ပႃႇတီႇ တီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ (Democratic Party) မိူင်းဢမေႊရိၵၼ်ႊၼႆ့ ၵမ်ႈၼမ်တေဢွၼ်ၵၼ် ႁူ့ၸၵ်းဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်လႄႈ မီးဝႆ့ ဝႃႇတပၵ်းပိူင်ၵူၼ်း ဢၼ်ႁုၼ်ႈ မုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ့် ၼႆယူႇ။
မိူဝ်ႈပီ 1792 ၼၼ့် ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႇဢမေႊရိၵၼ်ႊ Thomas Jefferson လႄႈ James Madison ႁူမ်ႈၵၼ်သေၵေႃႇတင်ႈ ပႃႇတီႇ တီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ – ရီႊပပ်ႉပလီႊၵၼ်ႊ (Democratic – Republican Party) ဢၼ်ဝၢႆး ၼႆ့မႃးပဵၼ် ပႃႇတီႇ တီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ (Democratic Party) ။ ၼႂ်း ၶၵ့်ၵၢၼ် တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊၼၼ်ႉ ၵၢင်ၸႂ်ၶဝ်သွင်ၵေႃႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပဵၼ် ၶၵ့်တွၼ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ်ႈပႃးၵမ်ႈပႃႈဢေႇ လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း ၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃးၸွမ်းၼမ်ၼမ် ၼႆယဝ့်။
မိူဝ်ႈပီ 1829 ၼၼ့် ၸွမ်ၸိုင်ႈ Andrew Jackson ၶိုၼ်းမီးၶေႃႈၽိူမ့်ထႅမ်လႅၵ်ႈလၢႆႈဝႃႇတ ဢၼ် ၼႆ့ထႅင်ႈ ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း မီးလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈဝႆ့ဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးတီႈလိၼ်(ၸဝ်ႈတီႈလိၼ်/ မြေပိုင်ရှင်) ၶဝ်ၵူၺ်းမီးသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးၶိုၼ်းမႄႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ၼႆ့သေ ပၼ်ၶႂၢင့်ႁႂ်ႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းသီၽိဝ်ၶၢဝ်ၶဝ်ၵူႈၸၼ့်ထၢၼ်ႈ မီးသုၼ်ႇ လႆႈ တွတ်ႈၶႅပ်း ၵၢင်ၸႂ်မိူၼ်ၵၼ် ။
ၶေႃႈမူၼ့်မႄးၼႂ်းပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း တွၼ်ႈ 15 မီးဝႆ့ယူႇသေတႃႉ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉႁိုင်ၼၢၼ်းမႃးထိုင် 41 ပီ (1829 – 1870) ၵေႃႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းသီၽိဝ်လမ်ၶဝ် ပႆႇမီးသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ။
မိူၼ်ၼႆၼင်ႇၵဝ်ႇ မီးဝႆ့ၶေႃႈမူၼ့်မႄး တွၼ်ႈ 19 ၼၼ်ႉယူႇ သေတႃႉ ႁိုင်ၼၢၼ်းမႃးထႅင်ႈ 91 ပီ(1829 – 1920) ၵေႃႈ ၼၢင်းယိင်း ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ။
ဝၢႆးသေၼၼ်ႉႁိုင်မႃးထႅင်ႈ 136 ပီ(1829 – 1965) ၸင်ႇမီးမႃးပၵ်းပိူင် ဢၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်း သီၽိဝ်လမ် ၸၢင်ႈမီးသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်လႆႈ ။
