ၵူၼ်းႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ တူင်ႉၼိုင်ၵႂႃႇမႃးယူႇၵူႈဝၼ်းဝၼ်း ဢမ်ႇတၼ်းႁူႉတူဝ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်သင်သေ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉလူႉတၢႆ သဵင်ႈသၢႆၸႂ်ၵႂႃႇၵေႃႈမီး တင်းၼမ်။ လွင်ႈၸိူင်ႉၼႆၼႆႉဝႆႉမဝ်မၢင်ဢမ်ႇလႆႈ။ တူၺ်းၾၢႆႇ ၼွၵ်ႈတႄႉ ၼႃႈယုမ်ႉတႃဝၢၼ် ႁဵတ်း ၵၢၼ်တိုၵ်ႉလႆႈယူႇၼႆသေတႃႉ ပၢႆးယူႇလီၼႂ်းၼိူဝ်ႉၼႂ်းလိူတ်ႈပဵၼ် ႁိုဝ်ဝႆႉၼႆ ပေႃးဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းသူၼ်ၸႂ် ပၢႆးယူႇလီၸဝ်ႈၵဝ်ႇတႄႉတႄႉၼႆ တေဢမ်ႇႁူႉလႆႈ။

မၢင်ၸိူဝ်း မီးတၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ဝႆႉယူႇၵေႃႈ ဢမ်ႇတၼ်းၾၢင်ႉမႅၼ်ႈ တႃႇယူတ်းယႃလႄႈ ၵႅတ်ႇၵင်ႈလူင်ႈၼႃႈၵေႃႈ ႁိုဝ်တေမီး။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇပဵၼ်လွင်ႈၵိုင်ႉၵၢင်ႉလူမ်ႉတၢႆ ဢမ်ႇတၼ်းႁၼ်သၢႆၸႂ်ၼၼ်ႉ၊ ထုၵ်ႇဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းသေ ထတ်းတူၺ်းယူႇၵူႈၶၢဝ်းယၢမ်းယဝ်ႉ။  

တၢင်းပဵၼ်မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်ၼႆႉ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးယူႇလီၵမ်ႈၼမ် ထတ်းႁၼ်တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉဝႃႈ ၼၢင်းယိင်းပဵၼ် ၼမ်လိူဝ်ၽူႈၸၢႆး ။ ယွၼ်ႉတၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်သေ ၼၢင်းယိင်းတၢႆၼမ် လိူဝ်ၵူၼ်းၸၢႆး။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် ၵၢပ်ႈဝၢၼ်ႈပၢၼ်မိူင်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ ငဝ်းလၢႆးလႅၵ်ႈလၢႆႈၵူႈလွင်ႈလွင်ႈသေ လွင်ႈယူႇၵိၼ် ၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးၸွမ်း။ ပၢႆးယူႇလီႁူဝ်ၸႂ် ၵူၼ်းၵူႈသႅၼ်း ဢမ်ႇဝႃႈယိင်းၸၢႆး လဵၵ်ႉယႂ်ႇၼုမ်ႇထဝ်ႈ ပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်မိူၼ်ၵၼ်။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵိုင်ႇလီၾၢင်ႉတႄႉတႄႉ။

ၾၢင်ႁၢင်ႈတၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ် ဢၼ်ႁူႉလႆႈငၢႆႈၼႆႉ မီး 3 သႅၼ်း။ 

• ဢူၵ်းၵႅၼ်း ထူၺ်ႈၸႂ်ၵပ်ႉသေ ယူႇယၢပ်ႇဝႆႉ၊ လွင်ႈၸဵပ်းၵႅၼ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈလၢမ်းထိုင် ၶႅၼ်လူင်၊ ႁူဝ်မႃႇလႄႈ ပွတ်းတၢင်းၼိူဝ်ပုမ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶူပ်းၶိုၼ်ႈ မူၺ်ႈ ၵူၼ်ႉ မႃးၸွမ်း။
• သင်ဝႃႈ ဢွၵ်ႇဢဵၼ်ႁႅင်းသေလွင်ႈလွင်ႈ တီႈဢူၵ်းတေၵပ်ႉ တေၵႅၼ်း။
• ႁူဝ်ၸႂ်သၼ်ႇဝႆ တဵၼ်ႈဝႆး။ မိူၼ်ႁႅင်းဢူၼ်ႈ ဢမ်ႇမီးႁႅင်း။ ႁူဝ်မဝ်း ထိုင်တီႈလိုမ်းတူဝ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ samitivejhospitals တႅမ်ႈတၢင်ႇဝႆႉ ၼႂ်းဝႅပ်ႉသၢႆႉၼင်ႇၼၼ်။

