ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼႆႉ ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉ ၸဵမ်လဵၵ်ႉယႂ်ႇၼုမ်ႇထဝ်ႈၵိူတ်ႇမႃးၵေႃႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်မႂ်ႇ တိတ်းယိၼ်ႉ ႁၢႆႉႁႅင်း ၊  ဢမ်ႇဝႃႈမိူဝ်ႈၵႂႃႇမိူဝ်ႈပႆ မိူဝ်ႈ ၼွၼ်း ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်ပေႃးႁၢင်းၼႃႈႁၢင်းတႃယူႇတႃႇသေႇ။  တၢင်းပဵၼ် တိတ်းယိၼ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ယင်းပႆႇမီးယႃႈယႃလႄႈမေႃယႃၵေႃႉလႂ် တေယူတ်းယႃလႆႈ လိူဝ်သေဢဝ်ၸႂ်တူဝ်ၵဝ်ႇၶိုၼ်း ယူတ်းယႃ ႁင်းၵူၺ်း။ ပဵၵ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်သေၵေႃႈ ၾၢႆႇၼိုင်ႈပေႃးမေႃဢဝ်ၸႂ်ႉ တိုဝ်းလႄႈၸႂ်ႉမႅၼ်ႈတီႈထုၵ်ႇတၢင်းၸိုင် မၼ်းၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီဢၼ်ပိုင်ႈပႃးၸႂ်ယႂ်ႇလႆႈတႄႉတႄႉ။

မိူဝ်ႈလဵဝ်ဢွၵ်ႇႁေႃဢွၵ်ႇႁိူၼ်းၵႂႃႇတႂ်ႈမိူဝ်းၼိူဝ်လိုမ်းဢႅပ်ႇငိုၼ်းၵေႃႈဢမ်ႇပဵၼ်သင် ဢမ်ႇၶိုၼ်းဢဝ်ၵေႃႈလႆႈ။ ၵွႆးၵႃႈပေႃးလိုမ်းၾူၼ်ႊ မိုဝ်းထိုဝ်ၼႆတႄႉ တိုၼ်းပွၵ်ႈၶိုၼ်းဢဝ်ၵမ်းလဵဝ် ။ ပဵၵ်ႉသမ်ႉလိုမ်းဢႅပ်ႇငိုၼ်းသေ ဢမ်ႇမီး တူဝ်ငိုၼ်းသိုဝ်ႉၸၢႆႇၵေႃႈ  ဢဝ်ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်သေ သၵႅၼ်ႊၸၢႆႇၵေႃႈလႆႈ။  ဢမ်ႇဝႃႈၵဵဝ်ႇၵပ်း ၵၢၼ်ငိုၼ်း ၵၢၼ်တွင်း ၵူၺ်း ယင်းႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလၢႆယၢင်ႇ ။ ႁူမ်ႈတင်း ယင်းသွင်ႇတူၺ်း ၵွင်ႈ CCTV တီႈႁိူၼ်းလႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈဢိၵ်ႇတင်းၸႂ်ႉၵၢၼ် ၸႂ်ႉငၢၼ်းလႆႈတင်းၼမ် တင်းလၢႆ။

ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ် ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်း ဢီႊလႅၵ်ႊထရေႃႊၼိၵ်ႊ မိူၼ်ၵၼ်တင်းၾူၼ်းဢၼ်ၸႂ်ႉၸွမ်းႁိူၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇပႃးသၢႆလႄႈ ၸင်ႇၸၢင်ႈဢဝ်ပႃးၵႂႃႇလႆႈၵူႈတီႈ။

ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်ၸႂ်ႉၼႅင်ႈၶၢႆႇရေႊၻီႊဢူဝ်ႊ(ၶလိုၼ်ႉဝိထယု-radio wave) တိတ်းတေႃႇ ၵၼ်လႆႈလူၺ်ႈတႃႈ ဢွင်ႈပၵ်းထၢၼ်(base station) သေ ၶဝ်ႈၸူးၾူၼ်ႊထႅင်ႈလုၵ်ႈၼိုင်ႈ  ။

ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေ တိတ်းတေႃႇၵပ်းသိုပ်ႇလၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်လႆႈယဝ်ႉ ယင်းမီးၼမ်ႉၵတ်ႉထႅင်ႈ လၢႆလၢႆယၢင်ႇ- မိူၼ်ၼင်ႇ  လွင်ႈသူင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းပွတ်း SMS  ၵၢၼ်သိုဝ်ႇသၢၼ်လၢႆလၢႆတၢင်း Multimedia ၸိူင်ႉၼင်ႇ MMS၊ ၼႃႇလီႇၼႂ်းတူဝ် ၼႃႇလီႇပူၵ်း၊ ၼႃႇလီႇတင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း၊   ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း လွၵ်းၼတ်ႉၽတ်းမၢႆ လွၵ်းသၢႆမၢႆ ပရူဝ်ႊၵရႅမ်ႊယင်ႇထတ်းၼၢႆ ႁူမ်ႈပႃးထိုင်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉၼႂ်းၵၢၼ်ႁွင်းႁပ်ႉဢႅပ်ႊပလိၶေႊသျိၼ်ႊ ယိုၼ်ႈလဝ်ႈၶေႃႈႁၼ် (Application)   ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵဵမ်ႊသ် ၾူၼ်ႊၶၢႆႉတီႈ ၶိူင်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးမိူဝ်ႈပီ 1973 လူၺ်ႈမႃႊရ်တိၼ်ႊ ၶူႊပိူဝ်ႊရ် (Martin Cooper) ၽူႈၶူင်သၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶွင်ၶွမ်ႊပၼီႊမူဝ်ႊတူဝ်ႊရူဝ်ႊလႃႊ ပဵၼ်ၾူၼ်ႊၶၢႆႉတီႈ မီးတူဝ် ၶိူင်ႈသႅၼ်းယႂ်ႇလႄႈမီးၼမ်ႉၼၵ်းမွၵ်ႈ 1.1 ၵီႊလူဝ်ႊၵရမ်ႊ။ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၽူႈၸႂ်ႉၾူၼ်းမိုဝ်းထိုဝ်တူဝ်ႈလူၵ်ႈ ၽိူမ်ႉတိူဝ်းၼမ်ၶိုၼ်ႈ။ မိူဝ်ႈပီ 2000 မီးၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း 12.4 လၢၼ်ႉၵေႃႉ မႃးပဵၼ် 4,600 လၢၼ်ႉၵေႃႉ။

လူၺ်ႈၵၢၼ်သူင်မိုတ်ႈတင်းလွင်ႈၸမ်ပဵၼ်ၵၢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတေႃႇသၢႆၸႂ် ၵူႈဝၼ်းဝၼ်းၶွင်ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်ၼႆႉ တင်ႈတႄႇ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇမိူဝ်ႈလႂ် တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်    မႃးတူၺ်းၵၢၼ်ပိၼ်ႇပႅင်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်ၵူႈပၢၼ်ပၢၼ် ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 30 ပီပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ  တင်ႈတႄႇႁဵၵ်ႈၶၢၼ်ဝႃႈ ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ လႆႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်းလူၵ်ႈၵေႃႈမီးၵၢၼ်ယူၵ်ႉမုၼ်းပိၼ်ႇပႅင် လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးယူႇ ၶိူဝ်းၶိူဝ်း ။

တင်ႈတႄႇပၢၼ်မိုဝ်းထိုဝ်ႁၼ်ၶၢဝ်လမ်ၵူၺ်း တေႃႇထိုင်မႃးပဵၼ် သမၢတ်ႉၾူၼ်ႊယၢမ်းၼႆႉလႄႈ တၵ်းတေထုၵ်ႇယူၵ်ႉမုၼ်းႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်ၵၢဝ်ႉၶိုပ်ႈၼႃႈၵႂႃႇထႅင်ႈယူႇၶိူဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းဝၼ်းတႃမိူဝ်းၼႃႈ။

ပေႃးမႃးယွၼ်ႉၶိုၼ်းတူၺ်းၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈတင်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၸိုင် တေလႆႈႁၼ်လၢႆသႅၼ်းႁုၼ်ႈ၊  သႅၼ်းႁုၼ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေယၢမ်ႈၸႂ်ႉမႃးလႄႈဢမ်ႇယၢမ်ႈၸႂ်ႉၵေႃႈတၵ်းယၢမ်ႈႁၼ်ႁူႉၸၵ်းၵၼ်လီယူႇဢမ်ႇႁၢင်ႉ။