မိၵ်ႈမၢႆ ပႃႇတီႇ တီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ ဢၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ Jackson တႄႇၸႂ့်တိုဝ်းႁႃသဵင်သေ ဢွင်ႇပေ့ မႃးၼၼ့်တႄ့ ပဵၼ်ႁၢင်ႈ “မႃႉလႃး” ။ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵူႈၶဵင်ႇၵၼ်တၢင်းမၼ်းၸၢႆး ႁွင့်မၼ်းၸၢႆးဝႃႈ “Jackass” (လႃး/ၵူၼ်းထိုင့်/ၵူၼ်းၼိုင့်) ၼႆသေ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၵမ့်ထႅမ်ပၼ်ႁႅင်းမၼ်းၸၢႆး ၸင်ႇဢဝ်ႁၢင်ႈ “လႃး” မႃးႁဵတ်းပဵၼ် မိၵ်ႈမၢႆ ၼႆယဝ့် ။
ၽွင်းပီ 1860 ၵွၼ်ႇပႆႇပဵၼ်သိုၵ်းၼႂ်းမိူင်းၼၼ့် ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇငဝ်းလၢႆး ၼႃႈလိၼ်ဝႃႈၸိုင် ပႃႇတီႇ တီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ ၼႆ့ တႅၵ်ႇပဵၼ်ဝႆ့ 2 ၽၢၵ်ႇ ။ တီႈၼႂ်းပိူင်သိုဝ့်ၶႃႈၸႂ်ႉ (ငွေဝယ်ကျွန်စနစ်) လႄႈ တီႈၼႂ်းလွင်ႈ ၼင်ႇႁိုဝ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တေဢမ်ႇတႅၵ်ႇလႅဝ်ၵႂႃႇၸိူဝ်းၼၼ့် ၸုမ်းတီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ ပွတ်းၸၢၼ်း တင်း ပွတ်းႁွင်ႇ မီးၵၢင်ၸႂ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဝႆ့ ။ ထိုင်မႃးပီ 1865 ၼၼ့် ၸုမ်းတီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ ပွတ်းၸၢၼ်း သုမ်းသိုၵ်းၼႂ်းမိူင်းသေ လွင်ႈဢၼ်လႆႈ တီႈယူႇဝႆ့ၼႂ်းမိူင်း ၸိူဝ်းၼၼ့်ၵေႃႈ လႆႈသုမ်းၵႂႃႇ တေႃႇပေႃးထိုင် ၼႂ်းမိုဝ်း ၼေႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်း လၢႆသိုပ်ႇ လၢႆပၢၼ်။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ပႃႇတီႇ ရီႊပပ်ႉပလီႊၵၼ်ႊ (Republican Party) ဢၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ Abraham Lincoln ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ့် မီးလွင်ႈသုမ်ႇငမ်း တီႈၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်းမႃး ။
ဝၢႆးလင်ပၢင်တိုၵ်းၼႂ်းမိူင်းယဝ့်တူဝ်ႈၵႂႃႇၽွင်းပီ 1912 ၼၼ့် ၸင်ႇမီးမႃး ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈ တီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ ပွတ်းၸၢၼ်း ပွၵ်ႈၵမ်းႁႅၵ်ႈ ။ ပႃႇတီႇၶဝ် ၸင်ႇတိုဝ်းၵမ်ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး မူႇဝႃႇတ ဢၼ်တိူဝ်းမီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး ။
ထိုင်မႃးပၢၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈ Woodrow Wilson ၸင်ႇၶိုၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ မၢႆမီႈပၵ်းပိူင် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် မီးလွင်ႈၼႅၼ်ႈၼႃမႃးသေ ၵမ့်ထႅမ်ပၼ်တႃႇႁႂ်ႈၼၢင်းယိင်း မီးသုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ။ ထိုင်မႃးပီ 1920 ၼၼ့် မၢႆမီႈပၵ်းပိူင်ၸိူဝ်းၼႆ့ၵေႃႈ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၵႂႃႇ ။