ပေႃးၶႂ်ႈထတ်းတူၺ်း ပၢႆးယူႇလီၸဝ်ႈၵဝ်ႇၸိုင် ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း  ဢဝ်ၶိူင်ႈထတ်းႁႅင်း လိူတ်ႈမႃးထတ်း တူၺ်းၵွၼ်ႇ။ သင်ဝႃႈ ႁႅင်းလိူတ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၶိုၼ်ႈသုင်ယူႇတႃႇသေႇၸိုင် မၼ်းၼႄဝႃႈ ပၢႆးယူႇလီ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ။

မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ႁႅင်းလိူတ်ႈဢမ်ႇၼိမ် ၵမ်ႉၶိုၼ်ႈၵမ်ႉလူင်း။ ပဵၼ်ၼၼ်ယူႇၵေႃႈ ၼႄၶေႃႈဢၢင်ႈ ဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼႃႈသေ ဢမ်ႇၶုၵ်းၸႂ်လႆႈဝႃႈ တေၵႂႃႇႁႃမေႃ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ႁႅင်းလိူတ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇတႅၵ်ႈ မေႃယႃၵေႃႈ ဢမ်ႇၵႂႃႇႁူပ်ႉၸိုင် လိူတ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇၶိုၼ်ႈႁႃႉလူင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇႁူႉ။ တၢင်းၵိၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇဝႄႈ ၵိၼ်ၼင်ႇၵႃႈႁဝ်းၶႂ်ႈၵိၼ်ၵူၺ်းလႄႈ လိူတ်ႈၵေႃႈ ၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈသုင်သေ သဵၼ်ႈလိူတ်ႈႁူဝ်ၸႂ် ၸၢင်ႈ ၶၢတ်ႇ၊ ၸၢင်ႈပဵၼ်တၢႆၽၢၵ်ႇလူးၵွၼ်ႇ။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပိူၼ်ႈႁဵတ်းႁင်းႁဝ်း။ မိူၼ်တင်း ႁဝ်းႁဵတ်းဢဝ်ႁင်းၵူၺ်း။

မိူဝ်ႈလဵဝ် လၢတ်ႈလွင်ႈႁႅင်းလိူတ်ႈလႄႈ ႁဝ်းမႃးထွမ်ႇတူၺ်း လိူတ်ႈၼႂ်းတူဝ်ၵူၼ်း ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆလူးၵွၼ်ႇ။ ပိူင်ပဵၼ်သၽႃႇဝၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉၼႆႉ သၢႆလိူတ်ႈ တေလႆႈလႆၸူးၵၼ်ယူႇတႃႇသေႇ။ လုၵ်ႉ တီႈႁူဝ်ၸႂ်သေ ဢဝ်လိူတ်ႈလေႃႇလဵင်ႉပၼ် ၸွမ်းတူဝ်ၶိင်းႁႂ်ႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈ ထိုင်သၢႆလိူတ်ႈဢွၼ်ႇသၢႆ လိူတ်ႈလူင်။ တႃႇႁႂ်ႈၼိူဝ်ႉၼင်လႄႈ တူဝ်ၶိင်းပေႃး တေလႆႈဢႃႇႁႃႇရၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်းလႄႈ ဢွၵ်ႊသီႊ ၵျိၼ်ႊၼၼ်ႉ လိူတ်ႈတၵ်းလႆႈလႆလေႃႇလဵင်ႉယူႇတႃႇသေႇ။

ယွၼ်ႉၼၼ် တႃႇတေႁူႉလႆႈႁႅင်းလိူတ်ႈၾၢႆႇၼိူဝ် ႁႅင်းလိူတ်ႈၾၢႆႇတႂ်ႈၼၼ်ႉ တၵ်းလႆႈၵႂႃႇ ၵူတ်ႇထတ်းတႅၵ်ႈတူၺ်းတီႈႁူင်းယႃ ဢမ်ႇၼၼ် သိုဝ်ႉၶိူင်ႈထတ်းသေ မႃးၵူတ်ႇထတ်းတႅၵ်ႈ ဢဝ်ႁင်းၵူၺ်းၵေႃႈလႆႈ။ တေႁူႉလႆႈဝႃႈ ႁႅင်းလိူတ်ႈဢၼ်တေလုၵ်ႉတီႈႁူဝ်ၸႂ်ဢွၵ်ႇမႃး မီးၵႃႈႁိုဝ်ၼႆ။