ၵေႃႇငဝ်ႈၵဝ်ႉၵၢၼ်ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမီးမႃးႁၢင်ႈၾၢင်ၼႃႈတႃႁူမ်ႈတင်းၵၢၼ်ၸႂ်ႉၼႅင်ႈ(သၼ်ၺၢၼ်း/လႅင်း) ပဵၼ် ဢႄႊၼႊလွၵ်ႊ Analog လူၼ်ႉလူၼ်ႉ။  လႄႈ ၸႂ်ႉၼႂ်းၵၢၼ် ထူဝ်ႊဢွၵ်ႇ(လၢတ်ႈဢွၵ်ႇလႄႈႁပ်ႉ) ဢုပ်ႇၵၼ်လႆႈပိူင်လဵဝ်။ လူၺ်ႈမိုဝ်းထိုဝ် 1G ယၢင်ႇ Motorola DynaTAC 8000X ဢၼ်မၵ်းတမ်းၼႂ်းပၢၼ် 1980s ၼၼ်ႉ ထိုဝ်ဝႃႈပဵၼ်ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်ၶိူင်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၶွင်လုမ်ႈၾႃႉ လႄႈပႃးၸပ်းတူဝ်ၵႂႃႇမႃး တၢင်းၼွၵ်ႈလႆႈ။  တူဝ်ၶိူင်ႈၾူၼ်းမိုဝ်းထိုဝ်တေပဵၼ်ၶိူင်ႈယႂ်ႇ မီးတၢင်းသုင်မွၵ်ႈ 10 ၼိဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၼၵ်း 1 ၵိလူဝ်ႊၵရမ်ႊ ႁိုဝ် Ericsson Hotline Combi 450 တင်း Dancall 7060 ဢၼ်ပဵၼ်ၾူၼ်းမိုဝ်းထိုဝ်သႂ်ႇထူင်တိဝ်ႈ လႄႈမီးၼမ်ႉၼၵ်း မွၵ်ႈ 1-5 ၵီႊလူဝ်ႊၵရမ်ႊ။

သိုပ်ႇၼၼ်ႉမႃးၵေႃႈ ၶဝ်ႈသူႇပၢၼ်ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်ၽႄႈမၢၵ်ႈၼမ်လၢႆမႃး ၸုပ်ႈပၢၼ်ၼႆႉၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်ႁွင်းႁပ်ႉ ၵၢၼ်သူင်ႇၶေႃႈမုလ်း ဝႅပ်ႇ ၻီႊၵျီႊတလ်ႊ Digital လူၺ်ႈၵၢၼ်ႁွင်းႁပ်ႉသူင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်း SMS  လႄႈမီးၵၢၼ်ယူၵ်ႉမုၼ်း ႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်းၸႂ်ႉၵၢၼ် ဢိၼ်ႊထိူဝ်ႊၼႅတ်ႊလူၺ်ႈ ထႅၵ်ႊၼူဝ်ႊလူဝ်ႊၵျီႊယၢင်ႇ GPRS လႄႈ EDGE လႆႈ ႁူမ်ႈတင်းၶိူင်ႈၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ် ယင်းပဵၼ်ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်တဵၵ်းပုမ်ႇ လႄႈမီး တူဝ်ၶိူင်ႈလဵၵ်ႉလူင်း ႁူမ်ႈတင်းပႃးၵႂႃႇလႂ်မႃးလႂ်ငၢႆးငႅမ်ႈလီတိူဝ်းၶိုၼ်ႈ။

ၼႂ်းပီ 1990s ၶိုၼ်းတႄႇမႄးၶူင်သၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးပဵၼ်ၼႃႈၸေႃးၶၢဝ်လမ်ဢွၼ်ၼႃႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇႁုၼ်ႈသႅၼ်း Nokia 3310  ဢၼ်ၶိုၼ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈၶႅင်ၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈၼႃဢူတ်းၵၼ်ႈလႄႈမီးၽူႈသူင် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်ၼမ်လၢႆ ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးၵၢၼ်ႁဵတ်ႈသၢင်ႈ   ဢွၵ်ႇမႃးႁုၼ်ႈသႅၼ်းၼႃႈ သီလႄႈမၢင်ႁုၼ်ႈၵေႃႈပႃးမႃးတင်း ၾင်ႊၶျၼ်ႊ(function) ၵွင်ႈထၢႆႇႁၢင်ႈၼႂ်းတူဝ်။

