ဝဵင်းၵဵင်းတုင်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းလူင်ၸိုင်ႈတႆးလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်ပၵ်းတင်ႈယူႇ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇ၊ ၸိုင်ႈမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ။ ပီႈၼွင်ႉတႆးၶိုၼ်/လိုဝ်ႉ ဢွၵ်ႇသဵင်ဝႃႈ “ၸဵင်းတုင်”၊ ပႃလိ-ၶေမရတ်ႉထ၊ ၸိုဝ်ႈၼႂ်းပိုၼ်း-တုင်ၵပူးရီး။ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်သၽႃႇဝႁၢင်ႈလီ လီမုင်ႈလီယဵမ်ႈလီလွမ်လီတူၺ်း၊ မီးၼမ်ႉၼွင်တုင်ဝႆႉၵၢင်ဝဵင်း၊ မီးလွႆလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉသီႇၾၢႆႇ။ လွႆမူၺ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းယႂ်ႇၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ပွတ်းဢွၵ်ႇၵေႃႈ မီးယူႇၾၢႆႇတၢင်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၵဵင်းတုင် ယၢၼ်မွၵ်ႈ 29 ၵီႊလူဝ်ႊ။

ဝဵင်းၵဵင်းတုင် တင်ႈယူႇတီႈဝူင်ႈၵၢင်သဵၼ်ႈႁုင်ႈၼိူဝ် (Latitude North) 21 ၻီႊၵရီႊ 17’ 48’’ လႄႈ သဵၼ်ႈဝႅင်းတၢင်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ (Longitude East) 99 ၻီႊၵရီႊ 40’ ။ တၢင်းသုင်ၼိူဝ်ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ 2,700 ၾိတ်ႊ၊ တၢင်းမႆႈၼမ်ႉယူႇတီႈ 208.5 ၻီႊၵရီႊၾႃႊရႅၼ်ႊႁၢႆႊတ်။ တၢင်းၵႂၢင်ႈ 2,000 ၶႂႆႇလွၵ်းလၵ်းမႆႊလ် (2,000 square miles) ။ ႁူဝ်ၵူၼ်း 200,000 ၵေႃႉလိူဝ်။

လႅၼ်လိၼ် ၼႃႈဝၼ်းတူၵ်းလႄႈ ၼႃႈၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း တိတ်းၸပ်းမႄႈၼမ်ႉၶူင်း၊ ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ တိတ်းၸပ်းၶဵတ်ႇမိူင်းလႅမ်း (ၼႂ်းတိူင်းသိုဝ်ႉမၢဝ်ႇ-မိူင်းၶႄႇ)၊ ၼႃႈၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ တိတ်းၸပ်းၶဵတ်ႇမိူင်းလိုဝ်ႉ သိပ်းသွင်ပၼ်းၼႃး၊ ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ တိတ်းၸပ်းမႄႈၼမ်ႉၶွင် လႅၼ်လိၼ်မိူင်းလၢဝ်း၊ ၼႃႈၸဵင်ႇၸၢၼ်း ဝၼ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း တိတ်းၸပ်းမႄႈၼမ်ႉသၢႆ လႅၼ်လိၼ်မိူင်းထႆး။