သင်ဝႃႈ ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ ၵုမ်းႁႅင်းလိူတ်ႈယၢပ်ႇယဝ်ႉၸိုင် မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ဢၼ်တေဢဝ်လိူတ်ႈလေႃႇလဵင်ႉ တင်းတူဝ်ၶိင်း ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈဢႃႇႁႃရလႄႈ ဢွၵ်ႊသီႊၵျိၼ်ႊ တဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႁဵတ်းၵၢၼ်ယၢပ်ႇ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢွၵ်း ဢေႃလႄႈ မၢၵ်ႇၵႅဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ယူႇယူႇတေဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီ။ ပေႃးတူၵ်ႇထိုင် တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ၵေႃႈ တေပဵၼ်ယွၼ်ႉႁႅင်းလိူတ်ႈၶိုၼ်ႈ ၵမ်ႈၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တႃႇႁႂ်ႈႁႅင်းလိူတ်ႈ ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ တေၼိမ်လႄႈ ပေႃးတေဢမ်ႇမီးၶိုၼ်ႈၶိုၼ်ႈလူင်းလူင်းငၢႆႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇႁႃလွၵ်းလၢႆးမၼ်း။ သင်ဝႃႈ ထုၵ်ႇၾၢင်ႉၵေႃႈ တၵ်းလႆႈၾၢင်ႉတၢင်းၵိၼ်ႁဝ်းၵူႈဝၼ်းဝၼ်း။ ယွၼ်ႉ ၼၼ် တေလႆႈလိူၵ်ႈၵိၼ်တၢင်း ၵိၼ်သႅၼ်းလႂ်၊ တေလႆႈၵိၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလူဝ်ႇလႆႈဝႆႉ ၼမ်ႉၼၵ်း။ လီႁႃတိုဝ်ႉတၢင်းသေ ၶဝ်ႈႁႃဢုပ်ႇ ဢူဝ်း ၵၼ်တင်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးယူႇလီသေ ထတ်း ထွင်လွင်ႈၵိၼ်ယႅမ်ႉၸဝ်ႈၵဝ်ႇယူႇ။

တႃႇတေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႅင်းလိူတ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပေႃးတေၵိုင်ႇငၢမ်ႇတူဝ်ၶိင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈႁဵတ်း ၸွမ်းၼင်ႇ (9) ၶေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ ၾၢႆႇလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးယူႇလီၶဝ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလၢတ်ႈဝႆႉ။ ဢမ်ႇလူဝ်ႇလႄႇႁႃသိုဝ်ႉၵိၼ်ယႃႈယႃ ၵႃႈယႂ်ႇ ၶၼ်ယႂ်ႇ၊ ဢဝ်လွၵ်းလၢႆးသၽႃႇဝၼႆႉသေ  ၵုမ်းႁႅင်းလိူတ်ႈ ၸဝ်ႈ ၵဝ်ႇၵူၺ်းၵေႃႈ ႁႄႉၵင်ႈတၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်လႆႈယဝ်ႉဝႃႈ ၼႆ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ –

(1) Stop drinking Alcohol (တတ်း/ ၵိုတ်းလွင်ႈၵိၼ်လဝ်ႈသူႇရႃႇ) – သင်ဝႃႈ ႁႅင်းလိူတ်ႈပုင်ႈၶိုၼ်ႈ သုင်ၼႆၸိုင် ပဵၼ် ဢၼ်ယူႇယၢပ်ႇတႄႉ ၸွင်ႇၸႂ်ႈၶႃႈႁိုဝ်။ ပေႃးလိူတ်ႈသုင်ၵေႃႈ ၵႆႉၸၢင်ႈပဵၼ် ပၼ်ႇပဵၼ်မဝ်းလႄႈ ပွႆႇဝႆႉမဝ်မၢင်ၸိုင် ၸၢင်ႈပဵၼ် ၽေးတေႃႇသၢႆၸႂ်။

