ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ ဢၼ်မီးဝႆႉတီႈ ဝၢၼ်ႈႁိၼ်တႅၵ်ႇ (ထိူတ်ႉထႆး) ၼၼ်ႉ ၺႃးၾူၼ်ယႂ်ႇ လူမ်းလူင် ၽတ်ႉသႂ်ႇတူၼ်ႈမႆႉလူင် လူမ်ႉတဵင်သႂ်ႇ လူႉၵွႆပႅတ်ႈတင်းလင်။

ဝၼ်းတီႈ 17/05/2024 ယၢမ်းႁူဝ်ၶမ်ႈ ၾူၼ်ယႂ်ႇလူမ်းလူင် တူၵ်းႁႅင်းသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉလူင် ဢၼ်မီးၼႂ်းဝၢင်းႁွင်ႈ ၼႄပိုၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ တီႈမူႇဝၢၼ်ႈႁိၼ်တႅၵ်ႇ (ထိူတ်ႉထႆး) ဢိူင်ႇထိူတ်ႉထႆး ၸႄႈဝဵင်းမႄႈၾႃႉလူင် ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်း ႁၢႆး ၸိုင်ႈထႆးၼၼ်ႉ ႁၵ်းလူမ်ႉတဵင်သႂ်ႇ လူႉၵွႆပႅတ်ႈတင်းလင် ၼႆယဝ်ႉ။

ၸၢႆးၶိူဝ်းလိူၼ် ၽူႈႁၵ်ႉသႃ လုမ်းလႃးႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ လၢတ်ႈတီႈၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈဝႃႈ – “ၾူၼ်ၵေႃႈ တူၵ်းႁႅင်း ပႃးမၢၵ်ႇႁဵပ်းတူၵ်းၸွမ်းထႅင်ႈ ယဝ်ႉၵေႃႈ လူမ်းႁႅင်း ၽတ်ႉဢဝ် တူၼ်ႈမႆႉလူင် ဢၼ်မီးၼႂ်းဝၢင်းၼၼ်ႉ ႁၵ်းလူမ်ႉတဵင်သႂ်ႇႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ လူႉၵွႆပႅတ်ႈမူတ်းယဝ်ႉ။ ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းၼႆႉသမ်ႉ မီးမႃးႁိုင်ၼၢၼ်းယဝ်ႉ သဝ်မႆႉ ၸိူဝ်း ၼႆႉ တေၽင်ႉမူတ်းယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽႃဢုတ်ႇမၼ်းသမ်ႉ ပဵၼ်မၢၵ်ႇ ဢုတ်ႇလႅင်ၵေႃႇဝႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ”- ဝႃႈၼႆ။

ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇၼႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းၼုမ်ႇ၊ လုၵ်ႈႁဵၼ်း၊ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ပေႃးတေလႆႈ လဵပ်ႈ ႁဵၼ်း ပိုၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈၼႆသေ ယူႇတီႈ ၵူၼ်းၼႂ်းမူႇဝၢၼ်ႈႁိၼ်တႅၵ်ႇ ၸင်ႇလႆႈႁူမ်ႈၵၼ် ႁၵ်ႉသႃလုမ်းလႃးဝႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈတွင်ႈတဵဝ်း ၵိုၵ်းပိုၼ်းဝႆႉ ဝႃႈၼႆ။

“ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇၼႆႉ ႁဝ်းဢဝ်ႁွင်ႈၼွၼ်း (ၼုမ်ႇႁၢၼ်)၊ ႁွင်ႈၶူဝ်း မိူဝ်ႈၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ဢဝ်မႃးႁဵတ်းႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တီႈႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်မီးၾၢႆႇၼိူဝ် ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း ၼၼ်ႉၵေႃႈမီး ၼၼ်ႉတႄႉ ႁဝ်းၶႃႈ ဝႆႉတႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ်ၶဝ်ႈဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈတူၺ်း။ ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈလိၼ် ဝၢင်းႁိူၼ်းၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ ဢၼ်ဢဝ်ႁဵတ်းႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းဝႆႉ တီႈႁိၼ်တႅၵ်ႇၼႆႉ တင်းမူတ်းတၢင်းၵႂၢင်ႈတီႈလိၼ် မီး 12 လႆႉ (6 ဢေႊၶိူဝ်ႊ)”- ၸၢႆးၶိူဝ်းလိူၼ် သိုပ်ႇလၢတ်ႈၼႄၼင်ႇၼႆ။

ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉ တီႈဝၢၼ်ႈႁိၼ်တႅၵ်ႇၼႆႉ တေၼႄဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁိူၼ်းယေး၊ ႁွင်ႈၼွၼ်း၊ ႁွင်ႈၽြႃး၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈဝႂ် ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ၊ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းသွႆ၊ ပိုၼ်းၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ၊ လွင်ႈသိုၵ်းတႆး လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပၢၼ်ၸဝ်ႈၼွႆႉ၊ ၸဝ်ႈငႃးၶမ်း၊ လွင်ႈသိုၵ်းမိူင်းတႆး မီးဝႆႉဢွင်ႈတီႈလႂ်၊ ၽႅၼ်ႇတီႈမိူင်းတႆး၊ လွင်ႈယႃႈၽိၼ်ႇဢွၵ်ႇတီႈလႂ်၊ လွင်ႈမႆႉ၊ ၶူဝ်းတိုၼ်းသၽႃႇဝ ၸိူဝ်းၼႆႉ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်၊ လွင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႂ်းမိူင်းတႆး ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

မိူဝ်ႈပီ 2007 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶိုၼ်းပၼ်ႇဝႆႉ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ ၼၼ်ႉတႄႉ ဢဝ်လိၼ်ပုၼ်ပၼ်ႈဝႆႉ ႁၢင်ႈၶီႇမႃႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ ႁၢင်ႈၼင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ ဢၼ်လႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶိုၼ်ႈ မႃးၼႆႉ ဝၢႆးၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ ၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇႁူဝ်မိူင်းၼၼ်ႉသေ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် မီးမႃးၶၢဝ်းတၢင်း မွၵ်ႈ 34 ပီယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆ။

“ယိူင်းဢၢၼ်း တီႈလႆႈႁဵတ်းမႃး ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈ မီးယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉ 3 ၶေႃႈ – တူၺ်းတႃႇဝၼ်းပုၼ်ႉ၊ ႁဵတ်းတႃႇဝၼ်းၼႆႉ၊ ႁႅၼ်းတႃႇဝၼ်းၼႃႈ ႁဝ်းဢဝ်ၶေႃႈယုမ်ႇယမ် ၸိူင်ႉၼႆသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈဝႆႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁဵတ်းတႃႇဝၼ်းပုၼ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႈ ႁဝ်းႁဵတ်းသင်ဝႆႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇႁဝ်းႁူႉ။ ႁဵတ်းတႃႇဝၼ်းၼႆႉ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႈႁဝ်း ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး ပုၼ်ႈၽွၼ်းပူၼ်ႉယဝ်ႉ ႁၢႆၵႂႃႇတၢႆၵႂႃႇ တႃႇမိူဝ်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ပုၼ်ႈ ၽွၼ်းႁဝ်း လူဝ်ႇလႆႈသိုပ်ႇႁဵတ်းၵႂႃႇ။ ႁႅၼ်းတႃႇ မိူဝ်းၼႃႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ် လုၵ်ႈလၢၼ်ႁဝ်းလႄႈသင် ဢၼ်ပိူၼ်ႈၶႂ်ႈႁူႉလွင်ႈပိုၼ်းႁဝ်းလႄႈသင် ယႃႇပေႁႂ်ႈ မၼ်းၶၢတ်ႇတွၼ်ႈ သိုပ်ႇတၢမ်လၢမ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈသိုပ်ႇပွၼ်ႈ ၶေႃႈမုလ်း ပၼ်လုၵ်ႈလၢၼ်ႁဝ်း သိုပ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ”- ဝႃႈၼႆ။

ဝၢၼ်ႈႁိၼ်တႅၵ်ႇ (ထိူတ်ႉထႆး) မူႇ 1 ဢိူင်ႇထိူတ်ႉတႆးၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ် မီးလင်ႁိူၼ်း 1,500 ပၢႆ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးလၢႆၸၢဝ်းၶိူဝ်း ယူႇသဝ်းဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ – တႆး၊ ၶႄႇ၊ သၢမ်တဝ်ႉ၊ ဢႃႇၶႃႇ၊ လႃးႁူႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ်သႃသၼႃ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼႆသေတႃႉ ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႄႉ မေႃၸွႆႈထႅမ်ၵၼ် ႁၵ်ႉပႅင်းၵၼ် ယူႇႁူမ်ႈၸွမ်းၵၼ်ၼင်ႇပီႈၼင်ႇၼွင်ႉ ၸဵမ်လႂ်မႃး။

ဝၢၼ်ႈႁိၼ်တႅၵ်ႇၼႆႉ တင်ႈတႄႇပီသႃသၼႃ 2506 ထိုင်ပီ 2525 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ ဢွၼ်တပ်ႉသိုၵ်း ႁူမ်ႈပွင်း (SUA) ၶဝ်ႈမႃးယူႇသဝ်းလႄႈ ယင်းဢွၼ်ဢဝ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈႁဵတ်းဝတ်ႉ၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းယႃ၊ ၼွင်လူင်၊ ၵႂၢင်းလဵၼ်ႈႁႅင်း၊ သဵၼ်ႈတၢင်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်တီႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ် တေႃႇႁၢၼ်ႉၼႆႉ ၵူၼ်းတၢင်ႇတီႈသီႇလႅၼ် ၵေႃႈ မႃးဢႅဝ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းယူႇတႃႇသေႇ။

မိူၼ်ၼင်ႇ ႁိူၼ်းၵဝ်ႇ ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ မီးဝႆႉၾၢႆႇႁွင်ႇဝတ်ႉၵႃၶမ်းၼၼ်ႉ မီးတၢင်းၵႂၢင်ႈမွၵ်ႈ 12 လႆႉ (မွၵ်ႈ 6 ဢေႊၶိူဝ်ႊ) ယူႇၼႂ်းၵႄႈလွႆ 3 လုၵ်ႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၾၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈမွၵ်ႈ 200 ၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈႁဵၼ်း (ၼုမ်ႇႁၢၼ်) မွၵ်ႈ 80 ၵေႃႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢွင်ႈတီႈ ၾိုၵ်းသိုၵ်း တႄႇဢဝ် ၸုပ်ႈၼိုင်ႈထိုင် ၸုပ်ႈသၢမ် မီးႁိူၼ်းလၢႆလင် ယူႇၼႂ်းဝၢင်းလဵဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ ႁိူၼ်း ၵဝ်ႇၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ (ႁွင်ႈၼွၼ်း၊ ႁွင်ႈႁပ်ႉၶႅၵ်ႇ၊ ႁွင်ႈၽြႃး)၊ ႁူင်းႁေႃး (တီႈပၢင်ၵုမ်)၊ ႁွင်ႉမိုဝ်ႉၶဝ်ႈၽၵ်း၊ ႁိူၼ်းၼွၼ်း (ႁပ်ႉ ၶႅၵ်ႇ)၊ ႁိူၼ်းၼွၼ်းလုၵ်ႈႁဵၼ်း (ၼုမ်ႇႁၢၼ်)၊ ႁိူၼ်းၼွၼ်းသိုၵ်းႁၢၼ် (ၾၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ) ၸိူဝ်းၼႆႉ။  

ႁေႃႁိူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃၵမ်ၵၢၼ်မူႇဝၢၼ်ႈ လႆႈႁၵ်ႉႁွမ်လုမ်းလႃးဝႆႉ မိူၼ်ၵဝ်ႇယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင် ၼၢၼ်းမႃးလႄႈ ႁိူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်သဝ်မႆႉ မုင်ႈလဵၵ်းသေ လႆႈၽင်ႉလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇမီး။ တင်ႈတႄႇပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ သပ်းၸႅင်ႈၶၢဝ်ႇမႃး မိူဝ်ႈ 14/07/1991 ဝၢႆးဢွၵ်ႇၶၢဝ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းမႃးဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈတွင်ႈတိဝ်း ဢမ်ႇၶၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆး ၼႆယဝ်ႉ။

ပိုၼ်းပဵၼ်မႃး ဝၢၼ်ႈႁိၼ်တႅၵ်ႇၼႆႉသမ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်မႃး ပိုင်ႈႁူမ်ႈယူႇသဝ်း ပွတ်းတွၼ်ႈ လၢပ်ႈလိပ်းထႅဝ်ၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ဝၢႆးမႃး လႆႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ရေႃးၵႃႇၼၢဝ် ၼူၵ်ႉလႄႈ မီးၵူၼ်းလူႉတၢႆတင်းၼမ်သေ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈႁိၼ်တႅၵ်ႇၼႂ်း။ ဝၢၼ်ႈႁိၼ် တႅၵ်ႇၵဝ်ႇၼႆႉ ဢဝ်ယဵၼ်းပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇ ပႅတ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ။

ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ႁိၼ်တႅၵ်ႇ”ၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵွပ်ႈမီးႁၢင်ႈ ႁူၺ်ႈၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇလွႆသႅင် လႆလူင်းမႃးသူႇ ၶဝ်ႈၸူး မႄႈၼမ်ႉၶမ်းလႄႈ ၸင်ႇမီးမၢၵ်ႇႁိၼ်လုၵ်ႈၼိုင်ႈ မီးႁွႆးတႅၵ်ႇၸတ်ႉဝႆႉ ၾၢႆႇၼိူဝ် ၾၢႆႇပွတ်းတႂ်ႈ တၢင်းပိုၼ်ႉမၼ်းသမ်ႉ တိုၵ်ႉတိတ်းၸပ်းၵၼ်ဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ဝၢၼ်ႈႁိၼ်တႅၵ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။

ထိုင်မႃး ပီ 1944 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ၸုပ်ႈသွင် လုၵ်ႉဢဝ် ၸႄႈဝဵင်းမႄႈသၢႆ ၸႄႈဝဵင်းမႄႈ ၸၼ်းလႄႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆး ၸိူင်ႉၼင်ႇ လႃႈသဵဝ်ႈ၊ သႅၼ်ဝီ၊ တၢင်ႉယၢၼ်း၊ လွႆမေႃႇ ၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ဢိၵ်ႇတၢင်း ၵဵင်းတုင်၊ မိူင်းလူၺ်၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းပူး၊ မိူင်းပဵင်း၊ ပႅတ်ႇၵၢင်ႉ၊ မိူင်းငႅၼ်း၊ ႁွင်ႈလိုၵ်ႉ၊ မိူင်းၵူဝ်း၊ တႃႈၶီႈလဵၵ်း ၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်း ၶၢႆႉပၢႆႈ ၶဝ်ႈမႃးယူႇထႅင်ႈ။

ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆး ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းသိူဝ် ဢမ်ႇယူႇလႆႈယွၼ်ႉတၢမ်ႇသိုၵ်း၊ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ် ၶဝ်ႈမႃး ပိုင်ႈႁူမ်ႈ ၽူၺ်း ၸဝ်ႈမုၼ်ယႂ်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်းထႆးလႄႈ ယူႇသဝ်းၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်ထႆး ဝၢႆးမႃး လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈ မုၼ်ယႂ်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်း “ယိင်းၾႃႉထဵပ်ႉ” ၸင်ႇမႃးတၢင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈမႂ်ႇမူႇဝၢၼ်ႈဝႃႈ “ဝၢၼ်ႈထိူတ်ႉထႆး” မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 05/02/1982 ၼၼ်ႉမႃး ထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၼႆယဝ်။