

 ၼႂ်းၵႄႈၼၼ်ႉၵေႃႈယင်းမီးၶၢဝ်ႇတႄႉ (real news) ၶၢဝ်ႇပွမ် (Fake News) ဢွၵ်ႇမႃးၸီႉၼမ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူႈၵူၼ်း ၵႂင် ႁိုဝ် လူင်တၢင်း ႁိုဝ် ယုမ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေၵိူတ်ႇၽူလ်ၽွၼ်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈၽူႈတႅၼ်းသၽႃးၵူၼ်းမိူင်း ၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ ။

ပေႃးယုမ်ႇၽိတ်းယုမ်ႇပိူင်ႈ တေၸၢင်ႈလႆႈၽူႈတႅၼ်း ဢမ်ႇသိုဝ်ႈသႂ်တေႃႇၵူၼ်းမိူင်း တေလႆႈၽူႈတႅၼ်း ဢၼ်တေၶဝ်ႈ မႃးမီးၼႃႈတီႈပုၼ်ႈၽွၼ်း မီးဢမ်းၼၢတ်ႈ မီးတိုဝ်ႉတၢင်းလွၵ်ႇလႅၼ်ၵူင်းၵိၼ်ငိုၼ်းၶွၼ်ႇ ငိုၼ်းၵူၼ်းမိူင်း ၼိုင်ႈပီၼႆႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆး 3.7 လၢၼ်ႉလၢၼ်ႉဝၢတ်ႇပၢႆ။

ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇမီးဢမ်းၼၢတ်ႈဢူငဝ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၵၢၼ်ထတ်းထွင် ၵၢၼ်တၵ်ႉၼၢႆ ၵၢၼ်ပူတၢင်းတေႃႇ ၵၢၼ်ၼမ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉ မုၵ်ႉမူႇၾုင် ၵူၼ်းလႄႈမီးတင်းၽွၼ်းလီၽွၼ်းၸႃႉယႂ်ႇလူင် ။ ၵူၺ်းၵႃႈသင်ဝႃႈၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ သၢင်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၽိတ်းၽူၼ် ႁိုဝ် ၸွမ်းၽၢၵ်ႈၸွမ်းၾၢႆႇ ႁိုဝ် ၵိူင်းဢိင်ၾၢႆႇလႂ်ၾၢႆႇၼိုင်ႈ ႁိုဝ် ဢမ်ႇသိုဝ်ႇသႂ်တေႃႇၵူၼ်းမိူင်းႁိုဝ် ပွင်ၸႃႉတေႃႇၾၢႆႇလႂ်ၾၢႆၼိုင်ႈႁိုဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းယုမ်ႇၽိတ်း ယုမ်ႇၽူၼ်ၵေႃႈ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၽွၼ်းၸႃႉ လူင်တုမ်ႉယွၼ်ႈ တူၵ်းၼိူဝ်ႁိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၵွႆးဢမ်ႇၵႃး ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵေႃႈတေလူမ်ႉသေႁၢႆ(လူႉသုမ်း) ယႂ်ႇလူင်တေႃႇ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈၵမ်းၼႆႉတႄႉတႄႉ။

ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈၽူႈတႅၼ်းၼႂ်းမိူင်းထႆးပတ်းပိုၼ်ႉၵမ်းၼႆႉ ႁၼ်မီးၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၵမ်ႈၼမ် ပဵၵ်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇၸီႉၼႄၸႅင်ႈလႅင်းလွင်ႈပႃႇတီႇလႂ် မီးၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်လီ ပႃႇတီႇလႂ်တေသၢင်ႈၽွၼ်းလီ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလႆႈယူႇလီ၊  ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးလီတိူဝ်းမၼ်ႈၵႅၼ်ႇ ယိုၼ်းယၢဝ်းၶိုတ်း ၸၼ်ႉတၼ်းလူၵ်ႈ လူၺ်ႈသူပ်းလၢတ်ႈၶၢၼ်ပၢၵ်ႇလၢႆလၢႆၵူၺ်းႁိုဝ်၊ ၵၢၼ်လၢတ်ႈပူၼ်ႉသူပ်းပူၼ်ႉပၢၵ်ႇ လူၺ်ႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈပိၼ်ႇ ပိူဝ်ႈလႆႈလွင်ႈဝႆႉဝၢင်းၸႂ် ပိူဝ်ႈလႆႈသဵင်ၵမ်ႉထႅမ်ၵၢၼ်ယွၼ်ႇဝႂ်တွတ်ႈလူင်းႁိပ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈၵူၺ်း။