ၼင်ႇႁိုဝ် တၢင်းပဵၼ်ပေႃးတေဢမ်ႇလၢမ်းထိုင်ႁူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီငိူင်ႉဝႄႈၼမ်ႉမဝ်းမိင်း။ ပေႃးဢမ်ႇဝႄႈၸိုင် သဵၼ်ႈလိူတ်ႈႁူဝ်ၸႂ် တေၵႅပ်ႈ တေၶႅင်သေ လိူတ်ႈလေႃႇ လႆယၢပ်ႇလိူတ်ႈ ဢၼ်တေၽႄႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈတူဝ်ၶိင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႆယၢပ်ႇ တေထိုင်ယၢပ်ႇ။ ၼႆႉတေလႆႈ ဝႃႈ ၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်ႉလဝ်ႈ။

ယွၼ်ႉၼမ်ႉလဝ်ႈသေ ၼႂ်းတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸၢင်ႈဢွၵ်ႇသၢၼ်ဢွၵ်ႇၵွင်ႉ ဢၼ်ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ သုၵ်ႉသၵ်ႉၸႂ် မိူၼ်ၼင်ႇ cortisol hormone လႄႈ adrenal hormones ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼမ်ၶိုၼ်ႈ မႃး ။ လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ႁေႃႊမူင်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇလီတေႃႇတူဝ်ၶိင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃး။

သင်ဝႃႈၵိၼ်လဝ်ႈ လိူတ်ႇတေသုင်ငၢႆႈ ႁူဝ်ၸႂ်တေတွတ်ႇႁႅင်းသေ ႁႅင်းလိူတ်ႈလႆ တေဢမ်ႇ ၽဵင်ႇ/မႅၼ်ႈ။ သင်ဝႃႈ တိုတ်းလဝ်ႈ ယဝ်ႉၸိုင် လၢတ်ႈလႆႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈဝႃႈ ႁႅင်းလိူတ်ႈဢၼ်ၵႆႉ ပုင်ႈၶိုၼ်ႈသုင်ၼၼ်ႉ တေယွမ်းလူင်း။ သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇဝႄႈလႆႈၼႆၵေႃႈ ႁႂ်ႈမေႃတတ်းမၵ်းၶၢဝ်း ယၢမ်းမၼ်းသေၵိၼ်။ ဢမ်ႇဝႄႈလႆႈလႃးလႃးၵေႃႈ ၼိုင်ႈဝူင်ႈလႂ် ၵိၼ် 2 ပွၵ်ႈ။

သင်ဝႃႈပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းၸိုင် ၼိုင်ႈဝူင်ႈလႂ် ယႃႇပေၵိၼ်လိူဝ် 14 ယူႇၼိတ်ႉ။ သင်ပဵၼ်လႆႈတႄႉ ႁႂ်ႈဝႄႈပႅတ်ႈတင်းပိုၵ်း ယိင်ႈၶႅၼ်းလီ။ လိူဝ်သေလဝ်ႈယဝ်ႉ ယႃႈမဝ်းၵမ်ထႅင်ႈလၢႆသႅၼ်း ၸိူဝ်း ဢၼ်လႆႈသုတ်ႇၼူမ် လုတ်ႇသမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ လီဝႄႈသဵင်ႈသဵင်ႈ။

(2) Relax (ၶတ်းၸႂ်လိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉ) – ၼင်ႇႁိုဝ် ႁေႃႊမူင်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇလီ ဢၼ်တေၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈသုၵ်ႉၸႂ် မိူၼ်ၼင်ႇ cortisol hormone ပေႃးတေလူတ်းလူင်းၼၼ်ႉ တေလႆႈႁူႉလၢႆးမၼ်းထႅင်ႈယူႇ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တူဝ်လႄႈတင်းၸႂ် ပေႃးတေဢမ်ႇမီးလွင်ႈတုၵ်ႉႁႅင်း ပေႃးတေဢမ်ႇမီး လွင်ႈမႆႈၸႂ် ႁႅင်းၼၼ်ႉ တေလႆႈလိုဝ်ႈပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈသုၵ်ႉၸႂ်ႁႅင်းၵေႃႈ ႁႅင်းလိူတ်ႈၵေႃႈ တေဢမ်ႇပုင်ႈၶိုၼ်ႈႁႅင်း။ ၼင်ႇႁိုဝ် လွင်ႈသုၵ်ႉၸႂ် ပေႃးတေယွမ်းလူင်းၼၼ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၸႂ်ၵမ်ႈၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်လၢတ်ႈ ဝႆႉၼင်ႇၼႆ – တေလႆႈၾိုၵ်းထူၺ်ႈၸႂ် ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၾိုၵ်းယူဝ်ႊၵ Yoga လႄႈ ဢဝ်လၢႆး တၢင်းၾိင်ႈၽႃႇသႃႇ၊ သႃႇသၼႃႇ ၵိူဝ်းယမ် ၽႂ်မၼ်းသေ ယူတ်းယႃၸႂ်ၵေႃႈလႆႈ၊ ႁဵတ်းၸွမ်း ၼင်ႇ ဢၼ်ဝႃႇသၼႃႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇမီးၵေႃႈ လွင်ႈသုၵ်ႉၸႂ်တေယွမ်း။

