မိူဝ်ႈၽွင်းၶဝ်ႈၼႂ်းသိုင်ႇၾႆးသေ တေႁႃႁုင်ၽၵ်းၼႆၼၼ်ႉ မၢင်ပွၵ်ႈတေႁၼ်မႅၼ်ႈ ဢႃႇလူး ဢၼ်သိုဝ်ႉဝႆႉ သေပႆႇလႆႈၵိၼ်လႄႈ ဢွၵ်ႇငူင်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ယူႇ။ ၽွင်းႁၼ်ၸိူင်ႉၼၼ် ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ တေဝူၼ်ႉဝႃႈ ၸွင်ႇထုၵ်ႇလီၵိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တေလႆႈပႅတ်ႈႁိုဝ် ၼႆယဝ်ႉ။

ဢႃႇလူး၊ ၽၵ်းမီႇၽိူၵ်ႇ၊ ၽၵ်းမီႇလႅင် ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းမၼ်းၸမ်တေဢွၵ်ႇတူၼ်ႈမႂ်ႇမႃးထႅင်ႈၼႆ မၼ်းတေဢွၵ်ႇငူင်းမႃး။ ၽွင်းမိူဝ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းၵမ်ႈၼမ် တိုၼ်းတေမီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၸွင်ႇထုၵ်ႇလီၵိၼ်၊ ၸွင်ႇတေလွတ်ႈၽေးၼႆယူႇ။

ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ဢႃႇလူးဢွၵ်ႇငူင်း? ယွၼ်ႉသင်?

လွင်ႈဢႃႇလူး ဢွၵ်ႇငူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႈသၽႃႇဝ ဢၼ်ၼႄဝႃႈ ဢႃႇလူးတေဢွၵ်ႇတူၼ်ႈမႂ်ႇမႃးထႅင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်းဢႃႇလူးတေဢွၵ်ႇမႃး ငူၼ်ႉၵွင်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵရၢႆႇၵူဝ်ႇဢႄႇလ်ၵႃႇလႂၢႆႉ (glycoalkaloids) ။ ငူၼ်ႉၵွင်ႉဢၼ်ၼႆႉ တေႁႄႉၵင်ႈပၼ်ၼင်ႇႁိုဝ် မူင်ႈမႅင်း၊ သႃး(ႁဵပ်း) တေဢမ်ႇမႃးယႃႉၵဝ်း တူၼ်ႈဢႃႇလူးဢွၼ်ႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉတႄႇငူင်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ။ ၼႂ်းထၢတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈငူၼ်ႉၵွင်ႉသူဝ်ႇလၼိၼ်း(solanine) ၼႆႉ တေၵႆႉႁၼ်မီးၼႂ်းမၢၵ်ႇမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၵိၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ဢႃႇလူး၊ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ၊ မၢၵ်ႇၶိူဝ် ၵေႃႉၵျႅတ်ႉ(courgettes – eggplants) လႄႈ မၢၵ်ႇၽိတ်ႉလူင် (peppers) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

မၢၵ်ႇမႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ သင်ဝႃႈပိတ်းဢဝ်မႃး ၵဵပ်းသိမ်းဝႆႉၸိုင် ထၢတ်ႈငူၼ်ႉၵွင်ႉသၽႃႇဝၼၼ်ႉ တေတိူဝ်းၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးသေ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽေးတေႃႇၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၸွင်ႇတေထုၵ်ႇလီၵိၼ် မၢၵ်ႇမႆႉ/ ၽၵ်းယွတ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢၼ်ငူင်း?

