ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်ႁူႉၸၵ်းၵၼ်ဝႃႈ ၵၢပ်ႈလူင် 3 ပိူင်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇလီ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ၶႂ်ႈထူပ်းၶႂ်ႈၺႃး ။ မိူၼ်ၼင်ႇ  ၵၢပ်ႈဢၼ်မီးၽေးရေႃးၵႃႇလိူင်ႇၽႄႈ ၵၢပ်ႈဢၼ်မီးၽေးသိုၵ်းသိူဝ် လႄႈ ၵၢပ်ႈဢၼ်မီးၽေးဢိုပ်းယၢၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ။ ၽေးၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉၵူၼ်းႁဝ်းၶိုၼ်းၼႆ ၵမ်ႈၼမ်တေဢမ်ႇၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ ။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ပေႃးတူၺ်း ၼႂ်း ၼိုင်ႈပီသွင်ပီမႃး ၼႆႉၵေႃႈ ၵမ်းၵမ်းမီး လူမ်းလႅင်ႉလူင်ပတ်ႉၶဝ်ႈၼႂ်းလၢႆလၢႆၸိုင်ႈမိူင်း ပႃးၸဵမ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ ။ ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၽေးႁုၵ်ႉႁၢႆႉလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈထူပ်း ။ လူမ်းလႅင်ႉပဵၼ်မႃးၼိုင်ႈၵမ်း လွင်ႈလူႉသုမ်းၼပ်ႉထူၼ်ႈပေႃးဢမ်ႇလႆႈ ။ ႁဝ်းမႃး လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း ႁဵတ်းသင်လႄႈ လူမ်းလႅင်ႉပဵၼ်မႃး လႄႈ ႁဵတ်းသင်လႄႈ လႆႈတင်ႈၸိုဝ်ႈပၼ် လုၵ်ႈၼိုင်ႈလႄႈလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ။

သၽႃႇဝဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢၼ်လီတေႃႇၵူၼ်းၵေႃႈမီးတင်းၼမ်သေတႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၽေးတေႃႇၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈ မီးတင်းၼမ်တင်းလၢႆလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်လီၵူဝ်ယုပ်းၽၢၼ်ႈတႄႉတႄႉ ။

မိူၼ်ၼင်ႇ လူမ်း ၼႆႉၵေႃႈ မိူၼ်ၵၼ် ပေႃးဢမ်ႇမီးလူမ်းၵေႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်တင်းလၢႆ တေဢမ်ႇယူႇလွတ်ႈဢမ်ႇလႆႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးပဵၼ် လူမ်းဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇလူင် ထိုင်တီႈမၵ်းၸိုဝ်ႈပဵၼ်လူမ်းလႅင်ႉလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ၽေးဢၼ်ၸၢင်ႈ လူႉယႂ်ႇသုမ်းၼမ်မိူၼ်ၵၼ်။

ပေႃးဢဝ် ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ဝႃႈဝႆႉၸိုင် ၵွပ်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၼမ်လိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးထႅင်ႈလၢႆပုၼ်ႈလႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်ၽေးသၽႃႇဝမႃး။  တၢင်းလူဝ်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇသုတ်းဢမ်ႇတိူၵ်ႈလႆႈလႄႈ သမ်ႉပေႃးလႆႈယႃႉၵဝ်းဢဝ်ပႃး ၶူဝ်းတိုၼ်းသၽႃႇဝ။

ၸဵမ်ဢဝ်ၶုတ်းႁႄႈၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းၼမ်ႉၼိူဝ်လိၼ်  ၊ တႅပ်းမႆႉၽဝ်ပႃႇ ၊ တီႉၺွပ်း ၶႃႈႁႅမ် သတ်းၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်းၼမ်မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇလၢႆပုၼ်ႈလႄႈ သၽႃႇဝၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၸင်ႇလူႉ။

ၸွမ်းၼင်ႇ UN ၶဝ်ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉတႄႉ ၽွင်းပီ 1900 ႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ မီး 1600 လၢၼ်ႉ ၵေႃႉၵူၺ်း။  ၵၢပ်ႈယၢမ်းလဵဝ်သမ်ႉ မီးထိုင် 8000 လၢၼ်ႉပၢႆလႄႈ လႆႈဝႃႈ လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉၵၢၼ်ၼမ်မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇ။

ဢမ်ႇၵွမ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းၼမ်ၵူၺ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူင်းၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်းၵေႃႈ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး ၼပ်ႉႁူဝ်လၢၼ်ႉမၼ်းလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ လုမ်ႈၾႃႉ လိူတ်ႇမႆႈမႃးႁႅင်း။

ဢမ်ႇတူၺ်းၵႆ တူၺ်းဢဝ် ၸွမ်းႁိမ်းႁွမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၵူၺ်းၵေႃႈ ႁူႉႁၼ်လႆႈ ။ ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ ၵႃးၼိုင်ႈလမ်း ႁိုဝ်ဢမ်ႇၼၼ် ရူတ်ႉၶိူင်ႈၼိုင်ႈလမ်း ၼႆႉ မိူၼ်ပဵၼ်ၾိင်ႈပိူင်မိူင်းၵူၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ။ၵူၼ်းႁူမ်ႈႁိူၼ်းမီး 10 ၵေႃႉ ၵႃး 20 လမ်း ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ရူတ်ႉၶိူင်ႈ 10 လမ်း ။ မၢင်ၸိူဝ်းၼမ်လိူဝ်ၼႆႉ။ ပိူင်ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ဢၼ်ယႃႉႁႂ်ႈလူမ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈၵမ်းလွႆးလွႆး။

ၸဵမ်ရူတ်ႉၵႃး ၊ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢွၵ်ႇမႃး ဢၢႆၵႂၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇပၼ်ၽွၼ်းလီတေႃႇလုမ်ႈၾႃႉ ပဵၼ်လူမ်း ၶႃႊပုၼ်ႊတၢႆႊဢွၵ်ႊသၢႆႊလွၼ်ႉလွၼ်ႉ ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ  ၼႂ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ သမ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉ လိၼ်ပုၺ် (ၽုၼ်ႇထၢတ်ႈ) ၊ ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း ၸိူဝ်းၼႆႉမႃးၼမ်။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈသေ ထၢတ်ႈၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊလ် ၸင်ႇၸိူမ်ႈၸိုမ်းၶဝ်ႈၼႂ်းလိၼ် ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ ယဵၼ်းပဵၼ်ၶိုၼ်းဢၢႆလိၼ် ပိဝ်ႁၢႆၸွမ်းလူမ်းထႅင်ႈ။

ၵၢၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၶိုင်ႁဵတ်းယူႇၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် တႃႇလႆႈၼမ်ႉမျၢတ်ႈၼမ်ႉတွၼ်းဝႆးၼၼ်ႉ တေၸႂ်ႉလၢႆးၶမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊလ်ၼမ် ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ မွၵ်ႇမၢၵ်ႇႁၢၵ်ႈႁူဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶိင်ႇၶၢဝ်းမၼ်းသေ ႁႂ်ႈမီးယူႇသေႇသေႇၼၼ်ႉ ၵႃႈလႆႈၸႂ်ႉလိၼ်ပုၺ် ဢၼ်ဢဝ်သၢၼ်ၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊလ်သေ ႁဵတ်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။

ဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉၵူၺ်းသေ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ လိၼ် ၼမ်ႉ လူမ်း ဝူၺ်ႇႁင်ႈ။ ယိင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ လိူတ်ႈမႆႈမႃးၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ လွႆၼမ်ႉၶႅင်ဢၼ်မီးၵိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉဝႆႉယူႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိူမ်ႈလူင်းႁႅင်း။ ႁႅင်းထိပ်ႇလူမ်း(လေဖိအား) တေတိူဝ်းႁႅင်းလိူဝ်ၵဝ်ႇ။ၼႃႈၼမ်ႉသမုတ်ႉတရႃႇ လႄႈ ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၵေႃႈ ၸင်ႈယိုင်ႈၶိုၼ်ႈသုင် ။

လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ ဢၼ်တေတႄႇပဵၼ်ၽေးသၽႃႇဝမႃး ။ လူမ်းမႆႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ သုင်ၶိုၼ်ႈႁႅင်းသေ လူမ်းၵေႃႈ တေႁႅင်း ။လူမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႆးႁဝ်းၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လူမ်းၽီႁုင် လူမ်းပၼ်ႇၽၼ် လႄႈ လူမ်းထႅင်ႈလၢႆလၢႆသႅၼ်း။

 သင်ဝႃႈ လူမ်းမႆႈၵိုင်ႉၵၢင်ႉသုင်မႃးၸိုင် ၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းလႂ် လူမ်းပတ်ႉၵႂႃႇလႆႈ တၢင်းၵႆမၼ်း 118 လၵ်း ထိုင် 152 လၵ်း ။ ၼႆႉမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် လူမ်းလႅင်ႉၸၼ်ႉၼိုင်ႈ။ၽွင်းၼၼ်ႉ ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ၸၢင်ႈပုင်ႈၶိုၼ်ႈသုင် 4 ထတ်းထိုင် 5 ထတ်း။

လူမ်းလႅင်ႉၸၼ်ႉသွင်သမ်ႉ ၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းလႂ် လူမ်းပတ်ႉႁႅင်း 153 လၵ်းထိုင် 176 လၵ်း။ ၼႃႈၼမ်ႉသုင်ၶိုၼ်ႈ 6 ထတ်းထိုင် 8 ထတ်း။

ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် လူမ်းလႅင်ႉၸၼ်ႉ3 သမ်ႉ ၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းလႂ် လူမ်းပတ်ႉ 177 လၵ်းထိုင် 208 လၵ်း။ ဢိင်ၼိူဝ်လူမ်းႁႅင်းသေ ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၵေႃႈ ပုင်ႈၶိုၼ်ႈသုင် 9 ထတ်း ထိုင် 12 ထတ်းလူးၵွၼ်ႇ။

လူမ်းလႅင်ႉၸၼ်ႉ 4 သမ်ႉ ၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းလႂ် လူမ်းပတ်ႉႁႅင်း 209 လၵ်းထိုင် 248 လၵ်း ။ ၼႃႈၼမ်ႉသမ်ႉ တေသုင်ထိုင် 13 ထတ်းထိုင် 18 ထတ်း။ ၸင်ႇဝႃႈ လူမ်းလႅင်ႉၸၼ်ႉသီႇၼႆႉ ပဵၼ်တီႈလႂ်ၵေႃႈ လႆႈမႆႈၸႂ်ႁႅင်းတႄႉတႄႉ ။ မိူၼ်ၼင်ႇ လူမ်းလႅင်ႉလူင်ၼႃႇၵိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 2008 ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈ ယူႇၼႂ်းၸၼ်ႉ 4 ။ ၵူၼ်းလူႉတၢႆ သႅၼ်ပၢႆ လႄႈ ဢၼ်လႆႈတုၵ်ႉလၢႆႈယၢၵ်ႈၸွမ်း မီးထိုင် 2 လၢၼ်ႉပၢႆ။

လူမ်းလႅင်ႉၸၼ်ႉ 5  သမ်ႉ ၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းလႂ် လူမ်းပတ်ႉ 248 လၵ်းၶိုၼ်ႈၼိူဝ် ၊ ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၵေႃႈ ပုင်ႈသုင် 18 ထတ်းၶိုၼ်ႈၼိူဝ်။ၸင်ႇဝႃႈ သင်ဝႃႈ ပဵၼ်တီႈမိူင်းလႂ်ၵေႃႈ လူႉယႂ်ႇသုမ်းလူင် ထိုင်တီႈပူၵ်းပွင်ၶိုၼ်းဢမ်ႇငၢႆႈ။

လူမ်းလႅင်ႉလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ သင်ဝႃႈပဵၼ်မႃးယဝ်ႉၸိုင် ႁဝ်းၶႃႈ တေၵႆႉလႆႈႁၼ် ၾၢႆႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၶဝ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလၢတ်ႈၸိုဝ်ႈလူမ်းလႅင်ႉၼၼ်ႉပႃး ။ လူမ်းလႅင်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ပွၵ်ႈၼိုင်ႈလႄႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈမၼ်းဢမ်ႇသူႈမိူၼ်ၵၼ်။

တေႃႈၼင်ႇ ၼႂ်းပီ 2025 ၼႆႉၵူၺ်း လူမ်းလႅင်ႉဢၼ်ပဵၼ်မႃးတင်း ပွတ်းၵုၼ်ၶဵဝ်ဢေႊသျႃႊၼႆႉ မီးတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ။ ပဵၼ်လူမ်းလႅင်ႉဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတၢင်းမိူင်းၾိလိပ်ႉပိၼ်ႊသ်လွၼ်ႉလွၼ်ႉ- ယွၼ်ႉဝႃႈ ၾၢႆႇဢွၵ်ႇမိူင်းၾိလိပ်ႉပိၼ်ႊသ် ပဵၼ်ၼမ်ႉသမ်ႇမုၵ်ႉတြႃႇ ပႄႇသိၾိၵ်ႉသ်။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵုၼ်မိူင်း ၾိလိပ်ႉပိၼ်ႊသ်ၼႆႉသမ်ႉ တင်ႈယူႇၼိူဝ်သၢႆလူမ်းလႄႈသၢႆၵူမ်ႇၾႆး တႂ်ႈလိၼ်။ ၸင်ႇဝႃႈ ႁႅင်းလိၼ်ၼမ်ႉလူမ်းၾႆး ၶွၼ်ႈၵၼ်သေ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၵေႃႈၵႆႉဝႆ။ လွႆၾႆးၵေႃႈၵႆႉတႅၵ်ႇ။ ပိူင်လူင် လူမ်းလႅင်ႉၼႆႉလုၵ်ႉၼိူဝ်ၼႃႈၼမ်ႉသမ်ႇမုၵ်ႉတြႃႇ ပႄႇသိၾိၵ်ႉသ်မႃးလွၼ်ႉလွၼ်ႉ။ ၼိုင်ႈပီဢမ်ႇတွၼ်ႉယွမ်း 20 လုၵ်ႈ။ ဢၼ်ၸုမ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ တၢင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈမၼ်းဝႆႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၼိုင်ႈလႄႈလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။

ပီ 2024 ၼၼ်ႉ တေမီးလူမ်းလႅင်ႉလူင် ယႃႇၵီႇ  Super Typhoon Yagi ဢၼ်ပတ်ႉၶဝ်ႈၼႂ်း  ဝႅတ်ႉၼၢမ်း ၊ ၶႄႇ ၊ လၢဝ်း ၊ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ ၊ မိူင်းထႆးတွၼ်ႈၼိူဝ် ။

မီးမႃးထႅင်ႈ လူမ်းလႅင်ႉ ၵရႃႊထွၼ်ႊ  Typhoon Krathon ဢၼ်ပတ်ႉၶဝ်ႈ ၼႂ်း မိူင်းၾိလိပ်ႉပိၼ်ႊသ် ။  လူမ်းမႆႈလူင် သူႊလိၵ်ႊ Tropical Storm Soulik ဢၼ်ပတ်ႉၶဝ်ႈ ၼႂ်း မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း ။ ႁႅင်းဢူၼ်ႈဢိၼ်ႉၼိုင်ႈသေ သမ်ႉၶိုၼ်းပတ်ႉၶဝ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းထႆးတွၼ်ႈၼိူဝ်  ဢၼ်လၢႆႈပဵၼ်လူမ်းလႅင်ႉ Depression ။

လူမ်းလႅင်ႉ ႁႃႊရီႊၶဵၼ်ႊ ႁႄႊလဵၼ်ႊ Hurricane Helene ၼႆႉသမ်ႉ ၶဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းမႅၵ်ႊသီႊၵူဝ်ႊသေ ၶဝ်ႈၸူးမိူင်းဢမေႊရိၵ။

ပီ 2025 ၼႆႉသမ်ႉ မီးမႃးလူမ်းလႅင်ႉလူင် ရႃႊၵႃႊသႃႊ Super Typhoon Ragasa ပတ်ႉၶဝ်ႈၼႂ်း ၾိလိပ်ႉပိၼ်ႊသ် လႄႈ မိူင်းၶႄႇ ႁွင်ႊၶွင်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈမိူင်းထႆးယင်းၺႃးၸၢၵ်ႈမၼ်းၸွမ်း။

သမ်ႉမီးမႃးထႅင်ႈ လူမ်းလႅင်ႉ ၼွင်ၾႃႉ Nongfa  ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ လူမ်းလႅင်ႉတီႊပရႅတ်ႉသျိၼ်ႊ ၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်မႃးၼႂ်း ပွတ်းတၢင်းမိူင်းလၢဝ်းလႄႈ မိူင်းထႆးတွၼ်ႈၼိူဝ်။

မီးထႅင်ႈ  လူမ်းလႅင်ႉ ၶႃႊၵျိၵိ KAJIKI ၊ ပူဝ်ႊလွႆႊ Typhoon Bualoi ဢၼ်ပတ်ႉမႃးတၢင်းမိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း ။  ပႃးတင်း လူမ်းလႅင်ႉဝီႊၽႃႊ Typhoon Wipha  ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မိူင်းမၢၼ်ႈမိူင်းထႆးၺႃးၸၢၵ်ႇမၼ်းၸွမ်း။

ပေႃးပဵၼ်လူမ်းလႅင်ႉဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း မိူင်းဢမေႊရိၵၼ်ႊသမ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်တေပဵၼ်သႅၼ်း ႁႃႊရီႊၶဵၼ်ႊ။  ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၾၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇမိူင်းဢမေႊရိၵၼ်ႊပဵၼ်ၼမ်ႉသမ်ႇမုၵ်ႉတြႃႇ ဢႅတ်ႉလႅၼ်ႊတိၵ်ႉ ၾၢႆႇဝၼ်းတူၵ်းသမ်ႉပဵၼ်ၼမ်ႉသမ်ႇမုၵ်ႉတြႃႇ ပႄႇသိၾိၵ်ႉသ် ။ ၵုၼ်တိူၵ်ႈဢမေႊရိၵ ယူႇၼႂ်းၵႄႈ သမ်ႇမုၵ်ႉတြႃႇယႂ်ႇၵႂၢင်ႈတင်းသွင်ဢၼ်။

ၸိုဝ်ႈလူမ်းလႅင်ႉ ဢၼ်လၢတ်ႈမႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ တိုၵ်ႉမႃးတင်ႈၸိုဝ်ႈဢဝ် မိူဝ်ႈ ပီသွင်ပီ မႃးၼႆႉၵူၺ်း ။ ၾၢႆႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် တင်ႈၸိုဝ်ႈမၼ်းမႃးယွႆႈယွႆႈယႅမ်းယႅမ်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီ 1501 – 1502 ၸိူဝ်းပုၼ်ႉ ။

ၽွင်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် တေဢွၼ်ၵၼ် ဢဝ်ၸိုဝ်ႈၵူၼ်းသေၵေႃႉၵေႃႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈမီးသဵင်လီၶဝ် ပၼ်ၸိုဝ်ႈလူမ်းလႅင်ႉဝႆႉ။

 ၵွပ်ႈယုမ်ႇဝႃႈ မၼ်းတွင်းငၢႆႈ။ သင်ဝႃႈ လူမ်းလႅင်ႉပဵၼ်မႃးလၢႆဢၼ် ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈၸမ်ၵၼ်ၼႆၵေႃႈ ၵူၼ်းတင်းၼမ် တေဢမ်ႇဢဝ်မႃးလေႃးလႄးၵၼ်သေ တေၸၢင်ႈပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်း လူမ်းလႅင်ႉတွၼ်ႈလႂ်တွၼ်ႈၼၼ်ႉငၢႆႈ ။ တေၸၢင်ႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းတႃႇႁႄႉၵင်ႈဢွင်ႈတီႈၽႂ်မၼ်းငၢႆႈၼႆယူႇ။

ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၵမ်ႈၼမ် ပေႃးတၢင်ႇၸိုဝ်ႈလူမ်းၼႆၸိုင် တေၶပ်ႉတူဝ်ၼပ်ႉမၼ်းသေပၼ်လႄႈသင် ဢမ်ႇၼၼ်  တေတၢင်ႇပၼ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇႁၢင်ႈၾၢင်တူဝ်ပေႃႈတူဝ်မႄႈၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈသင်ၸိူဝ်းၼႆႉ။လိူဝ်ၼၼ်ႉ  ၸိုဝ်ႈမွၵ်ႇၸိုဝ်ႈဝႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢဝ်မႃးပၼ်ၸိုဝ်ႈလူမ်းၵေႃႈမီး ။

ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ တေႃႈၼင်ႇ ႁႅင်းမႆႈႁႅင်းၵတ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ယင်းတေဢွၼ်ၵၼ်တၢင်ႇၸိုဝ်ႈပၼ် တႃႇႁႂ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလၢတ်ႈၵၼ်ငၢႆႈၼႆယဝ်ႉ ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇႁၼ်လီၸွမ်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸိုဝ်ႈလူမ်းလႅင်ႉၸိူဝ်းၼႆႉၵူၺ်းၵေႃႈ တွင်းယၢပ်ႇသေ ၶႅၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈဢွၵ်းဢေႃယုင်ႈၼႆၵေႃႈမီး။

ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈယႃႇ လူမ်းလႅင်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၽေးသၽႃႇဝလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၸၢင်ႈလႆႈထူပ်းလႆႈၺႃးလႄႈ ဢမ်ႇၵိုင်ႇလီဝႆႉမဝ်မၢင် ။

မိူင်းၸိူဝ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလႄႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်မီးသႅတ်ႉၸႃႇတေႃႇၵူၼ်းမိူင်းတႄႉ တီႈလႂ်ယၢမ်းလႂ် တေၸၢင်ႈပဵၼ်ၽေးလူမ်းလႅင်ႉၼႆၵေႃႈ တိုၼ်းပွင်ႇၶၢဝ်ႇပၼ်လူင်ႈၼႃႈ။ သင်ဝႃႈ လူဝ်ႇလူင်းပၼ်ပိုၼ်ႉႁူႉပၢႆးႁၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽေးသၽႃႇဝၼႆၵေႃႈ ၶိုင်ပွင်ႁဵတ်းသၢင်ႈပၼ်ပဵၼ်ၶၵ်ႉပဵၼ်တွၼ်ႈ။

ပေႃးမိူၼ်မိူင်းတႆးလႄႈ လၢႆမိူင်းၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉတႄႉ တႃႇတေလူင်းပၼ်ပၢႆးႁူႉပၢႆးႁၼ်သေဢၼ်ဢၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇငၢႆႈ ၊ ယႃႇဝႃႈ တေပၼ်ပၢင်ၾိုၵ်းၽွၼ်ႉ တႃႇဢဝ်တူဝ်လွတ်ႈၽွင်းထူပ်းၽေးလႃႈ တေႃႈၼင်ႇ ၽေးဢၼ်ပဵၼ်တႄႉမီးတႄႉ ယင်းပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလၢတ်ႈၾၢင်ႉၵၼ်ယၢပ်ႇ ။ တႃႇႁႄႉၵင်ႈလႆႈလူင်ႈၼႃႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၶႅၼ်းဝႆႉၵႆၵႆ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၵေႃႉ ႁႂ်ႈမေႃလိူၵ်ႈတူၺ်း သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇဢၼ်ယုမ်ႇလႆႈ ဢၼ်ပၼ်တၢင်းႁူႉၵူၼ်းမိူင်းဝႆႉတႃႇသေႇ ။ ႁႂ်ႈပၵ်းၸႂ်ပႂ်ႉထွမ်ႇၶၢဝ်ႇငၢဝ်းသၽႃႇဝတႃႇသေႇ ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းၾူၼ်ၶၢဝ်းႁိုဝ်ႉ ၶႅၼ်းလူဝ်ႇဝႆႉၾၢင်ႉ။

ၼင်ႇႁိုဝ် ပေႃးတေလူတ်းယွမ်းလႆႈ ၽေးသၽႃႇဝလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ တၵ်းတေလႆႈႁၵ်ႉသႃသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ။ သင်ဝႃႈ ယႃႉသၽႃႇဝၵေႃႈ ဝၼ်းၼိုင်ႈ သၽႃႇဝၵူၺ်း ဢၼ်တေယႃႉႁဝ်းၶိုၼ်းၼႆ ယႃႇလိုမ်း။

ဢၢင်ႈဢိင် – BBC , The United Nations , wikipedia.org