သင်ဝႃႈ ၶတ်းၸႂ်ႁႃလၢႆးတၢင်းႁႂ်ႈၸႂ်ၼိမ် ၸႂ်ယဵၼ်ၼႆၸိုင် တေႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႅင်းလိူတ်ႈမၢၼ်ႇသေ တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇပဵၼ်ယဝ်ႉ။

(3) Drinking water (ၵိၼ်ၼမ်ႉပၼ်တႃႉ) – မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၵိၼ်ၼမ်ႉၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး သ ၽႃႇဝသႅၼ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႅင်းလိူတ်ႈယွမ်းလူင်း။ သင်ဝႃႈ မီးၵူၼ်းသေၵေႃႉၵေႃႉ မီး သၢႆငၢႆႈလိူတ်ႈသုင်ယဝ်ႉၸိုင် ၶတ်းၸႂ်ႁႂ်ႈ ၵိၼ်ၼမ်ႉပၼ်ၼမ်ၼမ်။

လွင်ႈၼႆႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၾၢႆႇပၢႆးယူႇလီၶဝ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ဝႆႉၶေႃႈလီမၼ်း။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၵိၼ် ၼမ်ႉပၼ်ၸွမ်းၼင်ႇ တူဝ်ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးၼၼ်ႉၼႆၸိုင်ႈ တေႁႄႉၵင်ႈလႆႈ တၢင်း ပဵၼ်လီယူႇ။ လႆႈႁၼ် ၸၼ်ႉၸွမ်ၾၢႆႇပၢႆးယူႇလီ ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇတီႈၼိုင်ႈ ၶဝ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉသေ ႁႃလႆႈ  ၶေႃႈလီ ၵၢၼ်ၵိၼ်ၼမ်ႉဢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈၼႆႉ သင်ဝႃႈ ၵိၼ်ပၼ် ၼမ်ႉ ၼိုင်ႈဝၼ်းလႂ် 6 ၵွၵ်း တေႃႇထိုင် 8 ၵွၵ်းၸိုင် တဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉ။

သင်ဝႃႈ ၵိၼ်ၼမ်ႉပၼ်ၸိူင်ႉၼႆ တေႁႄႉၵင်ႈလႆႈလိူတ်ႈသုင်လႄႈ လွတ်ႈၽေး တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ဝႆႉၵမ်းလဵဝ်။ မၢင်ၸိူဝ်းတေဝႃႈ – “လဝ်ႈ၊ ၵႃႇၾီႇ၊ ၼဵင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၼမ်ႉယူႇလူး ၶဝ်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵိၼ်ၼမ်ႉယူႇ”- ဝႃႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းမီးပႃးထၢတ်ႈၵၾိင်ႊလႄႈ မၼ်းတေ ဢမ်ႇမိူၼ်ၼမ်ႉၵိၼ် ယူဝ်းယူဝ်း။ မၼ်းတေ ဢမ်ႇလူတ်းယွမ်းလႆႈႁႅင်းလိူတ်ႈ လႆႈပဵင်းၼမ်ႉ လိပ်း။

သင်ဝႃႈ ၶႂ်ႈလႆႈထၢတ်ႈၼမ်ႉ တဵမ်ထူၼ်ႈ ၼႂ်းတူဝ်ၸိုင်ၵိုင်ႇလီဝႄႈၼမ်ႉလဝ်ႈလႄႈ ၼမ်ႉဢၼ် မီးထၢတ်ႈၵၾိင်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ ၵိုင်ႇလီလိူၵ်ႈၵိၼ်ပၼ်ပႃး မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ၊ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ၊ မၢၵ်ႇ ၵေႃႈၵပ်း ဢဝ်မၢၵ်ႇမႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းၼမ်ႉၵိၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈလႆႈထၢတ်ႈၼမ်ႉတဵမ်ထူၼ်ႈလီ။

(4) Get some sleep (ပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၼွၼ်းတႃႉ) – သင်ဝႃႈ မီးသၢႆငၢႆ လိူတ်ႈသုင်ၸိုင် ႁႂ်ႈဝႆႉၵႃႈၶၼ် ၶၢဝ်းယၢမ်း ၼွၼ်း။ ၼိုင်ႈဝၼ်း ႁႂ်ႈၼွၼ်းပၼ် 7 ၸူဝ်ႈမူင်း တေႃႇထိုင် 9 ၸူဝ်ႈမူင်း။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၼွၼ်းပၼ်ဢိမ်ႇဢိမ်ႇ တဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈၸိုင် ႁႄႉၵင်ႈလႆႈလိူတ်ႈသုင်လႄႈ လွင်ႈၸႂ်သုၵ်ႉသၵ်ႉ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးၼမ်ႉၼၵ်း တူဝ်ၼမ်မႃး၊ တၢင်းပဵၼ်လိူတ်ႈသုင်လႄႈ တၢင်း ပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉတႄႇမႃးတီႈတႃၼွၼ်းဢမ်ႇပဵင်းပေႃး ၼၼ်ႉၵေႃႈမီးယဝ်ႉ။

သင်ဝႃႈ တႃၼွၼ်းဢမ်ႇၸိုၼ်ႈၵေႃႈ ၸႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇၸိုၼ်ႈလႄႈ ယၢမ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တူင်ႉၼိုင် ၸွမ်းၵူၼ်းၼမ်ၵေႃႈ ၸႂ်တေသုၵ်ႉသၵ်ႉ။ ပေႃးသုၵ်ႉသၵ်ႉမႃးၵေႃႈ ႁႅင်းလိူတ်ႈ တေပုင်ႈၶိုၼ်ႈ သေ ၸၢင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပၢႆးယူႇလီမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်ထႅင်ႈ။ သင်ဝႃႈ ၸႂ်သုၵ်ႉသၵ်ႉ ပၢႆးယူႇလီၵေႃႈ ႁူႉ တေ ဢမ်ႇၶိုၵ်ႉလႄႈ လွင်ႈၼွၼ်းၼႆႉၵေႃႈ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇၵူႈၵေႃႉတႄႉတႄႉ။

(5) Do some exercise (ဝႆႉၶၢဝ်းယၢမ်းတႃႇၾိုၵ်းသၢၼ်း ဢွၵ်ႇဢဵၼ်ႁႅင်း) – ၼင်ႇႁိုဝ် ႁႅင်းလိူတ်ႈ ပေႃးတေၼိမ်လႄႈ ႁႅင်းၵမ်ႉတူဝ် ပေႃးတေၽဵင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈဢွၵ်ႇဢဵၼ်ႁႅင်းႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၾိုၵ်းသၢၼ်းယူႇ မိူၼ်ၵၼ်။

မိူၼ်ၼင်ႇ လုၺ်းၼမ်ႉ ပႆတၢင်း ၶီႇရူတ်ႉထိပ်ႇ တႄႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ လိူၵ်ႈႁဵတ်းသေဢၼ်ဢၼ် ၵူႈဝၼ်းၼႆၸိုင် သၢႆလိူတ်ႈႁူဝ်ၸႂ်တူဝ်ၵဝ်ႇၵေႃႈ တေႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီလီယူႇယဝ်ႉ။

သင်ဝႃႈ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းတႄႉ ယွၼ်ႉသၽႃႇဝတူဝ်ၶိင်းၶဝ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵူၼ်းၸၢႆးလႄႈ ဢမ်ႇဢွၵ်ႇဢဵၼ်ႁႅင်းၼၵ်းၼႃ မိူၼ်ၵူၼ်းၸၢႆးၼႆသေတႃႉ လိူၵ်ႈႁဵတ်းလၢႆးဢွၵ်ႇႁႅင်း ဢၼ်ငၢႆႈလူမ် ၸႂ်မၼ်းၵေႃႈလႆႈယူႇ။

သင်ဝႃႈ ဢွၵ်ႇလဵၼ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်းယူႇတႃႇသေႇၸိုင် တေၵုမ်းလႆႈၼမ်ႉၼၵ်း တူဝ်ၵဝ်ႇသေဢမ်ႇ ၵႃး ႁႄႉၵင်ႈလႆႈပႃးတၢင်းပဵၼ်ထႅင်ႈ လူးၵွၼ်ႇ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ႁႃႁၼ်ဝႆႉတႄႉ ၼိုင်ႈဝူင်ႈလႂ် တိုၼ်းတေလႆႈဢွၵ်ႇဢဵၼ်ႁႅင်း 150 မိ ၼိတ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆတၢင်းပၼ် ၵူႈဝၼ်း ဝၼ်း၊ လုၺ်းၼမ်ႉ ပၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢွၵ်ႇႁႅင်းယိုတ်ႈသဵၼ်ႈယိုတ်ႈသၢႆ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

သင်ဝႃႈ ႁဵတ်းၵႂႃႇဝၼ်းဢိတ်းဢိတ်းၸိုင် ၼိုင်ႈဝူင်ႈႁႂ်ႈတဵမ် 150 မိၼိတ်ႉၸိုင် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ လူတ်းယွမ်းလႆႈတၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်မိူၼ်ၵၼ်။

(6) Lower your stress levels (ႁႂ်ႈမေႃလူတ်းယွမ်းလွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉၸႂ်) – လွင်ႈသုၵ်ႉၸႂ်ႁႅင်းၼႆႉ ၵႆႉပဵၼ်မိူဝ်ႈၵၢၼ်ၼမ် လူၼ်ႉတိၼ်လူၼ်ႉမိုဝ်း၊ ဢမ်ႇမီးၶၢဝ်းယၢမ်းလိုဝ်ႈ၊ လႆႈယူႇၸွမ်းတူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ် ဢမ်ႇသိူဝ်း ၸႂ်လႆႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ပေႃးပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်မႃး ၸၢင်ႈဢွၵ်ႇတေႃးသ ၸႂ်လမ်သေ ထိုင်တီႈယူႇၸွမ်း ၵူၼ်းၼမ်ဢမ်ႇ လႆႈ။ သင်ဝႃႈ ပဵၼ်ၼႆမႃးၶၢဝ်းႁိုင်သေ သမ်ႉဢမ်ႇႁႃလၢႆးၵႄႈမၼ်းၸိုင် လွင်ႈသုၵ်ႉလူင်ၼႆႉ တေၸပ်းတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵႂႃႇဝၼ်းယဝ်ႉလိူၼ်၊ လိူၼ်ယဝ်ႉပီသေ တေယဵၼ်းပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် ၸပ်းတူဝ်ၵႂႃႇ။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်မႃး ၵုမ်းႁႅင်းလိူတ်ႈၵေႃႈယၢပ်ႇတၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ၵေႃႈ တေမႃးၸွမ်းယဝ်ႉ။

ယွၼ်ႉၼၼ် ႁႂ်ႈႁူႉတူဝ်ၵဝ်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသုၵ်ႉသၵ်ႉၸႂ် ၵႃႈႁိုဝ်ၼႆသေ ႁႃလၢႆးၵႄႈမၼ်းဝႆးဝႆး ၸင်ႇတေလွတ်ႈလႆႈ တၢင်းပဵၼ်ယဝ်ႉ။

(7) Limit salty foods (ႁႂ်ႈယွမ်းၵိၼ်တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၸဵမ်းၵိူဝ်) –  ဢရသႃႇၸဵမ်းၵိူဝ်ၼႆႉတႄႉ ၶၢတ်ႇဢမ်ႇလႆႈ။ လႆႈ ၵိၼ်ယူႇၵူႈဝၼ်း။ ၼမ်လႄႈဢေႇတႄႉ မၼ်းတိုၼ်းပႃး ၼႂ်းတၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵိၼ်ယူႇၵူႈဝၼ်း။

ၸဵမ်းၵိူဝ်လူၼ်ႉလိူဝ်ၼႆႉၵေႃႈ သၢင်ႈတၢင်းပဵၼ်လႆႈမိူၼ်ၵၼ်။ သင်ဝႃႈ ၵိၼ်ၸဵမ်းၼႃႇပူၼ်ႉတီႈ ၵေႃႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလိူတ်ႈၶိုၼ်ႈ၊ ၸၢင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉသဵၼ်ႈလွတ်ႇလိူတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ လူဝ်ႇလႆႈဝႄႈ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မွင်ဝႆႉႁိုင် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉထႅင်ႈ။