ဢႃႇလူးဢၼ်ငူင်း ပဵၼ်ၽေးတေႃႇၵူၼ်းႁဝ်းၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉထၢတ်ႈငူၼ်ႉၵွင်ႉ ၵရၢႆႇၵူဝ်ႇဢႄႇလ် ၵႃႇလႂၢႆႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉလႅမ်ႉဢရသႃႇ ဢႃႇလူးၶူမ်သေ ပေႃးၵိၼ်မႅၼ်ႈၺႃးၸိုင် ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈဢေႃႉႁၢၵ်ႈ။ ငဝ်းလၢႆးဢၼ်ႁၢႆႉႁႅင်းလိူဝ်ၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇသူႈပဵၼ်ၼႆ – တွၵ်ႇတိူဝ်ႇ ၶရိတ်ႉပိတ်ႉသျွတ်ႉ (Chris Bishop) ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွၵ်းလၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၵၢၼ်ၵဵပ်းသိမ်းမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်လိၼ်ႇၶွၼ်း (Lincoln University) – ပဵၼ်ပႃးၽူႈတႅမ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈ (Potatoes Postharvest) လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ထၢတ်ႈငူၼ်ႉၵွင်ႉသၽႃႇဝၼႆႉ တိူဝ်းလႆႈႁၼ်တီႈၼႂ်းဢႃႇလူး ၸိူဝ်းမီးသီၶဵဝ်။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၵိၼ် ဢႃႇလူးၸိူဝ်း မီးဝႆႉသီၶဵဝ်။  

မိူဝ်ႈၽွင်း ဢႃႇလူးဢွၵ်ႇငူင်းမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ထၢတ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တေၶိုၼ်ႈသုင်မႃးၼမ်ဝႆႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ လူဝ်ႇလႆႈ ဢဝ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈဢၼ်ငူင်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ တင်းမူတ်း။ သင်ဝႃႈ ဢၼ်ငူင်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈလိုၵ်ႉလူင်း ၵႂႃႇတီႈၼႂ်းၼိူဝ်ႉဢႃႇလူးၸိုင် ထုၵ်ႇလီထိုဝ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈတင်းမူတ်းသေ ဢၼ်လိူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ သိုပ်ႇၵိၼ်လႆႈယူႇ ဝႃႈၼႆ။

ၸုမ်းၾၢႆႇမၵ်းမၼ်ႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် မိူင်း UK ၵေႃႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ဢႃႇလူးၼႆႉ ဢွၵ်ႇငူင်းသေတႃႉ သင်ဝႃႈမႅၼ်ႈၸွမ်းၼင်ႇ ငဝ်းလၢႆးဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉၸိုင် ၵိၼ်လႆႈယူႇ၊ ဢမ်ႇမီးၽေးသင် ဝႃႈၼႆ။

တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇတေလႆႈထိုဝ်ပႅတ်ႈ ပွတ်းတွၼ်ႈဢႃႇလူး ဢၼ်ဢွၵ်ႇငူင်းဝႆႉ၊ သင်ဝႃႈ ဢႃႇလူးဢမ်ႇၼဝ်ႈ၊ ဢမ်ႇႁႅင်ႈ ဢမ်ႇႁဵဝ်ႇႁႅင်း ၊ ငူင်းဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈဢမ်ႇပႆႇပေႃးယႂ်ႇ၊ ၼိူဝ်ႉဢႃႇလူးၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉၵႅၼ်ႇလီယူႇၼႆတႄႉ သိုပ်ႇၵိၼ်ၵႂႃႇလႆႈယူႇ ဢမ်ႇမီးၽေးသင်။

ၵူၺ်းၵႃႈ သင်ဝႃႈ ဢႃႇလူးႁဵဝ်ႇလႄႈဢူၼ်ႈႁႅင်း၊ ၶႂ်ႈမီးသၢႆသီၶဵဝ်ၼႆတႄႉ ထုၵ်ႇလီဢဝ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ သီၶဵဝ်ၼၼ်ႉပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႈ ဢၼ်ၼႄဝႃႈ ဢႃႇလူးမီးၵွင်ႉ၊ ၵိၼ်ၵႂႃႇၵေႃႈတေဢမ်ႇမီးဢရသႃႇသင်လႄႈ ဢမ်ႇမီးထၢတ်ႈ ဢႃႇႁႃႇရဢၼ်တေပၼ်ၽွၼ်းလီသင်တႃႇတူဝ်ၶိင်းၵူၼ်းႁဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။

ထၢတ်ႈငူၼ်ႉၵွင်ႉ သူဝ်ႇလၼိၼ်း (Solanine)

ၽူႈလူင်ႉၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ႁႂ်ႈတိူဝ်းၾၢင်ႉလိူဝ်သေၼႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။

ပႃႇမွၵ်ႇၶ ဢေႇတီႇမႃႇတိၼ်ႇ ၾၢႆႇပၢႆးသၢႆႈတူၼ်ႈမႆႉ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် University of East Anglia တႄႉလၢတ်ႈ ဝႆႉဝႃႈ – ဢႃႇလူးဢၼ်ဢွၵ်ႇငူင်းမႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီလႆႈၵိၼ် ဝႃႈ ၼႆ။

လွင်ႈဢႃႇလူး ဢွၵ်ႇငူင်းမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႈဢၼ်ၼႄဝႃႈ မၼ်းမီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၵၼ်တင်း သၢႆလႅင်းတၢင်းၼွၵ်ႈ၊ ယွၼ်ႉသၢႆလႅင်းၼၼ်ႉသေ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈထၢတ်ႈငူၼ်ႉၵွင်ႉ ၵရၢႆႇၵူဝ်ႇဢႄႇလ်ၵႃႇလႂၢႆႉ၊ သူဝ်ႇလၼိၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉဢွၵ်ႇမႃး။ ထၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉမီးၽေးတေႃႇၵူၼ်းလႄႈ တင်းတူဝ်သတ်း ပိူင်လူင် ပဵၼ်ၽေးတေႃႇမႃ၊ မႅဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ဢႃႇလူးဢၼ်ဢမ်ႇမီးသီၶဵဝ်လေႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးမီးထၢတ်ႈၵွင်ႉ သူဝ်ႇလၼိၼ်းၼမ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၼမ်ၼႆသေတႃႉ မၼ်းယင်းတိုၵ်းပႃးဝႆႉယူႇလႄႈ ဢႃႇလူးၼႆႉ သင်ဢမ်ႇတူမ်ႈ ႁုင်ဝႆႉၸိုင် ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၵိၼ် ဢၼ်လိပ်း ဝႃႈၼႆ။

ၵူၼ်းၸိူဝ်းမိူဝ်ႇၵွင်ႉ သူဝ်ႇလၼိၼ်းၼႂ်းဢႃႇလူး ဢမ်ႇသူႈမီးသေတႃႉ ယၢမ်ႈမီးမႃးယူႇ။ မိူဝ်ႈဝၢႆးလင်ပီ 1970 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းတီႈ မိူင်းUK 78 ၵေႃႉ ၵိၼ်ၺႃးဢႃႇလူးဢၼ်မီးသီၶဵဝ်လႄႈ ထိုင်တီႈလႆႈသူင်ႇယူတ်းယႃတူဝ် တီႈႁူင်းယႃ။

ၵူၺ်းၵႃႈ သင်ဝႃႈဢမ်ႇၵိၼ်မႅၼ်ႈၺႃးၼမ်ၼႆတႄႉ တေဢမ်ႇပဵၼ်သင်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ သင်ဝႃႈၵိၼ်မႅၼ်ႈၺႃး ၵွင်ႉသူဝ်ႇလၼိၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးႁႅင်းၼၼ်ႉၸိုင် ၾၢင်ႁၢင်ႈမၼ်းတေပဵၼ် တွင်ႉႁေႈတွင်ႈၵႂႃႇ၊ ဢေႃႉႁၢၵ်ႈ၊ တွင်ႉၸဵပ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။

သင်ဝႃႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းသမ်ႉ တေမဝ်း၊ ဢမ်ႇႁႅင်းတူင်ႉႁႅင်းၼိုင်၊ ၸႂ်သုၵ်ႉယုင်ႈ၊ ႁႅင်းဢေႇ၊ သၢႆတႃဢမ်ႇႁၼ် ၸႅင်ႈလီသေ မဝ်းလူမ်ႉလိုမ်းတူဝ်၊ မၢင်ၸိူဝ်းထိုင်တီႈလႆႈလူႉသဵင်ႈသၢႆၸႂ် ၼႆယဝ်ႉ။

သင်ဝႃႈ ၵိၼ်မႅၼ်ႈၺႃး ဢႃႇလူးဢၼ်မီးငူၼ်ႉၵွင်ႉၸိုင် ဝၢႆးသေၵိၼ်ယဝ်ႉ ၾၢင်ႁၢင်ႈတၢင်းပဵၼ် တေၼႄဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢမ်ႇႁိုင် လၢႆမိၼိတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 2 ဝၼ်းၼႆႉ။

လွၵ်းလၢႆးၵဵပ်းသိမ်း ဢႃႇလူး

ၼင်ႇႁိုဝ်တေၵဵပ်းသိမ်း ဢႃႇလူးဝႆႉလႆႈၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ –

• ႁႂ်ႈၵဵပ်းသိမ်း ဢႃႇလူးဝႆႉ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်သၢႆလႅင်း ဢမ်ႇထွင်ႇၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ၊ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ႁႅင်ႈလႄႈ တင်းၵတ်းမီးမွၵ်ႈ ( 3 ထိုင် 10 တီႊၵရီႊၸိၼ်ႊတီႊၵရိတ်ႉ)။
• ၵွၼ်ႇတေၵဵပ်းသိမ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ယႃႇပေဢဝ်ဢႃႇလူး သုၵ်ႈၼမ်ႉ၊ ပေႃးသုၵ်ႈၼမ်ႉသေ ဢႃႇလူးမီး ထၢတ်ႈယမ်းမိုတ်းၵႂႃႇၸိုင် တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၼဝ်ႈငၢႆႈ။
• ယႃႇပေဢဝ် ဢႃႇလူးၵဵပ်းသိမ်းဝႆႉ ႁိမ်းၸမ်ၵၼ်တင်း ၽၵ်းမီႇႁူဝ်လႅင်။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ဢႃႇလူးတင်း ၽၵ်းမီႇႁူဝ်လႅင်ၼႆႉ မေႃမီးထၢတ်ႈယမ်းမိုတ်းလႄႈ ယိုင်ႈၶႅၼ်းတေႁဵတ်းႁႂ်ႈငူင်းငၢႆႈ။

ၽၵ်းမီႇႁူဝ်လႅင် ဢၼ်ဢွၵ်ႇငူင်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ထုၵ်ႇလီႁဵတ်းႁိုဝ်?

ၽၵ်းမီႇႁူဝ်လႅင်၊ ၽၵ်းမီႇႁူဝ်ၶၢဝ် ဢွၵ်ႇငူင်းၼႆႉဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တင်း ဢႃႇလူးဢွၵ်ႇငူင်း၊ ဢမ်ႇမီးၵွင်ႉမိူၼ်ၼင်ႇ ဢႃႇလူးလႄႈ သိုပ်ႇဢဝ်ၵိၼ်ၵႂႃႇလႆႈယူႇ။

ငူင်းဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ၽၵ်းမီႇႁူဝ်လႅင်၊ ၽၵ်းမီႇႁူဝ်ၶၢဝ်ၼႆႉ လုၵ်ႉမႃးတီႈထၢတ်ႈဢႃႇႁႃႇရ ၼႂ်းႁူဝ်ၽၵ်းမီႇ သေပဵၼ်မႃး။ တေမီးသၢႆၶူမ်ဢိတ်းဢိတ်း။

ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ်တႄႉ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႆႉဝႃႈ သင်တေၵဵပ်းသိမ်းဝႆႉ ၽၵ်းမီႇႁူဝ်လႅင်၊ ၽၵ်းမီႇႁူဝ်ၶၢဝ်ၸိုင် ႁႂ်ႈဢဝ်ဝႆႉ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်သၢႆလႅင်း ဢမ်ႇထွင်ႇၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ၊ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ႁႅင်ႈလႄႈ တင်းၵတ်းမီးမွၵ်ႈ ( 3 ထိုင် 10 တီႊၵရီႊၸိၼ်ႊတီႊၵရိတ်ႉ)။

တေဢမ်ႇလႆႈဢဝ် ထူင်ၸေႈပလၢတ်ႉသတိတ်ႉႁေႃႇပူၵ်ႉသေသိမ်းဝႆႉ၊ တေလႆႈဢဝ်ထူင်ၸေႈ (ဢၼ်ပဵၼ်ၸေႈ မီးလူမ်းၶဝ်ႈလူမ်းဢွၵ်ႇလႆႈလီၼၼ်ႉသေ) ႁေႃႇပူၵ်ႉသိမ်းဝႆႉၵူၺ်း။

ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တင်းဢႃႇလူးတႄႉ သင်ဝႃႈ ႁူဝ်ၽၵ်းမီႇမၼ်းဢူၼ်ႈ၊ သႃး၊ သႅဝ်ဢၢႆဢမ်ႇလီယဝ်ႉၼႆၸိုင် ထုၵ်ႇလီဢဝ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆ။

ဢၢင်ႈဢိင် – BBC