ပေႃးပဵၼ်ၼၼ် ၽွင်းမိူဝ်ႈလႆႈၶဝ်ႈသၽႃးယဝ်ႉ ပဵၼ်လူင် ပွင်ၸိုင်ႈ ယဝ်ႉသမ်ႉ ၸွင်ႇတေႁဵတ်းပၼ်လႆႈ ၸွမ်းၼင်ႇ ၵၢၼ်ႁႃသဵင် ယွၼ်းသဵင်ၵမ်ႉထႅမ် ၼင်ႇၶၢၼ်ပၢဝ်ႇပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ။    ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈလၢတ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈထတ်းသၢင်ၼႄ။  ၵွႆးလၢတ်ႈၸွမ်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၶဝ်ဝႃႈ ပႃႇတီႇလႂ် တေပေႉတေၵၢၼ်ႉ တေလႆႈသဵင် ၵမ်ႉထႅမ်ၵႃႈႁိုဝ် ဝၢႆးလိူၵ်ႈတင်ႈယဝ်ႉၵႂႃႇ ပႃႇတီႇၼၼ်ႉ တေၸတ်းတင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႆႈယူႇႁိုဝ် ။ တေပဵၼ်ၾၢႆႇၶတ်းၶၢၼ်ႉႁိုဝ် ပႃႇတီႇလႂ်တင်းပႃႇတီႇလႂ် တေႁူမ်ႈၵၼ်ၸတ်းတင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆၵႃႈၼၼ်ႉၵွႆး။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ်ထုၵ်ႇလႆႈထတ်းသၢင်ၼႄပႃး ပႃႇတီႇၼၼ်ႉပႃႇတီႇၼႆႉ သိုဝ်ႈသႂ်မူတ်းၸၢင်ႇ တေသၢင်ႈပၼ်ၽွၼ်းလီ သင်လႆႈၵႃႈႁိုဝ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ပႃႇတီႇလႂ်တေႁဵတ်းပၼ်ၵူၼ်းမိူင်းမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ် ယူႇယဵၼ် ပဵၼ်သုၶ်းလႄႈတေႁဵတ်းႁႂ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ တိူဝ်း တွၼ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် ႁူမ်ႈတင်းဢမ်ႇလွၵ်ႇဢမ်ႇလႅၼ် ဢမ်ႇၵိၼ် လၢပ်ႈၵိၼ်ငိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ်ႈဢမ်ႇလႆႈထတ်းသၢင်ၼႄ ပဵၵ်ႉသမ်ႉၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် ၶႂ်ႈႁၼ်ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ႈမႃးႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်းႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမၢၵ်ႈမီးလႄႈၸိုၼ်ႈသႂ်ၶၢဝ်ႇပွတ်ႇလွတ်ႈၶႆးၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈယင်ႇထတ်းၼႄ လွင်ႈပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်းလႂ်  ၸိုၼ်ႈသႂ်ၶၢဝ်ၸၢင်ႇ ဢမ်ႇလၢင်ႇဢမ်ႇလၢႆးလႄႈမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ တေပႃးဢဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးပိုတ်ႇၼႄၵူၼ်းမိူင်းလႆႈႁူႉ လႆႈတတ်းသိၼ်ၸႂ်လႄႈတေလႆႈလိူၵ်ႈၶဝ်ႈသၽႃးမႃးပဵၼ်ၽူႈတႅၼ်းၶဝ် မႃးပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ)