လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး 62 ပီတဵမ် [62th Tai Resistance Day]

Photo by – SHAN/ ၸဝ်ႈၼွႆႉလႄႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ မိူဝ်ႈလိူၼ်ၾႅပ်ႊပိဝ်ႊရီႊ 7 ဝၼ်း၊ ပီ 1959 တီႈလွႆမၢၵ်ႇ

ၵႂၢမ်းၼမ်း  
ပိုၼ်ၶမ်း ၽယၵ်ႉဝူင်း။      ။ ပေႃးလၢတ်ႈလွင်ႈလၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉတႆးၼႆ တေႁၼ်ႁၢင်ႈၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉႁုၼ်ႈလႅၵ်ႈမႃးၼႂ်းတႃၵမ်းလဵဝ်။ ၸိူင်ႉၼင်ႇ – ၸဝ်ႈသိူဝ်ဝၢႆႇ (ၸဝ်ႈၸၢင်ႉ – လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၶမ်းသိူၵ်ႈ၊ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်မိူင်းယွင် ႁူၺ်ႈ)၊ ၸဝ်ႈသႅင်သိုၵ်း (ၶုၼ်ၵျုႇၼု – လုၵ်ႈၶုၼ်ၵျုႇပု ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆးဢၼ်ႁူမ်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း 47 လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်)၊ ၸဝ်ႈမူဝ်ႁိူင်း (ၸဝ်ႈမူဝ်းႁဵင်း – ႁဵတ်းသိုၵ်းဢွၼ်တၢင်းလၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၸိုင်ႈတႆး) ႁူမ်ႈတင်းၸဝ်ႈၼွႆႉ (ၸဝ်ႈၸေႃးယၼ်ႇတ – ၽူႈၼမ်းႁူဝ် ၵေႃႇတင်ႈတပ်ႉသိုၵ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၸိုင်ႈတႆးႁုၼ်ႈႁႅၵ်ႈ) လႄႈ ၸဝ်ႈငႃးၶမ်း (ၸဝ်ႈၵုၼ်ႇတရ – ၽူႈၼမ်းႁူဝ် ၵေႃႇတင်ႈလၢႆး လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉတၢင်းပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်းႁုၼ်ႈႁႅၵ်ႈ) ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈၼႂ်းၽႅၼ်တြႃးပဵၼ်ၽူႈႁတ်းႁၢၼ် ဢၼ်ဢဝ်ၸိုဝ်ႈ “တပ်ႉသိုၵ်းၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ် – ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵွၼ်းၶေႃမိူင်းတႆး” ၼႆသေ တႄႇၶဝ်ႈပွႆးတိုၵ်းဢဝ်ၶိုၼ်း မိူင်းတႆးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈပီ 1958 လိူၼ်မေႊ 21 ဝၼ်းၼၼ်ႉမႃးတေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။

ၽွၼ်းၵၢၼ်လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ၸဝ်ႈဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းမႃးၼၼ်ႉ ၽိတ်းၽိတ်းထုၵ်ႇထုၵ်ႇၵေႃႈ ၵွပ်ႈတင်ႈၸႂ် ဢထိထၢၼ်သေ ဢဝ်ဢႃႇယုဢသၢၵ်ႈလႅၵ်ႈၶဝ်ႈပွႆးတိုၵ်းမႃး ပဵၼ်ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် ဢမ်ႇထွႆ ဢမ်ႇၵၢၼ်ႉတေႃႇတၢႆ ႁဵတ်းတႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃးၽႂ်မၼ်း။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ပေႃးႁဝ်းတႆးၸိူဝ်းပဵၼ်ၵူၼ်းႁုၼ်ႈလင် ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉၽွၼ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းမႃးလႄႈ ဢမ်ႇဢွၵ်ႇၸႂ်ယုၵ်ႉယွင်ႈဢဝ်ၵုၼ်းမုၼ်ၶဝ်ၸဝ်ႈၼႆ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ယဝ်ႉတႃႇႁဝ်းတႆး တေယုၵ်ႉယွင်ႈဢဝ်မုၼ်ၼႆႉ။

ဝၢႆးသေ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆးႁဝ်း ဢဝ်မိူင်းတႆးႁဝ်းႁူမ်ႈတင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ (မိူဝ်ႈ 1948) ၸွမ်းလွၵ်းပိူင် တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊမႃးယဝ်ႉ 10 ပီ၊ တင်ႈဢဝ်ပီ 1958 မႃးၼႆႉ တႆးႁဝ်းလႆႈတင်ႈတပ်ႉသိုၵ်းၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်သေ ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇလၢၵ်ႈ ၼၢၵ်ႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇတေႃႇလုမ်ႈၾႃႉယဝ်ႉ ၶဝ်ႈပွႆးတိုၵ်းမႃးပၢၼ်ယဝ်ႉပၢၼ်။ မႃးတေႃႇထိုင်ပီ 2020 ၼႆႉ လႆႈမႃး 62 ပီယဝ်ႉ။ ပေႃးၶိုၼ်းႁုပ်ႈသေၼပ်ႉတူၺ်းၸုမ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉတႆးၸိုင် ပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ် (1958)၊ ပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ SSIA (1960-1964)၊ ပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး SSA (ပၢၼ်ႁူဝ်တီး 1964-1989) ပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၸိုင်ႈတႆး SURA (1969 -1984)၊ ပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ ၸိုင်ႈတႆး TRA (1984-1986)၊ ပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းတႆး MTA (1986-1996)၊ ပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး SSA – RCSS (1996 – တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ်) ၊ ပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး SSA – SSPP (2010 တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ) ၸိူင်ႉၼႆ။ ၼႆႉပႆႇၼပ်ႉပႃးတပ်ႉသိုၵ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းတႆး၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇ – တပ်ႉသိုၵ်းပဢူဝ်း၊ ပလွင်ႈ၊ ၵူဝ်းၵၢင်ႉ၊ ၶၢင်လႄႈ ဝ လူးၵွၼ်ႇ။

Photo by – SHAN/ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်လႄႈ ၵၢၼ်လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ

ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၸိုင်ႈတႆး
တင်ႈဢဝ်ပၢၼ်ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ် (1958) တေႃႇထိုင် ပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (1964) လႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ (1969) သိုၵ်းႁၢၼ်ႁဝ်း ဢမ်ႇလႆႈၵဵပ်း ဢမ်ႇလႆႈၶၢၼ်းၵၼ်၊ ႁူႉတူဝ်ၽႂ်မၼ်းသေ မႃးၶဝ်ႈသိုၵ်း လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉႁင်းၵွႆး။ ၼႂ်းသၢမ်ပၢၼ်ၼႆႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၸိူဝ်းဢွၵ်းသုင်ၶဝ် ပွႆႇဝၢင်းၵၢၼ်သုၼ်ႇတူဝ်သေ ၶဝ်ႈမႃးႁဵတ်းၵၢၼ် လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၼမ်တႄႉတႄႉ။ ႁူမ်ႈတင်းမႁႃႇတေႇဝီႇၸဝ်ႈၼၢင်းႁိူၼ်းၶမ်း ဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ (ဢၼ်ပဵၼ်ၽွင်းတႅၼ်း – မိူင်းသႅၼ်ဝီ) လႄႈ လုၵ်ႈလၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ၸဝ်ႈမိူင်း ထဝ်ႈမိူင်း ပူႇႁဵင် ပူႇၵၢင်ႉတင်းၼမ် (လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပၢၼ်သိုၵ်း သမၵ်းၸႂ် – သႂ်ႇၸႂ်မႃးႁဵတ်းသိုၵ်းႁင်းၵွႆး)။ တင်ႈတႄႇပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၸိုင်ႈတႆး (1969) တေႃႇထိုင် တပ်ႉသိုၵ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၸိုင်ႈတႆး (1984) ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းသိုၵ်းလႆႈသူၼ်းတုမ်ၵဵပ်းဢဝ်/ ၽႃႇၵဵပ်းဢဝ်ၸင်ႇလႆႈ။ ဢၼ်မႃးႁင်းၵွႆးလူတ်းယွမ်းမႃး/ ဢေႇမႃး (လႆႈဝႃႈပဵၼ်ပၢၼ်သိုၵ်းၽႃႇၵဵပ်း)။ ထိုင်မႃးပၢၼ် တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းတႆး (1986-1996) ၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉလၢႆးလွၵ်ႇ/ဝိပ်ႇ/ ၶၢၼ်းသေၵဵပ်းဢဝ်ၸင်ႇလႆႈ၊ ဢၼ်မႃးႁင်းၵွႆး မီးဢေႇတႄႉတႄႉ(လႆႈဝႃႈပဵၼ် ပၢၼ်သိုၵ်းဝိပ်ႇၵဵပ်း)။ မႃးၼႂ်းပၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (တင်ႈ 1996 လႄႈ 2010 မႃး) ၼႆႉ ဝႆႉၼမ်ႉၵတ်းပဵၼ်
ပိူင်လူင်သေသူၼ်းတုမ်ၵဵပ်း၊ လႆႈၵႃႈႁိုဝ်ဝႃႈၵႃႈၼၼ်ႉ၊ ယဝ်ႉၸႅၵ်ႇဝႆႉပႃးလွၼ်ႉသိုၵ်း (သိုၵ်းထႃဝရ) လႄႈ သိုၵ်းသမၵ်းၸႂ် (သိုၵ်းႁႃႈပီ – သိပ်းပီ) ၸိူင်ႉၼႆ။ ပၢၼ်ၼိုင်ႈတင်းပၢၼ်ၼိုင်ႈ ၸွမ်းဢဝ်ငဝ်းလၢႆးဝၢၼ်ႈမိူင်း လႄႈၼမ်ႉၸႂ် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းသေ လႆႈႁၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈလၢႆးၵဵပ်းသိုၵ်းမႃး၊ ပၢၼ်ၼိုင်ႈတင်းပၢၼ်ၼိုင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။

ငဝ်းလၢႆးမိူင်းတႆးဢွၼ်တၢင်း 1958
ထိုင်ၼႂ်းပီၶသ. 1887 မိူဝ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉတႆးတင်းမူတ်း လႆႈတူၵ်းပဵၼ်ပႃႈတႂ်ႈၸၢႆးဢမ်းဢၢၸ်ႈမိူင်းဢိင်းၵလိသျ်ႊ ၼႂ်းၼၢမ်းယိၼ်းႁႂ်ႈမူၼ်ႈႁူဢၼ်ဝႃႈ – မိူင်းပႃႈတႂ်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈဢိင်းၵလိသျ်ႊ (Protectorate States) ၼႆမႃးတေႃႇထိုင် ပီၶသ. 1948 ။ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆး ဢၼ်မီးၸဝ်ႈၾႃႉ 30 ၸဝ်ႈလႄႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း 30 ၵေႃႉ ၸင်ႇလႆႈ တူၵ်းလူင်းၵၼ်တင်းၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မၢၼ်ႈ ၶၢင် ၶျၢင်း (ယၢင်း ယၢင်းလႅင် မွၼ်း ရၶႅင်ႇ) ယူႇတီႈၸၼ်ႉႁူဝ်မႃႇပဵင်းၵၼ် (ၸၼ်ႉမိူင်းတေႃႇမိူင်း) သေ ႁူမ်ႈၵၼ်ၵေႃႇတင်ႈမိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ – ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ (The Union of Burma)။ (တီႈတႄႉထုၵ်ႇလီႁွင်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တင်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆယူႇ၊ ၵွပ်ႈၶဝ်တင်းႁဝ်းႁူဝ်မႃႇပဵင်းၵၼ် – ၽူႈတႅမ်ႈ။)

မိူဝ်ႈၶုၼ်ဢိင်းၵလိသျ်ႊ ဢဝ်မိူင်းတႆးႁူမ်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢၼ်ႈသေ ဢဝ်ၵႂႃႇဝႆႉပႃႈတႂ်ႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယိူဝ်း မိူဝ်ႈ 1928? ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ၽွမ်ႉၵၼ်တင်ႈၶွင်ႊသီႊမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸိုင်ႈတႆး (The United Shan State Council, 1992) သေ သၢၼ်ၶတ်းမႃးႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်း။ ထိုင်မႃးပီ ၶသ. 1935 ၶုၼ်ဢိင်းၵလိသျ်ႊ ၸင်ႇလႆႈဢဝ်မိူင်းတႆး ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢၼ်ႈသေ ဢဝ်မႃးဝႆႉပဵၼ်မိူင်းတႂ်ႈႁူမ်ႈတုမ်ဢိင်းၵလိသျ်ႊ မိူၼ်ၵဝ်ႇ။ (ၼႆႉၵေႃႈ ၼပ်ႉလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉလူၺ်ႈလၵ်းပိူင်မၢႆမီႈၽွင်းငမ်းမိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၼႆယူႇ။)

လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၸိုင်ႈတႆး ၼႂ်း 20 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇၸဵင်ပီ
ၸွမ်းဢဝ်ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းတၢင်းသူပ်းတၢင်းၵႂၢမ်း (By Oral Agreement, 1947) တီႈပၢင်ၵုမ်ပၢင်လူင် ဢိၵ်ႇတင်း မၢႆမီႈ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း (The Union Constitution, 1947) ဝႃႈ – မိူင်းတႆးတင်းမိူင်းယၢင်းလႅင် ဝၢႆးႁူမ်ႈတင်းမိူင်းမၢၼ်ႈ တင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ (The Union of Burma, 1948) ယဝ်ႉ 10 ပီလႄႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈပဵင်းပေႃးၸႂ် ၸွမ်းလၵ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ၸွမ်းၼင်ႇလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်ၸိုင် မီးသုၼ်ႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇတင်ႈမိူင်းႁင်းၶေႃလႆႈ (မိူင်းတႆးလႄႈ မိူင်းယၢင်းလႅင် မီးသုၼ်ႇလႆႈဢၼ်ၼႆႉဝႆႉၼႂ်းမိုဝ်း) ၸိူင်ႉၼႆ။ မိူဝ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်တင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မႃးၸမ်တဵမ် 10 ပီ မွၵ်ႈမိူဝ်ႈ ပီၶသ. 1957 ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆး ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်မႃးထတ်းသၢင်တူၺ်းၶိုၼ်းၼိူဝ်ၶေႃႈ တူၵ်းလူင်းတီႈ ပၢင်လူင် (Panglong Agreement, 1947) ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈမိူင်းတႆး ၸိူင်ႉၼင်ႇ 1) လွင်ႈၽွင်းငမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ 2) လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း 3) လွင်ႈလွၵ်းပိူင်တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊလႄႈ 4) လွင်ႈၽၼ်ႇတႃႇငိုၼ်းတွင်း မိူင်းတႆး ၸိူဝ်းၼႆႉ။ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ သီႇၶေႃႈပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ မိူင်းတႆးဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈပဵင်းပေႃးမိူၼ်ၼႂ်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်းလႄႈ မိူင်းတႆးယူႇၾၢႆႇသေပဵပ်ႇ( ယူႇၾၢႆႇသုမ်းပုၼ်ႈ – ယူႇၾၢႆႇၼိတ်ႉၼႃႇ)။ ၸင်ႇမႃးဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်ႁႃလၢႆးတူင်ႉတၵ်ႉ – တုၵ်းယွၼ်းၸွမ်းလၵ်းၵၢၼ် ပႃႊလီႊမၢၼ်ႊ ၼႂ်းလွၵ်းပိူင်တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ဢၼ်မီးဝႃႈ ပေႃးမိူင်းမၢၼ်ႈယွမ်းႁပ်ႉ ၶေႃႈမူၼ်ႉမႄး တေသိုပ်ႇယူႇႁူမ်ႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၵႂႃႇ၊ ပေႃးဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ တေယွၼ်းၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇသေ တင်ႈမိူင်းတႆးလွတ်ႈလႅဝ်းႁင်းၶေႃၼႆမႃးၵၼ်။

ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆး မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၼပ်ႉယမ်သဵၼ်ႈတၢင်းၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈ (ပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉဢွင်ႇသၢၼ်း လႄႈ ထႅင်ႈလၢႆလၢႆၵေႃႉ) ၸိူင်ႉၼင်ႇဢူးထုၼ်းမျိၼ်ႉ (တွင်ႇၵျီး) ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈတႅမ်ႈလွင်ႈပၼ်ႁႃမိူင်းတႆးၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ ၸီႉၸမ်ႈသပ်းလႅင်းၼႄၵူၼ်းမိူင်းတႆး၊ ႁူမ်ႈတင်းၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ မိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် ပိူဝ်ႈတႃႇ မူၼ်ႉမႄးလွၵ်းပိူင်ဢမ်းၼၢၸ်ႈ ၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၾႅတ်ႉတရႄႊလ် ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆမႃး။ ၸိူင်ႉၼင်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈ – မိူင်းတႆးတေပႆသဵၼ်ႈတၢင်းလႂ် ( ရှမ်းပြည်ဘယ်လဲ1957)၊ ပၼ်ႁႃတေၽၢတ်ႇၼႄႇ တေႁူမ်ႈ (ခွဲရေးတွဲရေးပြဿနာ1957)၊ လွင်ႈမိူင်းတႆးတိူဝ်ႉသၢင်ႈ (ရှမ်းပြည်၏နစ်နာချက်များ1957)၊ မိူင်းတႆးၽဵင်ႇပဵင်း ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (ပြည်ထောင်စုတွင်းမှ တန်းတူသောရှမ်းပြည် 1961) ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

Photo by – SHAN/ ပၢၼ်ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်

ဢၼ်ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးလႄႈ ပဵၼ်ၵေႃႉတွႆႇၼူၵ်ႇ ပူၵ်းတိုၼ်ႇ ပၼ်သတိ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး၊ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးမႃးၼႆႉ မီးလၢႆၸဝ်ႈယူႇ။ ၸဝ်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈႁူႉၸၵ်းၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ် – ၸဝ်ႈၶိူဝ်းသိူဝ်(ၸဝ်ႈပၼ်တိတၶိူဝ်းတႆး၊ ၸဝ်ႈၵဵင်းတုင်၊ သိူဝ်မေႃလၢႆး – ၵေႃႉလဵဝ်သီႇၸိုဝ်ႈ) ဝတ်ႉၶိူဝ်းတႆး၊ ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ။ ၵွပ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပူၵ်းတိုၼ်ႇလႄႈ လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ ၸိုင်ႈတႆး ၸင်ႇၵိူတ်ႇမီးမႃးၼႆၵေႃႈ တေဢမ်ႇၽိတ်း။ ဝၢႆးမႃး တူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼႂ်းလၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ တပ်ႉသိုၵ်းၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵွၼ်းၶေႃမိူင်းတႆးၼႆမႃးမိူဝ်ႈ 1960 ။ လိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတႅမ်ႈ ပူၵ်းတိုၼ်ႇပၼ်သတိၵူၼ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ပဵၼ် ၶိူဝ်းတႆး မိူင်းတႆး ဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ 1948 ၊ လၢႆးၾၼ်းမိူင်း ဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ 1957 လႄႈ ႁူႉတူဝ်တႃႉတႆး ဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ 1958 ၸိူဝ်းၼႆႉ။

လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈၽဵင်ႇပဵင်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ပဵၵ်ႉဝႃႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆးၶတ်းၸႂ်တၢင်ႇၼႄတုၵ်းယွၼ်း ၸွမ်းလၵ်းၵၢၼ် ပႃႊလီႊ မၢၼ်ႊ ၼႂ်းလွၵ်းပိူင်တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ လူၺ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းၵတ်းယဵၼ်မႃးၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၶဝ် တိုၼ်းဢမ်ႇဢဝ်ၸႂ်သႂ်ႇလွင်ႈၵၢင်ၸႂ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆးမႃးသင်။ တေႃႇထိုင်ပီၶသ. 1958 ၵေႃႈ ၾၢႆႇၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇဢဝ်သႂ်ႇၸႂ်၊ ဢမ်ႇတိူဝ်ႉၼိူဝ်ႉတိူဝ်ႉၼင်ၽႂ်လႃးလႃးလႄႈ ၽူႈႁၵ်ႉၸၢတ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇယိူၼ်ႉလႆႈသေ ႁူမ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်းၵၼ်လႆႈ 31 ၵေႃႉယဝ်ႉ တင်ႈၸႂ်ဢထိထၢၼ်၊ တႅပ်းတတ်းၸႂ် ၵေႃႇတင်ႈ တပ်ႉသိုၵ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉတိုၵ်းတေႃးတပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ပူၼ်ႉပႅၼ်ၶဝ်ႈမႃးပၵ်းလၵ်းယူႇသဝ်း ၼႂ်းမိူင်းတႆး တင်ႈတႄႇပီၶသ. 1951 ၼၼ်ႉ လူၺ်ႈလၢႆးၵျၢမ်း ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉလႄႈ ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း သွင်ပေႃႈလုၵ်ႈ (ပေႃႈၼၢႆးလႄႈ လုၵ်ႈၶူၺ်) ယၢမ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈမႃးၼၼ်ႉ သိုပ်ႇပၢၼ်ယဝ်ႉပၢၼ် ဢမ်ႇထွႆ ဢမ်ႇၵၢၼ်ႉ ဢမ်ႇၵိုတ်းဢမ်ႇယၢင်ႉ။ ၼႆႉပဵၼ်ၾၢႆႇၵူၼ်းမိူင်း (ၽူႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းယူဝ်းယူဝ်း) ၸိူဝ်းႁၼ်ဝႃႈ ဢဝ်ၸွမ်းလၢႆးသၽႃး(ပႃႊလီႊမၢၼ်ႊ) တေဢမ်ႇငၢႆႈငႅမ်ႈၼႆလႄႈ လုၵ်ႉတင်ႈတပ်ႉသိုၵ်း တိုၵ်းၾၼ်းလူၺ်ႈလၢႆး ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၾၢႆႇၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်တူင်ႉၼိုင်ယူႇၼႂ်းမၢႆမီႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၶဝ်ၵေႃႈ တူင်ႉၼိုင်တုၵ်းယွၼ်းၸွမ်းလွၵ်းလၢႆး တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ပိူဝ်ႈတႃႇမိူင်းတႆး ႁႂ်ႈလႆႈသုၼ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၸွမ်းၼင်ႇငဝ်းလၢႆးမၼ်းမီး။ ၸိူင်ႉၼင်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈ လုင်းထုၼ်းမျိၼ်ႉ (တွင်ႇၵျီး) ဢၼ်ဝႃႈ – မိူင်းတႆးႁႂ်ႈလႆႈၽဵင်ႇပဵင်းၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (ပြည်ထောင်စုတွင်းမှ တန်းတူသောရှမ်းပြည် 1961)။ ၼႂ်းပီ 1961 ၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆး တင်းၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈ လႆႈႁွင်ႉႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်လူင်ၵၼ် တီႈဝဵင်းလူင်တွင်ၵီႈ(တွင်ႇၵျီး – တူၼ်ႈတီး) သေ ထတ်းသၢင်ၶိုၼ်းငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်မိူင်း- ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ 10 ပီလိူဝ်ၼၼ်ႉသေ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ထုၵ်ႇလီမူၼ်ႉမႄးပၵ်းပိူင်ၽွင်းငမ်း ဢႃႇၼႃႇၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၸွမ်းလွၵ်းပိူင် ၾႅတ်ႉတရႄႊလ် ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ၸွမ်းၼင်ႇလႆႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်ဝႆႉတီႈပၢင်ၵုမ်ပၢင်လူင် မိူဝ်ႈပီၶသ. 1947 ၼၼ်ႉ။ မိူၼ်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ ႁႂ်ႈယွမ်းပဵၼ်ယူႇၼိတ်ႉဢၼ်ၼိုင်ႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁူဝ်မႃႇပဵင်းၵၼ်၊ မီးသုၼ်ႇလႆႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် (မၢၼ်ႈၼိုင်ႈၵျၢပ်ႈၵေႃႈ တႆးၼိုင်ႈၵျၢပ်ႈ၊ ၶၢင်ၼိ
ုင်ႈၵျၢပ်ႈ၊ ၶျၢင်းၼိုင်ႈၵျၢပ်ႈ၊ ယၢင်း၊ ယၢင်းလႅင် မွၼ်းလႄႈ ရၶႅင်ႇၵေႃႈမိူၼ်ၵၼ်) မိူၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉမီးၼၼ်ႉ။

ၼႆႉပဵၼ်ၵၢၼ်လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉလွၵ်းပိူင်ၽွင်းငမ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းလႄႈ တူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်းၸွမ်းလၢႆးသၽႃး ၼႂ်းလွၵ်းပိူင်တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ။ လွင်ႈၼႆႉ တူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈပိူဝ်ႈတႃႇပိၼ်ႇပႅင်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း (မၢႆမီႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼိုင်ႈလုၵ်ႈ) ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်။ (ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း – ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၵ်းမိူင်း။ လၵ်းမိူင်း – ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇသုင်သုတ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း 3 ယိူင်ႈ – ဢႃႇၼႃႇၵုမ်းမၢႆမီႈ၊ ဢႃႇၼႃႇၽွင်းငမ်း၊ ဢႃႇၼႃႇတႅပ်းတတ်းတြႃး) ႁႂ်ႈလႆႈဢွၼ်တၢင်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈပီ 1964 ၼႆသေ ဝၢႆးသေ ပၢင်ၵုမ်လူင်ဝဵင်းတွင်ၵီႈယဝ်ႉၵေႃႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း တင်းလၢႆ လႆႈတူင်ႉၼိုင် တုၵ်းယွၼ်းမႃးတေႃႇထိုင်ဝၼ်းတီႈ 1 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်ပီ 1962 (တင်းဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်တင်းပွႆႇသဵင် ႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလႆႈငိၼ်းၸွမ်း) တီႈႁူင်းပွႆႇသဵင် ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ။

ၼၼ်သေတႃႉ တင်းၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈ(ဢၼ်မီးဢူးၼု၊ ဢူးပသူၺ်ႇ၊ ဢူးၵျေႃႇငဵင်းၶဝ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ) လႄႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် တေႁူပ်ႉထူပ်းဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵၼ်တီႈႁူင်းပွႆႇသဵင် မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 2 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်သေ ႁႃလၢႆးဢွၵ်ႇဝၢၼ်ႈမိူင်းႁႂ်ႈလႆႈၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းသင်။ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉလူင် ၼေႇဝိၼ်းဢွၼ်ႁူဝ်ၼႆႉ ဢဝ်လၢႆးဢမ်ႇၸွမ်းတြႃးသေ ႁုပ်ႈယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၽွင်းငမ်းဝႆႉတင်းပိုၵ်းပႅတ်ႈ။ တီႉၺွပ်းတင်း ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း တင်းၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းမၢၼ်ႈ သႂ်ႇၶွၵ်ႈၶင်ပႅတ်ႈလႄႈ ဢဝ်ၽႅၼ်ၵၢၼ်လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ လူၺ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းတီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ဢၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းတႆး တင်းမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် (ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်) ႁၵ်းၵၢင်လူႉပင်းပႅတ်ႈ။

ၵိုတ်းဝႆႉၸုမ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ ၸိူဝ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်သိုၵ်းယူႇဝႆႉၼႂ်းထိူၼ်ႇၶဝ်ၵူၺ်း ဢၼ်သိုပ်ႇတူင်ႉၼိုင် ၶဝ်ႈပွႆးတိုၵ်းမႃးၼၼ်ႉ။ ၼၼ်သေတႃႉ မိူဝ်ႈၵေႃႇတင်ႈတပ်ႉသိုၵ်းလုၵ်ႈၾိုၼ်ႉ (ၵေႃႇတင်ႈႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ ပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၼုမ်ႇ သိုၵ်းႁၢၼ်) ၼၼ်ႉ ၸုၵ်းၼိူဝ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၸႂ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ ႁၵ်ႉဝၢၼ်ႈမိူင်းပဵၼ်ပိူင်လူင်ၵွႆး။ ဢမ်ႇၵေႃႇတင်ႈမႃးလူၺ်ႈ ၸုမ်းပႃႊလီႊမၢၼ်ႊ ၵၢၼ်မိူင်းဢွၼ်ႁူဝ်ၵုမ်းၵမ်လႄႈ ဝၢႆးတင်ႈလႆႈ 2 ပီၵေႃႈ လႆႈတႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ် ပဵၼ်ၵႂႃႇလၢႆမူႇလၢႆၸုမ်း။ လိုၼ်းသုတ်းမႃး လႆႈလူႉပင်းၵႂႃႇတီႈတပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းတႆး (1986-1996) သေ လိူဝ်ဝႆႉၵႃႈတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) သွင်တပ်ႉမိူၼ်ႁူႉၵၼ်ၼၼ်ႉၵွႆးယူႇ။