မိူဝ်ႈၽွင်းလုမ်ႈၾႃ့ လႆႈႁူပ့်ၺႃးပၼ်ႁႃပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵပ့်ၵိၼ်းလူမ့်ၸူမ်ၼၼ့် ၸွမ်ၸိုင်ႈ Franklin D .Roosevelt ၶိုၼ်းဢွၼ်ႁူဝ်သေ ဢဝ်လႆႈၶိုၼ်းဢေႃးၸႃႇဢႃႇၼႃႇၵၢၼ်မိူင်း ၶွင်ၸုမ်းပႃႇတီႇ တီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ ။ မၼ်းၸၢႆး ႁဵတ်းသၢင်ႈၶူင်းၵၢၼ်မႂ်ႇဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ “New Deal” ၼႆသေ မႄးၽိူမ့် ထႅမ်ၼႂ်းၶၵ့်ၵၢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢမေႊရိႊၵၼ်ႊ ။ ၵူၼ်းသီၽိဝ်လမ် ၵမ်ႈ ၼမ်ဢွၼ်ၵၼ် ႁၼ်လီၵမ့်ထႅမ် ဝႃႇတ ၸွမ်ၸိုင်ႈ Franklin D .Roosevelt သေႁွတ်ႈထိုင် မႃးၾၢႆႇပႃႇတီႇ တီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ ။ သိုပ်ႇၵႂႃႇထႅင်ႈၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 50 ပီၵေႃႈ ပႃႇတီႇ တီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ ၶဝ် လႆႈတီႈယူႇဝႆႉ ၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း ။
ၽွင်းပီ 1960 ပၢႆၼၼ့် ၸွမ်ၸိုင်ႈ Lyndon B. Johnson မၵ်းမၼ်ႈပၼ် မၢႆမီႈပၵ်းပိူင်ပၼ်ၶႂၢင့် ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ ၶပ့်မၢႆၵၢၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ယႂ်ႇလူင် ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ။ လုၵ့်တီႈၶပ့်မၢႆၼၼ့် သေ ၵူၼ်းသီၽိဝ်ၶၢဝ် ၸိူဝ်းယူႇတွၼ်ႈပွတ်းၸၢၼ်း ထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇပႃႇတီႇ သေ ၵႂႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းပႃႇတီႇ ရီႊပပ်ႉပလီႊၵၼ်ႊ ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 10 ပီမႃးၼႆ့တႄ့ ပႃႇတီႇ တီႊမူဝ်ႊၶရႅတ်ႉတိတ်ႉ လႄႈ ပႃႇတီႇရီႊပပ်ႉပလီႊၵၼ်ႊ လႆႈၶေ့ ၶဵင်ႇၵၼ် တႃႇတေလႆႈပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ ။
ၸွမ်ၸိုင်ႈ Barack Obama ပဵၼ်မႃး ၸွမ်ၸိုင်ႈၵူၼ်းသီၽိဝ်လမ် ၵေႃႉႁႅၵ်ႈ ။ မၼ်းၸၢႆးႁဵတ်း သၢင်ႈ ၽိူမ့်ထႅမ်တီႈၼႂ်းၶၵ့်တွၼ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ။ မိူၼ်ၼင်ႇ မၢႆမီႈပၵ်းပိူင်တူၺ်းထိုင်လုမ်းလႃး ပၢႆးယူႇလီ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ဝႆ့ဝႃႈ “Obamacare Affordable Care Act” ။
ၽွင်းတၢင်းပဵၼ် ၶူဝ်ႊဝိတ့် 19 ၽႄႈလၢမ်းၼၼ့် Joe Biden ၶိုၼ်ႈမႃးပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ ။ မၼ်းၸၢႆး တင်း ၸုမ်းၽူႈတႅၼ်းၾၢႆႇပွင်သၢင်ႈမၢႆမီႈပၵ်းပိူင်ၶဝ် (ဉပဒေပြုအမတ်) တႄႇမၵ်းမၼ်ႈ တမ်း ဝၢင်းပၼ် ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တႃႇတၢင်းပဵၼ်ၶူဝ်ႊဝိတ့် 1.8 လၢၼ်ႉလၢၼ်ႉ ဢမေႊရိၵၼ်ႊ တေႃႊ လႃႊ ၊ ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တႃႇၵေႃႇသၢင်ႈဢွင်ႈတီႈယူႇသဝ်း 1.2 လၢၼ်ႉလၢၼ်ႉ ဢမေႊရိ ၵၼ်ႊ တေႃႊ လႃႊ ၊ တႃႇႁၵ်ႉသႃသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလႄႈ ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ 369 ႁဵင်လၢၼ်ႉဢမေႊရိ ၵၼ်ႊတေႃႊလႃႊ။
ဢၢင်ႈဢိင်- VOA
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