ၽွင်းၸုပ်ႈပၢႆ 2000s ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်ၵႃႈၶၼ်တႄႇထုၵ်ႇ ယူၵ်ႉမုၼ်းပဵၼ် သမၢတ်ႉၾူၼ်ႊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸၢင်ႈ ၸႂ်ႉၵၢၼ် ဢိၼ်ႊထိူဝ်ႊၼႅတ်ႊ တၢင်းဝႆးသုင်လူၺ်ႈ ထႅၵ်ႊၼူဝ်ႊလူဝ်ႊၵျီႊ HSPA ႁိုဝ် ဢၼ်ႁဵၵ်ႈၶၢၼ်ၵၼ်ဝႃႈ 3G ။ ႁုၼ်ႈၼႆႉပဵၼ်ႁုၼ်ႈ ဢၼ်ဢဝ်ၼိဝ်ႉမိုဝ်းတီႉလၢႆႉၼႃႈၾူၼ်ႊ   (Touch screen) ၶိုၼ်ႈလူင်းၶဝ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈ။  တႃႇပိၵ်ႉပိုတ်ႇသမ်ႉလႆႈ တဵၵ်းၸမ်ႈ ပုမ်ႇၼဵၼ်ယူႇတႂ်ႈၼႃႈမိုဝ်းထိုဝ် ။ ၽွင်းပၢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ iPhone ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးပဵၼ်သမၢတ်ႉၾူၼ်ႊႁုၼ်ႈႁႅၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းၵၢတ်ႇ။  တေႃႈၼင်ႇၼႃႈၸေႃး ၶွင်သမၢတ်ႉၾူၼ်ႊ တေယႂ်ႇလိူဝ်လႄႈ မီးတၢင်းထီႇသေးယွႆႈသုင်လိူဝ် သႅၼ်းၸုပ်ႈပၢၼ် ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼမ်။  ၼွၵ်ႈသေ ၼၼ်ႉ မိုဝ်းထိုဝ်ႈၵူႈႁုၼ်ႈသႅၼ်း တၵ်းမီးၵွင်ႈထၢႆႇၼႂ်းတူဝ် ႁူမ်ႈတင်းၸၢင်ႈလူတ်ႇဢဝ် ဢႅပ်ႊ (App) တင်းလၢႆလႆႈထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။

မိူဝ်ႈၶဝ်ႈသူႇၽွင်းပီ  2010s မိုဝ်းထိုဝ် 4G ဢၼ်ႁွင်းႁပ်ႉထႅၵ်ႊၼူဝ်ႊလူဝ်ႊၵျီႊ ၼႅင်ႈၶိူဝ်းၶၢႆႇ ဝႅပ်ႇ LTE ၵေႃႈတႄႇၽႄႈမၢၵ်ႈၼမ်မႃး။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢိၼ်ႊထိူဝ်ႊၼႅတ်ႊလူၺ်ႈတၢင်းဝႆးဢၼ်သုင်လိူဝ် 3G လၢႆတူပ်ႉၼႅပ်ႇ ၊လူၺ်ႈမိုဝ်းထိုဝ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼႆႉတေမီးၵၢၼ်ယူၵ်ႉမုၼ်း ႁႂ်ႈၼႃႈၸေႃးယႂ်ႇ လႄႈ ယၢဝ်း ။ မၢင်ႁုၼ်ႈပဵၼ်ၼႃႈၸေႃးဝႅပ်ႇၶွပ်ႇၵူင်ႉလႄႈယင်းမီးမိုဝ်းထိုဝ်မၢင်မိၵ်ႈတႃ ဢၼ်ယူၵ်ႉမုၼ်း ၾူၼ်းမိုဝ်းထိုဝ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူပ်ႉလႆႈပဵၼ်ႁုၼ်ႈႁႅၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈဢွၵ်ႇမႃးထႅင်ႈ။

ၾူၼ်ႊမိုဝ်းထိုဝ်ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် 5G ပၸ်ႇၸုၿၼ်ႊ(ယၢမ်းလဵဝ်) ၶႄးတေမီးတူဝ်ၶိူင်ႈ ဢၼ်ယင်းပႆႇၶႂ်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈသင်ၵၼ် တင်းၸုပ်ႈပၢၼ် 4G ၵႃႈႁိုဝ် ။ ၼွၵ်ႈသေ Speed  ဢၼ်ႁႅင်းဝႆးၶိုၼ်ႈ သုင်လိူဝ် 4G မွၵ်ႈ 20 တူပ်ႉၼႅပ်ႇ။  ၵွႆးၵေႃႈမီးၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၾူၼ်ႊတူပ်ႉလႆႈ ၼမ် မၢၵ်ႈၶိုၼ်ႈ ပဵၵ်ႉသမ်ႉတိုၵ်ႉမီးၵႃႈယႂ်ႇၶၼ်သုင်ၽႅဝ်လႄႈ ၽူႈသူင်မိုတ်ႈထုၵ်ႇၸႂ်ပႆႇပေႃးၼမ် ။ ၵွႆးၵႃႈ ဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၶႄးတေမီးၵႃႈၶၼ်ထုၵ်ႇၸႂ် ၽူႈတေပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်လႆႈငၢႆႈလႄႈၽႄႈမၢၵ်ႈလၢႆၶိုၼ်ႈ ႁူမ်ႈတင်းတေၸၢင်ႈမီးၾူၼ် မိုဝ်းထိုဝ်ႁၢင်ႈဝႅပ်ႇမႂ်ႇမႂ်ႇဢွၵ်ႇမႃးထႅင်ႈၵေႃႈပဵၼ်လႆႈ။

ၶေႃႈမုလ်း – ၵပုၵ်ႇတွတ်ႇၶွမ်ႊ

 (*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ)