(မၢႆတွင်းဝၼ်း ပၢႆးၸႂ်လုမ်ႈၾႃႉ)

ဝၼ်းတီႈ 10 လိူၼ် October ၵူႈပီၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်း “ World Mental Health Day ” ။ ၶေႃႈတိုဝ်းၵမ်  တွၼ်ႈတႃႇ“ ဝၼ်းလွင်ႈယူႇလီပၢႆးၸႂ်လုမ်ႈၾႃႉ” ပီ 2025 ၼႆႉတႄႉပဵၼ်“ ၼင်ႇႁိုဝ်ၵူႈၵေႃႉ တေ ဝၵ်ႉတၢဝ်းထိုင်လႆႈ လွင်ႈၸွႆႈထႅမ်ၾၢႆႇလွင်ႈယူႇလီပၢႆးၸႂ် ၼႂ်းၵႄႈငဝ်းလၢႆးၶိုၵ်ႉၶၢၵ်ႉ လႄႈ ၵပ်ႉၵိၼ်း (Access to Services: Mental Health in Catastrophes and Emergencies ) ၼႆယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးလင်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းမႃး (ဝၢႆးလင်ပီ 2021) မႃးၼႆႉ ယွၼ်ႉငဝ်းလၢႆး ၼႂ်းမိူင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၵပ်ႉၵိၼ်းမႃးလၢႆလွင်ႈလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ လႆႈႁူပ်ႉၺႃးပၼ်ႁႃ ပၢႆးတူဝ်၊ ပၢႆးၸႂ် ဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁူမ်ႈလူမ်ႈ။

ၸွမ်းၼင်ႇပၼ်ႁႃ ပတိၵ်ႈၶၢတ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၊ ပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းသိူဝ် ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးၵူႈဝၼ်းသေ ၵူၼ်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈပတ်းပိုၼ်ႉတူဝ်ႈမိူင်း လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇၽွၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈၸွမ်း၊  ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ယူႇ သဝ်းၵိၼ်ယႅမ်ႉယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ၊ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်၊  ၼႂ်းၼၼ်ႉၸိူဝ်ႉလႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇၼမ် လိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းႁႃၸဝ်ႉၵိၼ်ၶမ်ႈ ၊ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးငိုၼ်းၶဝ်ႈဢေႇ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၼႂ်း ၵႄႈ လွင်ႈၵပ်ႉၵိၼ်း ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇလၢႆလွင်ႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉႁႃသဵၼ်ႈတၢင်းဢွၵ်ႇဢမ်ႇလႆႈလႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်း ၶႃႈတူဝ်တၢႆၵေႃႈ လႆႈႁၼ်မီးမႃးထပ်းၵၼ်ဝႆႉ။

ၶေႃႈတိုဝ်းၵမ်   ဝၼ်းလွင်ႈယူႇလီပၢႆးၸႂ်လုမ်ႈၾႃႉ ပီၼႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်းတိုၵ်းသူၼ်းဝႆႉ ၼင်ႇ ႁိုဝ်  ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉ တေလႆႈလွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈထႅမ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈယူႇလီပၢႆးၸႂ်ၼႆသေတႃႉ တီႈၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈ တုမ်မၢၼ်ႈတႄႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်လွင်ႈဢၼ် ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉ ပႆႇၸၢင်ႈယိုၼ်းထိုင်လႆႈ ။

ၼႂ်းလိူၼ်သႅပ်ႊထႅမ်ႊပိူဝ်ႊ ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ လိူၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း ယွၼ်ႉလွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၵပ်ႉၵိၼ်းလၢႆလွင်ႈ သေ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၸိူဝ်းပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈသၢႆၸႂ် ၶႃႈတူဝ်တၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်မီးမႃး ထပ်းၵၼ်ၶိူဝ်းယႂ်း၊ ၼႂ်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈၵူၺ်း မီးဢမ်ႇယွမ်း 10 ၵေႃႉ။

ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႈၵေႃႉၼႆႉ ၽႂ်ၵေႃႈၵူဝ်တၢႆဝႆႉယူႇႁင်းၽႂ်မၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ သင်ဝႃႈၵၢၼ်သိုပ်ႇၶီးသၢႆၸႂ်ၵႂႃႇ ၼၼ်ႉယၢပ်ႇၽိုတ်ႇလိူဝ်သေ ၵၢၼ်တၢႆၼႆၸိုင် တေဢွၼ်ၵၼ်လိူၵ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ယွမ်းသုမ်း ပႅတ်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ လွင်ႈၼႆႉပဵၼ်ၽွၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈ ယွၼ်ႉဢၼႃႇၵၢတ်ႈမိူဝ်းၼႃႈ ၵူၼ်း ၼုမ်ႇၶဝ်ႁၢႆလၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ – ၵူၼ်းဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ဝၢႆးလင်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းမႃးၼႆႉ ၵၢၼ်ငၢၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်၊ႁႃၵၢၼ်ယၢပ်ႇ၊ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈ မီးတူၵ်းတႅမ်ႇသေဢမ်ႇၵႃး သိုၵ်းမၢၼ်ႈသမ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈ ဢၼ်တဵၵ်းတဵင် ႁႅတ်ႉႁၢမ်ႈၼိူဝ် ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် ဝႆႉတၢင်းၼမ်။

မိူၼ်ၼင်ႇ ယွၼ်ႉပၵ်းပိူင်ႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်းသေ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၺႃးသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တဵၵ်းတဵင်တီႉၺွပ်း ၵႂႃႇႁၢပ်ႇ ၵၢၼ်သိုၵ်၊ ၺႃးပိၵ်ႉဢိုတ်းဢမ်ႇပၼ်ၶႂၢင်ႉဢွၵ်ႇၵႂႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်း၊ ဢမ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈၵႂႃႇမႃးလွတ်ႈ လႅဝ်း ၼႂ်းမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ၸႂ်ႉၵူႈလွၵ်းလၢႆးသေ ဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းၸႂ်ဢွၵ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၢင်ၸိူဝ်း ပၢႆႈၶဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းထႆးသေ ၺႃးၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ ၾၢႆႇမိူင်းထႆးတီႉၺွပ်းလႆႈလႄႈ ထုၵ်ႇသူင်ႇတူဝ် ပွၵ်ႈမိူင်း ၶိုၼ်း၊ ၵမ်ႈၼမ်သမ်ႉသူင်ႇပၼ်ၼႂ်းမိုဝ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၶိုၼ်းလႄႈ ၺႃးသိုၵ်းမၢၼ်ႈဢဝ်သူင်ႇၶိုၼ်ႈ ပၢင် သွၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်းၶၢဝ်းပွတ်းယဝ်ႉ ထုၵ်ႇသူင်ႇတူဝ်ၵႂႃႇတီႈၼႂ်းၼႃႈသိုၵ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈမီး။

ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈ မီးတိုဝ်းတၢင်း လႆႈငိူင်ႉပၢႆႈဢွၵ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်းသေတႃႉ ၵူၼ်းၼုမ်ႇမၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇမီးတိုဝ်ႉတၢင်းလႄႈ လႆႈၵိုတ်းၶမ်ဝႆႉ ၼႂ်းၵႄႈငဝ်းလၢႆးၵပ်ႉၵိၼ်းၼႂ်းမိူင်းၵေႃႈ မီးတၢင်းၼမ်။

ယွၼ်ႉပႃးၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆ တႃႇၵႂႃႇႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်း၊ ယွၼ်ႉၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉယၢပ်ႇ ၽိုတ်ႇ၊ မီးၼီႈၼမ် ဢမ်ႇတႅၼ်းလႆႈၼႆသေ ၸိူဝ်းၶႃႈတူဝ်တၢႆၵႂႃႇၵေႃႈမီးတၢင်းၼမ်။

ဝၢႆးလင်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း ၼႂ်းႁူဝ်ပီ 2021 ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၵႃႈၶၼ်ၵုၼ်ႇၵိၼ်ယႅမ်ႉ ပုင်ႈၶိုၼ်ႈသုင်မႃးမွၵ်ႈ 4 ပုၼ်ႇၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၼပ်ႉႁူဝ်လၢၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈသိုဝ်ႉၵိၼ်လႆႈ ႁႂ်ႈၵုမ်ႇထူၼ်ႈပဵင်းပေႃး၊ ၼႂ်းၵူၼ်း 3 ၵေႃႉၼၼ်ႉ တႃႇ 1 ၵေႃႉ ဢမ်ႇလႆႈၵိၼ်ဢိမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ – ၸုမ်းၶဝ်ႈ ၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်လုမ်ႈၾႃႉ (WFP) ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

ယွၼ်ႉပၼ်ႁႃပတိၵ်ႈၶၢတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇတီႈၼႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ ယွၼ်ႉဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈသေ သင်မီးတိုဝ်ႉတၢင်းၸိုင် ၵူၼ်းၼုမ်ႇၸိူဝ်းၶႂ်ႈပၢႆႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မီးတၢင်းၼမ်တၢင်းလၢႆၼႆ – ၸုမ်း UNDP ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းဝၼ်းတီႈ 21 လိူၼ် August ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ၼင်ႇၼႆ။

လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပၼ်ႁႃ ဢၼ်ၸုမ်းတတူင်ႉၼိုင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ တေလႆႈ ၸွႆႈၵၼ်ႁႃၶေႃႈတွပ်ႇသေ ၵႄႈလိတ်ႈ။ ယွၼ်ႉၽွၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈ ဢၼ်မႃးၸွမ်းၾၢႆလင် တပ်ႉသိုၵ်း ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉသေ ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ လႆႈႁူပ်ႉၺႃးပၼ်ႁႃပၢႆးၸႂ်တၢင်းၼမ် လႄႈ ဢမ်ႇ မီးသဵၼ်ႈတၢင်းဢွၵ်ႇ။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ တႃႇတေလူတ်းယွမ်း လွင်ႈၵၢၼ်ၶႃႈတူဝ်တၢႆၼၼ်ႉ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းႁပ်ႉၸွႆႈ ထႅမ်တိူင်ႇပၢင်ႇဢုပ်ႇဢူဝ်းပၼ်မီးဝႆႉယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈႁွင်ႈၵၢၼ် ၾၢႆႇပၢႆးယူႇလီ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၽွမ်ႉႁူမ်ႉ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ(NUG) ၵေႃႈမီးဝႆႉ Zero Suicide Hotlines လႄႈ Mind Healers ၸိူဝ်းႁပ်ႉတိူင်ႇပၢင်ဢုပ်ႇ ဢူဝ်းပၼ် တီႈၼိူဝ်ဢွၼ်ႊလၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈမီး ။

သင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်းတၼ်(ဢမ်ႇမီးတၢင်းဢွၵ်ႇ) ၊ မီးလွင်ႈမႆႈၸႂ် ၶမ်ၸႂ်ၼၵ်းၸႂ် လႄႈ ထၢတ်ႈ ၸႂ်တူၵ်း  ဝႆႉၼႆၸိုင် ႁႂ်ႈႁႃလၢႆးတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇ ဢုပ်ႇၵုမ်ၸွမ်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၾၢႆႇပၢႆးၸႂ်၊ ၸုမ်းတူင်ႉၼိုင် ၸွႆႈထႅမ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈယူႇလီပၢႆးၸႂ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၶႆႈၼႄ လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ဢၼ် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ လႆႈထူပ်းၺႃးဝႆႉ၊ ပေႃးၼၼ်ၸိုင် တေၸၢင်ႈၵႅတ်ႇၶႄပၼ်ၼင်ႇႁိုဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေဢမ်ႇလိူၵ်ႈ သဵၼ်ႈ တၢင်းၶႃႈတူဝ်တၢႆၼၼ်ႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး သင်ဝႃႈထူပ်းႁၼ် ၵူၼ်းၼႂ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းႁဝ်းသေၵေႃႉၵေႃႉ မီးၾၢင်ႁၢင်ႈတေ ၶႂ်ႈၶႃႈတူဝ်တၢႆၸိုင် တႃႇၸွႆႈၵႄႈလိတ်ႈႁႄႉၵင်ႈပၼ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈတူၺ်းလူၸွႆႈထႅမ်တီႈ ပေႃႈမႄႈပီႈ ၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တေႉတေႉ ၼႆယဝ်ႉ။

ပိူဝ်ႈတႃႇပဵၼ် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄ ႁႄႉၵင်ႈလွင်ႈၶႃႈတူဝ်တၢႆၼႆသေ ဝၼ်းတီႈ 10 လိူၼ် October ၼႆႉမၵ်း မၼ်ႈပဵၼ်ဝၼ်း“ World Suicide Prevention Day” ။ ယိူင်းဢၢၼ်း ၼင်ႇႁိုဝ် ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ် တေပိုၼ်ၽႄႈပၼ်တၢင်းႁူႉၵူၼ်းမိူင်း ၼင်ႇႁိုဝ်တေလူတ်းယွမ်း လွင်ႈတုမ်ႉ တိူဝ်ႉ ပၢႆးၸႂ်လႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တေသႂ်ႇၸႂ် ၸွႆႈတူၺ်းထိုင်ပၼ် ၼႂ်းပၼ်ႁႃလွင်ႈၶႃႈတူဝ်တၢႆၼႆသေ ၼႂ်းလိူၼ်သႅပ်ႊထႅမ်ႊပိူဝ်ႊၼႆႉ ၸုမ်းတူင်ႉၼိုင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၼႂ်းမိူင်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်တူင်ႉ ၼိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ပၼ်တၢင်းႁူႉတႃႇၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈလွင်ႈၶႃႈတူဝ်တၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။