ဝၢႆးၼၼ်ႉ တင်းသွင်ၸုမ်း လႆႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်တင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းထႂၢၵ်ႈဢူးတဵင်းၸဵင်ႇသေ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵိုတ်းတိုၵ်း တူဝ်ႈမိူင်းပတ်ႉပိုၼ်ႉ NCA (မိူဝ်ႈ 2011-2012)။ ဝၢႆးမႃး တပ်ႉသိုၵ်း SSA တၢင်းလွႆတႆးလႅင်းလႆႈတူၵ်းလူင်းဢဝ်ငမ်းယဵၼ် ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်း NCA တင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ မိူၼ်ၵၼ်တင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတၢင်ႇၸုမ်းတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် မိူဝ်ႈပီ 2015 ၸွမ်းၼင်ႇငဝ်းလၢႆးလုမ်ႈၾႃႉထိပ်ႇဢီးၼၼ်ႉ။ တပ်ႉသိုၵ်း SSA တၢင်းဝၢၼ်ႈႁႆးတႄႉ ပဵၵ်ႉဝႃႈ လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵိုတ်းတိုၵ်း တင်းမိူင်းပတ်းပိုၼ်ႉ NCA ဝႆႉ (2) ပွၵ်ႈယူႇသေတႃႉ ၵွပ်ႈမီးငဝ်းလၢႆးလၢၵ်ႇလၢႆ – လၢႆလၢႆလွင်ႈသေ ဢမ်ႇလႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း ဢဝ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်း NCA လႄႈ ဢဝ်ပဵၼ်ၵႂႃႇၽႂ်ၵႂႃႇမၼ်း၊ ႁဵတ်းၽႂ်ႁဵတ်းမၼ်းၸွမ်းငဝ်းလၢႆးၽႂ်မၼ်း ၼၼ်ႉယူ။

ၽြႃးၸဝ်ႈပုတ်ႉထ ၵူဝ်းတမလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ – “ ဢၼ်ထၢင်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈပဵၼ်၊ ဢၼ်ဢမ်ႇထၢင်ႇသမ်ႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်” – ၼႆ။ ငဝ်းလၢႆးတီႈလႂ်တီႈၼၼ်ႈၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်ပိူင်ပဵၼ်ငဝ်းလၢႆးလုမ်ႈၾႃႉသေၸင်ႇၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး။ တပ်ႉသိုၵ်း (MTA) ဝၢင်းၶိူင်ႈၵႂႃႇယွၼ်ႉၸဝ်ႈၵၢၼ်းယွတ်ႈယဝ်ႉ ၸဝ်ႈၵၢၼ်းယွတ်ႈသမ်ႉၵႂႃႇ ဢဝ်ငမ်းယဵၼ်ၵၼ်တင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸုမ်းၼဢၽထႅင်ႈ။ မိူဝ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ငဝ်းလၢႆးၵူၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆး တင်းၼႂ်းမိူင်းၼွၵ်ႈမိူင်း တိုၵ်ႉၸႂ်လဵၵ်ႉ၊ တိုၵ်ႉၵႂင် ဝင်ႇဝိူဝ်ႈယူႇၼၼ်ႉ ၽႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇထၢင်ႇဝႃႈ တေၵိူတ်ႇမီးၸုမ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၸုမ်းမႂ်ႇ(ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းယင်းတိူၵ်ႉတႆး – Tai Young Turks ၵေႃႈဝႃႈလႆႈ) မႃးထႅင်ႈ။ ၸုမ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ – တပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိုင်ႈတႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ (SURA) ၼႆ။

ၽွင်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းလၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉဢႃဝုသူဝ်(ၸုမ်းၵဝ်ႇၵႄႇ) ၸိူင်ႉၼင်ႇ – တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) ဢၼ်မီးပႃႇတီႇမႂ်ႇသုင်ၸိုင်ႈတႆး (SSPP) ဢွၼ်ႁူဝ်ဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢဝ်ငမ်းယဵၼ်တင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၼဢၽဝႆႉ (မိူဝ်ႈ 1989 လႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတဵင်းသဵင်ႇ မိူဝ်ႈ 2012) ယဝ်ႉလႄႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ် ၸၢင်ႈၵိူတ်ႇမီးလႆႈ တပ်ႉသိုၵ်း လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉတႆးထႅင်ႈလႃႇၼႆၵၼ်။ ၼႆႉပဵၼ်ၼမ်ႉၸႂ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၶွင်ၵူၼ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆးႁဝ်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇ ပဵၼ်ၸွမ်းသၽႃႇဝၵူၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ။

ၼၼ်ႉသေၵေႃႈ ၼႂ်းပီ 1996 လိူၼ်ၵျႅၼ်ႊၼိဝ်ႊရီႊ 28 ဝၼ်း တီႈၾင်ႇတၢင်းတူၵ်းမႄႈၼမ်ႉၶူင်း တေႃႇၼႃႈမိူင်းၵျွတ်ႈ မိူင်းထႃးၼၼ်ႉ မီးၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉၵွင် ၸၼ်ႉၸဝ်ႈႁၢၼ်ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်း (MTA) ၵဝ်ႇ ႁူၺ်းလႆႈၵေႃႉသိုၵ်းၸမ်ၸမ်ႁိမ်းႁဵင် သေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼႂ်းၼၢမ်းတပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိုင်ႈတႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ (SURA) ဢၼ်ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈၵဝ်ႇတပ်ႉသိုၵ်း လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်းဢွၼ်ႁူဝ်ၵေႃႇတင်ႈမိူဝ်ႈ (1969) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ သိုပ်ႇၶဝ်ႈပွႆးတိုၵ်းၸွမ်းၾိင်ႈ ၵူၼ်းၽူႈငၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵွၼ်းၶေႃၸိုင်ႈတႆးၼႆမႃး မိူၼ်မႅင်းႁိင်ႇႁွႆႈ တေမႃးၶေႉၶဵင်ႇတင်းသၢႆလႅင်းၶုၼ်လိူၼ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉလႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယၢမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်သိုၵ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉမႃးမၢင်ၸဝ်ႈ လွမ်လၵ်ႉၶႂ်ႈၶူဝ်ထၢင်ႇလဵၵ်ႉၽူႈၵွၼ်း တပ်ႉတိုဝ်တၼ်ၵေႃႉၼႆႉယူႇ။

ၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ၵွပ်ႈၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉၵွင် ၸၼ်ႉၸဝ်ႈႁၢၼ်ၵေႃႉၼႆႉ ၸုၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ – ပေႃးႁဵတ်းတိုၼ်းပဵၼ် ၼႆၼၼ်ႉသေ ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်း (မႄး ႁၵ်ႉ ၽွမ်ႉ ၸွႆႈ) ဢၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်း တမ်းဝၢင်းဝႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁူၼ်လင် ဢမ်ႇယွမ်းၵၢၼ်လႄႈ မႃးၼႂ်းသွင်ႁူဝ်သိပ်းပီ (Two Decades) ၼႆႉ တူၺ်းႁၼ် ထိုင်လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၸိုင်ႈတႆးသေ ပိၼ်ႇၸိုဝ်ႈတပ်ႉသိုၵ်း (SURA) မႃးပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA)၊ ၵေႃႉတင်ႈၸုမ်း ဢွၼ်ႁူဝ်ၵၢၼ်မိူင်း ပဵၼ် ၶွင်ႇသီႇဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး(RCSS) ၼႆမႃးၼႂ်းပီ 1999 ။ ၵွပ်ႈၵေႃႉသိုၵ်းႁၢၼ်၊ ၽူႈမီးၸၼ်ႉ ၵူႈၸၼ်ႉၸၼ်ႉ ႁူမ်ႈတင်းသင်ၶၸဝ်ႈလႄႈ ပေႃႈမႄႈၵူၼ်းမိူင်း၊ ၽူႈႁၵ်ႉၸၢတ်ႈတင်းလၢႆ ပၼ်ႁႅင်းၸႂ်၊ ပၼ်သတိ၊ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်၊ ပၼ်ႁႅင်းၶဝ်ႈႁႅင်းငိုၼ်းမႃးဢမ်ႇၶၢတ်ႇလႄႈ ယူႇမၼ်ႈလႆႈမႃးၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်တေႃႇထိုင် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉၵွင် ၸၼ်ႉၸဝ်ႈႁၢၼ်မိူဝ်ႈပီ 1996 ၼၼ်ႉ ထိုင်မႃးၼႂ်းပီ 2016 ၼႆႉ ပဵၼ်မႃးႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် ၶွင်ႇသီႇဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး (RCSS)၊ ပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) လႄႈ ပဵၼ်ၸၼ်ႉၸွမ်သိုၵ်းလူင် (General) ၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၽႂ်တီႈလႂ် ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ႁူႉ ၸၵ်းတူဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ ၼႂ်းငဝ်းလၢႆးယၢမ်းလဵဝ် – ၸဝ်ႈယွတ်ႈသိုၵ်း၊ ၸွမ်သိုၵ်းလူင်ယွတ်ႈသိုၵ်း – ၼၼ်ႉ။

ၸုမ်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) မႄႈငဝ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ ဢၼ်မီးၸဝ်ႈပၢင်ႇၾႃႉ(ၸွမ်သိုၵ်းလူင်) ၼမ်းႁူဝ်ဝႆႉ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဝၢႆးသေ ငဝ်ႈငုၼ်းတီႈတပ်ႉသႅင်ၵႅဝ်ႉ လႆႈယွမ်းႁပ်ႉပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၵူၼ်းမိူင်း(ပျီႇတူႉၸိတ်ႉ) ပႃႈတႂ်ႈတပ်ႉသိုၵ်း တပ်ႉမတေႃႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈသေ ၽိတ်ႈႁွင်ႉဢဝ်ၸဝ်ႈႁၢၼ်၊ ၸဝ်ႈသိုၵ်းၶဝ်ၸိူဝ်းပဵၼ်ၵူၼ်းၵဝ်ႇ မႃးၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵၢၼ်မႄးတမ်းဝၢင်းပေႃႊလသီႊ ပႃႇတီႇမႂ်ႇသုင်ၸိုင်ႈတႆး (SSPP) တင်းလၵ်းၵၢၼ် (လၵ်းႁဵတ်းၵၢၼ်) တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) လႄႈ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵိုတ်းတိုၵ်းတင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမႃး (ပဵၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်) ၼႂ်းပီ 2012 ယဝ်ႉ ၼမ်းႁူဝ်ပူၵ်းပွင်ပႃႊတီႊလႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းမႃးႁၢၼ်ႉတေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။

ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း
ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈတူၺ်းတင်းၵၢၼ်လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉမိူင်းပိူၼ်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇမိူင်း – ၼီႊၵႃႊလႃႊၵႂႃႈ၊ ၵျူးပိူဝ်း၊ ဢၢႆးယိူဝ်ႊလႅၼ်ႊ၊ လၢဝ်း၊ ဝႅတ်ႉၼၢမ်း၊ တေႃႇထိုင် – ဢိသ်ႉတ်တီႊမေႃး၊ ၼီႊပေႃးလ်လႄႈဢႃႊၶျေး ၸိူဝ်းၼႆႉ ပိူၼ်ႈမီးပႃႊတီႊ ဢွၼ်ႁူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းလွၼ်ႉလွၼ်ႉ။ မၢင်မိူင်းပႃႊတီႊယူႇၼႂ်းဝဵင်း၊ မၢင်မိူင်းပႃႊတီႊယူႇၼႂ်းထိူၼ်ႇ ၸွမ်းတပ်ႉသိုၵ်းႁဵတ်းၼႆ။ လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉ မိူင်းတႆးႁဝ်းသမ်ႉ ဢမ်ႇမႃးလၢႆးၼၼ်ႉ။ ပႃႊတီႊၵၢၼ်မိူင်းၸုမ်းၽူႈၼမ်းႁူဝ်ၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း မီးၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1948-49 ယဝ်ႉ သေၵေႃႈယႃႇ ၵွပ်ႈယုမ်ႇယမ်သဵၼ်ႈတၢင်းသၽႃး ၼႂ်းလွၵ်းပိူင်တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ဢၼ်မီး လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် 47 ၵမ်ႉယၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉလႂ်၊ ၵွပ်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႆႉပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း (Constitution) ပီ 1947 ၼၼ်ႉလႂ်လႄႈ ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ် ၵေႃႇတင်ႈတပ်ႉသိုၵ်း တႃႇၵႅတ်ႇၶႄၸိုင်ႈမိူင်း (တပ်ႉပလိၵ်ႊ) လႄႈ တူင်ႉၼိုင်ထႃႈ ၼႂ်းထိူၼ်ႇ (တပ်ႉသိုၵ်း) ၸိူင်ႉပိူၼ်ႈတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႄႈ တၢင်းၼွၵ်ႈမိူင်း။ လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း ၼႂ်းဝဵင်းလႄႈ ၼႂ်းထိူၼ်ႇ ဢမ်ႇၵွင်ႉသၢၼ်ၵၼ်လႆႈသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉမႃးၸဵမ်ပိုင်းၼႆၵေႃႈ တေဢမ်ႇမီးၵူၼ်းထဵင်ၼမ် ႁၼ်ထိုင်ၼင်ႇၼႆ။

ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် – မီးပႃႊတီႊၵၢၼ်မိူင်း (22) ပႃႊတီႊ (ပႃးပႃႊတီႊၸၢဝ်းတႆး 2 ပႃႊတီႊ)။ ပႃႊတီႊၵမ်ႈၼမ် ႁဵတ်းတႃႇၽွၼ်းပၢင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၽႂ်မၼ်း။ ၼၼ်သေတႃႉ ပႃႊတီႊၸိူဝ်းဢၼ်ဝူၼ်ႉတႃႇၽွၼ်းပၢင်ႈမိူင်းတႆးၵေႃႈ တေမီးၼိုင်ႈၼႂ်းႁႃႈ (ႁႃႈပုၼ်ႈမီးၼိုင်ႈပုၼ်ႈ) ယူႇ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁၼ်ၼင်ႇၼႆ။

ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး မိူဝ်ႈလဵဝ် (ၼႂ်းပီ 2020) သမ်ႉ SSA – (တႆးသွင်ၸုမ်း) PNLA, KIA-SS, UWSA, NDAA, TNLA, MNDAA ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်၊ ၸုမ်းပျီႇတူႉၸိတ်ႉၼႂ်းၼၢမ်း – တပ်ႉသိုၵ်းၵူၼ်းမိူင်း (Militias under Burmese Military) မီး ၼပ်ႉႁူဝ် 100 ၸုမ်းလိူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ႁဵတ်းတႃႇသုၼ်ႇတူဝ်၊ သုၼ်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၽႂ်မၼ်းလႄႈ သုၼ်ႇၸုမ်းၽႂ်ၸုမ်းမၼ်းၵွႆးသေ ဢၼ်ဝူၼ်ႉလၢတ်ႈႁဵတ်းတႃႇသုၼ်ႇလႆႈမိူင်းတႆးလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ မီးဢေႇလိူဝ်သေ ဢေႇ(ၵေႇလိူဝ်သေၵေႇ) တႄႉတႄႉ မိူၼ်ႁူႉႁၼ်ၵၼ်ၵူႈၵေႃႉယူႇ။

လီလီၸႃႉၸႃႉၵေႃႈ ဢၼ်ပူၼ်ႉၵေႃႈပူၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ဢမ်ႇၶိုၼ်းမႃးမႂ်ႇလႆႈထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ၵွႆးၵေႃႈမိူၼ်ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်းမီးဝႃႈ – “ မၢၵ်ႇလေႃႉယင်းၸၢင်ႈယဵပ်ႇၺႃးၶီႈၵႂၢႆး” – ၼႆၼၼ်ႉ ပိုၼ်းၼႆႉမၼ်းၸၢင်ႈပၼ်ႇမႃးၶွပ်ႈၶိုၼ်းတီႈၵဝ်ႇ (10 ပီၼိုင်ႈပွၵ်ႈ၊ 25 ပီ၊ 50 ပီ၊ 75 ပီ၊ 100 ပီၼိုင်ႈပွၵ်ႈ) ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၾိင်ႈထုင်းလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း ဢမ်ႇလီဢီး ပုၼ်ႈၽွၼ်းႁဝ်း ဝႆႉၼိူဝ်ၵမ်(ၵမ်မ – ၵၢမ်ႇ – ၵၢၼ်) သေ လီႁၢင်ႈႁႅၼ်းပၢႆးတိုၵ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (National Strategy) ၶၢဝ်းပွတ်း၊ ၶၢဝ်းယၢဝ်းယဝ်ႉ ဝၢင်းၽႅၼ်လၢႆးတိုၵ်းတႃႇယိူင်းမၢႆ (Tactical Planning) ဢၼ်မီးလၢႆးႁဵတ်း၊ လွၵ်းႁဵတ်းလၢၵ်ႇလၢႆ (လၢႆတႅဝ်း) ၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢွၵ်ႇၼမ်ႉဢွၵ်ႇတူဝ်လႆႈ သိုပ်ႇၵၼ်ႁုၼ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉႁုၼ်ႈၼိုင်ႈ (Generation to generation) ၼႆတႄႉ လွင်ႈဝႃႈ – ၵူဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁၢႆလၢႆ၊ ၵူဝ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတၢႆႁၢႆဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇမီးမႃး၊ တေဢမ်ႇမႃးၶမ်ယူႇၼႂ်းၸိတ်းၸႂ်ၸိူဝ်းႁဝ်း – ဢၼ်ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဝၢၼ်ႈ မိူင်း ၽႃသႃ သႃသၼႃ ယူႇၼႆႉသင်ယဝ်ႉႁၼ်ထိုင်ၼင်ႇၼႆယူႇ။

ပိုၼ်ၶမ်း ၽယၵ်ႉဝူင်း

ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ

SHARE