ၸွမ်းၼင်ႇၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈယၢမ်းလဵဝ် မိူင်းၵဵင်းတုင် ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ၼႂ်း 12 ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၶဝ်ႈပႃး 5 ၸႄႈဝဵင်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းၵဵင်းတုင်/ မိူင်းယၢင်း/ မိူင်းၶၢၵ်ႇ/ မၢၵ်ႇမၢင်/ မိူင်းလႃး။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း မီးမိူၼ်ၼင်ႇ တႆးၶိုၼ်၊ တႆးလိုဝ်ႉ၊ တႆးၼိူဝ်၊ တႆးလူင် (တႆးယႂ်ႇ)၊ တႆးလႅမ်း၊ သၢမ်တၢဝ်ႉ(ၸၢဝ်းလွႆ)၊ ၸၢဝ်းလႃးႁူႇ၊ ၸၢဝ်းဢႃးၶႃႇ၊ ၸၢဝ်းဢႃးၶိူဝ်ႇ၊ ၸၢဝ်းလီႉသေႃး၊ ၸၢဝ်းဝႃႉ၊ ၸၢဝ်းၶမူႉ၊ ၸၢဝ်းဢႅၼ်ႇ၊ ၸၢဝ်းၵုၺ်ႈ၊ ၸၢဝ်းၶႄႇလႄႈ ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၸၢဝ်းမိူင်းၵဵင်းတုင် ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ၊ ဢိတ်ႉသလၢမ်ႇ၊ ႁိၼ်ႇတူႇလႄႈ ၸိူဝ်းၼပ်ႉထိုဝ်ၽီသၢင်ၵမ်ႈၽွင်ႈ။ တီႈၵိူဝ်းယမ်ၼပ်ႉထိုဝ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉ မီးၸေႇတီႇ/ၵွင်းမူး ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ- ထၢတ်ႈၸွမ်တွင်း၊ ထၢတ်ႈၸွမ်မူၼ်း၊ ထၢတ်ႈၶေမိၼ်း၊ ထၢတ်ႈၸွမ်သီရိ၊ ထၢတ်ႈသႅင်မိူင်း၊ ထၢတ်ႈၸွမ်လွႆး၊ ထၢတ်ႈၸွမ်သဝၼ်၊ ထၢတ်ႈၸွမ်မွၵ်ႇ၊ ထၢတ်ႈၸွမ်သၼုၵ်း။ ၽြႃးတိပ်ႉၽႃႈၵဵတ်းလၢႆးၼၢၵ်ႈ (ဝတ်ႉယၢင်းၵူင်း)၊ ၽြႃးတိပ်ႉယိုၼ်း (ၽြႃးၸုၵ်း-ဝတ်ႉၵဵင်းယိုၼ်း)၊ ၽြႃးမႁႃမုၼိ (ဝတ်ႉၽၸဝ်ႈလူင်ၵၢင်ဝဵင်း) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၶူဝ်းၶွင်တႂ်ႈလိၼ်/ၼိူဝ်လိၼ် ဢွၵ်ႇၶဝ်ႈ၊ တူၼ်ႈလႃႉ (ၼဵင်ႈ)၊ မႆႉၸိင်၊ မႆႉဝူဝ်ႇ၊ ပႃႇထိူၼ်ႇမႆႉ၊ ထၢၼ်ႇငိူၵ်ႈ (Lignite)၊ ထၢၼ်ႇႁိၼ်၊ လဵၵ်း၊ ၸိုၼ်း။ မႄႈၼမ်ႉမီးမိူၼ်ၼင်ႇ ၼမ်ႉၶိုၼ်၊ ၼမ်ႉလၢပ်ႈ၊ ၼမ်ႉလူၺ်၊ ၼမ်ႉၶွၼ်၊ ၼမ်ႉလင်း။ ပီႈၼွင်ႉၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်ၸၢဝ်းႁႆႈၸၢဝ်းၼႃး ၽုၵ်ႇမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉၸွမ်းရႃႇသီႇဢုတု ဝၢၼ်ႈမိူင်း။ ၵႃႉၶၢႆၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ်ၵႃႉတေႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်း။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မီးပႃးၵၢၼ်ႁွၼ်ႈၶမ်း လႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၾိင်ႈငႄႈမီး 1.ၾိင်ႈၵႅၼ်ၵွင် မိူဝ်ႈသင်ၶၢၼ် (ၾိင်ႈယွၼ်းၼမ်ႉၾူၼ်) မိူဝ်ႈလိူၼ်ႁႃႈသွၼ်းၼမ်ႉ။ 2.ၾိင်ႈၶိုၼ်ႈထၢတ်ႈ (ၾိင်ႈပူးၸႃးၵွင်းမူး)လႄႈပွႆးၼူၾႆး။ 3.ၾိင်ႈတၢၼ်းၵွင်သၢႆး (ၾိင်ႈလူႇတၢၼ်းၵွင်းမူးသၢႆး)။ 4.ၾိင်ႈၸုမ်းၼုမ်းႁူဝ်ပူဝ်းသူတ်း (ပၢင်ၵုမ်ႁူဝ်သိမ်ႇသင်ၶ)။ 5.ၾိင်ႈတင်ႈထမ်းမႁႃပၢင် (ၾိင်ႈထွမ်ႇထမ်း ဝေသၼ်တရႃ)။ 6.ၾိင်ႈပူးၸႃးၽြႃးလူင်ရၶႅင်ႇ။ 7.ၾိင်ႈတၢၼ်းၶဝ်ႈၼမ်ႉဢွႆႈ။ 8.ၾိင်ႈလဵင်ႉၸဝ်ႈမိူင်း (လဵင်ႉသိူဝ်ႈမိူင်း) လႄႈ ၼွင်တုင်။ 9. ၾိင်ႈဝူတ်ႇၽ၊ ပိၵ်ႉတု (ၾိင်ႈၼုင်ႈသၢင်ႇၼုင်ႈၸၢင်း) ။ 10.ၾိင်ႈလဵင်ႉၵၢတ်ႇၵဝ်ႇ (ၼႃႈၵုတ်းၸဝ်ႈၾႃႉ) ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်း 19 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇၸဵင်ပီ ၸၢဝ်းတႆးၶိုၼ်မိူင်းၵဵင်းတုင် မီးၾိင်ႈထုင်း 12 လိူၼ် (ဢၼ်ၸမ်ၵၼ်တင်းတႆးလိုဝ်ႉ လႅမ်း ယူၼ်းလႄႈလၢဝ်း) ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးႁင်းၶေႃ ပဵၼ်ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်။ ဝၢႆးသေ ပီၶရိတ်ႉ 1881 မႃး ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး ၸိူဝ်းယူႇတၢင်းတူၵ်းမႄႈၼမ်ႉၶူင်း ဢိၵ်ႇ ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၶဝ် လႆႈၶၢႆႉၶဝ်ႈမႃး ယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း ၼႂ်းမိူင်းၵဵင်းတုင်၊ လႆႈၼမ်းဢဝ်ၾိင်ႈထုင်း တၢင်းတူၵ်းၼမ်ႉၶူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၾိင်ႈငႄႈ သုၼ်ႇၶိူဝ်း/တၢင်ႇၶိူဝ်း ဢိၵ်ႇတင်းၼမ်ႉၵဵဝ် ၶဝ်ႈမႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းၸွမ်းထႅင်ႈလႄႈ ဢဝ်ပဵၼ်ၾိင်ႈငႄႈလေႃးလႄးမႃး တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်။