ယွၼ်ႉဝႃႈ တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ဝႆႉႁိုင်လႆႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် တေသႂ်ႇၵိူဝ်ဝႆႉၼမ်။ သင်ဝႃႈၵိၼ်ၵေႃႈ ႁႅင်းလိူတ်ႈၸၢင်ႈသုင်မိူၼ်ၵၼ်။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵိုင်ႇလီဝႄႈ ၸဵမ်းၵိူဝ်ၼမ်ၼမ်ၸင်ႇ ၸၢင်ႈႁႄႉၵင်ႈလႆႈတၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်။

(8) Eat a heart – healthy diet (ၵိၼ်ႁႂ်ႈပၢႆးယူႇလီမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်ၶႅမ်ႉ) – ၼင်ႇႁိုဝ် လိူတ်ႈပေႃးတေ ဢမ်ႇသုင်တေဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇမေႃလိူၵ်ႈၵိၼ်တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ။ ဢၼ်တေၸၢင်ႈလႆႈထၢတ်ႈၼိူဝ်ႉ ထၢတ်ႈယႂ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။

လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈႁဵတ်းၸွမ်းၶပ်ႉတၢမ်း ၶၢဝ်းယၢဝ်း ၸင်ႇတေမီးၽွၼ်းလီ။ တၢင်းၵိၼ် သႅၼ်းဢၼ်ယွမ်ႉသီႁၢင်ႈ ၶိူင်ႈဝႆႉ၊ ဢၼ်သႂ်ႇဢၢႆႁွမ်ႁိုၼ်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီဝႄႈ။ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈၼမ်ႉမၼ်းၼမ်ထၢတ်ႈဝၢၼ်ၸဵမ်းၼမ် တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်သႂ်ႇ ထၢတ်ႈ သၢၼ်ၶမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊသေ တႃႇဝႆႉႁိုင်လႆႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလီၵိၼ်ၼမ်။

တၢင်းၵိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉၼၵ်းတူဝ်ၶိင်းၶိုၼ်ႈ၊ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးၸဵပ်းယဵၼ်း တေႁၢင်ႈႁၢႆႉမႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇသေ တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ၵေႃႈ တေမႃးၸွမ်း။

(9) Talk to your doctor (ႁႂ်ႈမေႃဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် တင်းမေႃယႃၸမ်တူဝ်) – ဢိင်ၼိူဝ် တူဝ်ၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ လီၸႃႉၸိူင်ႉ ႁိုဝ်ၵေႃႈ သင်ပဵၼ်လႆႈထုၵ်ႇလီ ၵႆႉဢုပ်ႇဢူဝ်းတွင်ႈထၢမ်မေႃယႃ ဢၼ်တူဝ်ၵဝ်ႇ ဢိူမ်ႈၸမ်။ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ပႆႇပဵၼ်ၵေႃႈယႃႇ ထုၵ်ႇလီယွၼ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင် တီႈမေႃယႃၶဝ် ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇပဵၼ်ၽေးတေႃႇသၢႆၸႂ်။

သင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်ၵႆႉသိုဝ်ႉၵိၼ်ယႃႈယႃႁင်းၵူၺ်းၼႆ ၶႅၼ်းလီမႆႈၸႂ် မၼ်းဢမ်ႇလၢမ်းလႆႈဝႃႈ ယႃၼႆႉ မႅၼ်ႈႁႃႉဢမ်ႇမႅၼ်ႈ ၸွမ်းငဝ်းလၢႆးတၢင်းပဵၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။ ယႃႈယႃမၢင် သႅၼ်း ယိင်ႈၶႅၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈလိူတ်ႈၶိုၼ်ႈသေဢမ်ႇ ၵႃး ဢမ်ႇလီတေႃႇသဵၼ်ႈလိူတ်ႈႁူဝ်ၸႂ်။ ယွၼ်ႉၼၼ် သင်ဝႃႈ ၵႆႉတွင်ႈထၢမ်မေႃယႃၼႆၵေႃႈ တေၸၢင်ႈဝႄႈလႆႈ တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်တေၼၵ်း လိူဝ်ၵဝ်ႇ။

ဢၼ်လၢတ်ႈမႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးသၽႃႇဝ ဢၼ်တေၸၢင်ႈလူတ်းယွမ်းလႆႈ တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဢၢင်ႈဢိင် – samitivejhospitals