ပီႈၼွင်ႉၸၢဝ်းတႆးၶိုၼ်ၼႆႉ မီးလိၵ်ႈလၢႆးပၢႆပေႇၵိုၵ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းသုၼ်ႇတူဝ် (မိူၼ်တႆးလိုဝ်ႉလႄႈယူၼ်း) ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “လိၵ်ႈၶိုၼ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် လိၵ်ႈထမ်း” မႃးၸဵမ်လႂ်။ လိၵ်ႈထမ်းၼႆႉ တိုၵ်ႉၸႂ်ႉတေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ၊ ၵမ်ႈၼမ်ၸႂ်ႉၸွမ်းဝတ်ႉဝႃးဢႃးရၢမ်း ဢိၵ်ႇၼႂ်းယႂ်းႁိုၼ်ၽိုၼ်ထမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၼႂ်းပိုၼ်းမိူင်းၵဵင်းတုင် လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ- မိူင်းၵဵင်းတုင်ၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1253 ၼီႈ၊ ၸဝ်ႈမင်းရၢႆး (ၸဝ်ႈမိူင်းႁၢႆး) ၸဝ်ႈမိူင်းၵဵင်းသႅၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းယူၼ်း (မိူင်းထႆးယၢမ်းလဵဝ်) လႆႈၼမ်းဢဝ်ၶႃႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၵဵင်းသႅၼ် ၶိုၼ်ႈမႃးသၢင်ႈဝၢၼ်ႈပႅင်မိူင်း တႅၼ်းတီႈၸၢဝ်းလွႆသၢမ်တၢဝ်ႉၶဝ်သေ ဢဝ်လၢၼ်ၸၢႆးၸဝ်ႈ- ၸဝ်ႈၼမ်ႉထူမ်ႈ ပဵၼ်ၶုၼ်ၵိၼ်မိူင်း ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းလႄႈ ၵေႃႇတင်ႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းၵဵင်းတုင် တင်ႈတႄႇၼၼ်ႉမႃး။

ၵွပ်ႈဝႃႈ လႆႈမႃးတင်ႈဝၢၼ်ႈပႅင်မိူင်းယူႇသဝ်း ၸွမ်းၾင်ႇမႄႈၼမ်ႉၶိုၼ်လႄႈ ၸၢဝ်းမိူင်းၼႆႉ ဝၢႆးမႃးလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ တႆးၶိုၼ်၊ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈမိူင်းၶိုၼ်ၼႆ မႃးတေႃႇႁၢၼ်ႉၼႆႉ။ ႁေႃၶမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်း ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၵေႃႈ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉတီႈႁိမ်းၾင်ႇၼမ်ႉၼွင်တုင်လႄႈ ၸင်ႇလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းၵဵင်းတုင် (မိူင်းၵဵင်းတုင်)။ ၼႂ်းပိုၼ်းမိူင်းၸိုဝ်ႈ “တုင်ၵရႃးသီ” လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ဝဵင်းလုၵ်ႈၼႆႉ ၵွပ်ႈၵေႃႇတင်ႈလူၺ်ႈ ၸဝ်ႈရသေးတုင်ၵ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈမိူင်းၵဵင်းတုင် (မိူင်းလႃးလူင်-ၼႂ်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈၼွင်သႄ) လႄႈ ဝၢႆးသေပၢၼ်ၸဝ်ႈရသေးတုင်ၵယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းၵဵင်းတုင် ၼႆမႃးတေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ်-ၼႆယဝ်ႉ။

တင်ႈဢဝ်ၶုၼ်ၵိၼ်မိူင်းၶိူဝ်းႁိူၼ်းတႆးၶိုၼ် ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၸဝ်ႈၼမ်ႉထူမ်ႈ မႃးတေႃႇထိုင်ၶုၼ်မိူင်း ၶိူဝ်းႁိူၼ်းတႆးၶိုၼ် (ၶိူဝ်းႁိူင်းမင်းရၢႆး) ၵေႃႉလိုၼ်းသုတ်း ၸဝ်ႈၸၢႆးလူင် (မင်းရၢႆး)ၼႆႉ မီးၶုၼ်ၵိၼ်မိူင်း ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်မီး 40 ၸဝ်ႈ။ ႁေႃလူင်ၵဵင်းတုင် ဢၼ်ပဵၼ်ၶူဝ်းပူၺ်ႈၶူဝ်းပိုၼ်းၵိုၵ်းမိူင်းၵဵင်းတုင် ထုၵ်ႇၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယႃႉၵူၼ်ႇပုတ်းပင်းထုပ်ႉလႅဝ်ပႅတ်ႈမိူဝ်ႈ 09/11/1991 ။

ၽိုၼ်ဢိင်ပပ်ႉ မႁႃမုင်ႉ (မိူင်းၸႄႈ) မၢႆတွင်းပီမႂ်ႇတႆး လၵ်းၼီႈပီတႆးၵႃႇသႆႈ (ပီငူး) ပီမိူင်း 2107

ၶေႃႈမုလ်း – ၵေႃသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈ  မၢႆ 011, November 2018