ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်း လိူၼ်ႁူၵ်း/ လိူၼ်ၸဵတ်း/ လိူၼ်ပႅတ်ႇ  (June/July) မႃးၼႆ တေလႆႈႁၼ် မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး ၵီႈပူင်း တဵမ်တူၼ်ႈ သမ်ႉပေႃးႁွမ်လူင်ဝႆႉ ။ မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ မိူဝ်ႈၵီႈမီးယူႇ တီႈၼိူဝ်တူၼ်ႈၵေႃႈႁွမ် ၊ ႁူင်ႈတူၵ်းလူင်း သႂ်ႇ ၼိူဝ်လိၼ်တေႃႇထိုင် ပေႃးႁႅင်ႈႁဵဝ်ႇၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉႁွမ် ။ ဢၼ်လီဢၢမ်းထႅင်ႈ လွင်ႈၼိုင်ႈသမ်ႉ ၼင် မႆႉၶဵတ်ႉလႃး ၊ မၢၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး လႄႈတင်း မဵတ်ႉ/ႁူၺ်ႇမၢၵ်ႇမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းပဵၼ် ယႃႈယႃ ယူတ်းယႃတၢင်းပဵၼ်ထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။  

တီႈမိူင်းမၢၼ်ႈတႄႉ မိူၼ်ၼင်ႇၼႂ်းတိူင်းတၼၢဝ်းသီ လႄႈ မၢၼ်ႈမေႃႇ (မိူင်းၶၢင်)  ၸိူဝ်းၼႆႉ တူၼ်ႈမွၵ်ႇၶဵတ်ႉ လႃး ၵႆႉဢွၵ်ႇၸွမ်းသၽႃႇဝႁင်းၵူၺ်းသေ တၢင်ႇပိုၼ်ႉတီႈတႄႉ လႆႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈဢဝ်။ မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး ၼိုင်ႈ တူၼ်ႈၼႆႉ သုင်ထိုင်မွၵ်ႈ 50 ထတ်း/ပေႇ ၊ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉ မႂ်ၶဵဝ်ယူႇတႃႇသေႇ(အမြဲစိမ်းပင်) ၊  မႂ်မၼ်းတေပဵၼ် သီၶဵဝ်ၵေႇ လိူမ်ႈသေ ပူင်းၼႃဝႆႉလႄႈ လႆႈႁူမ်ႈၵတ်းယဵၼ်လီ။ တီႈၼႂ်းၵၢင် လူင်ႇမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼၼ်ႉ တေ မီးဝႆႉႁူးဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ ဢဝ်မႆ ဢမ်ႇၼၼ် တွၵ်ႇသေသွႆႉပဵၼ်ၶိူဝ်းလႆႈ ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တေလႆႈဢဝ်ၵႅၼ် လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီးဝႆႉ ၼႂ်းလူင်ႇမွၵ်ႇၼၼ်ႉဢွၵ်ႇဢွၼ်တၢင်းၵွၼ်ႇ။

မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၼၢၼ်းယႂ်ႇသေတႃႉ ယွၼ်ႉသႅဝ်ဢၢႆႁွမ်မွၵ်ႇ ၊ လႆႈႁူမ်ႈၵတ်းယဵၼ်လီ လႄႈ ၵမ်ႈၼမ်ဢွၼ်ၵၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈဝႆႉ ၼႂ်းသူၼ်/ဝၢင်း ႁိူၼ်း။ မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ ဢဝ်မဵတ်ႉ/ႁူၺ်ႇ မၼ်း သေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၵေႃႈလႆႈ။

လူင်ႇမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး ၼႆႉမီးယူႇ 2 သႅၼ်း – ပဵၼ် လူင်ႇၽူႈ လႄႈ လူင်ႇမႄႈ ။ လူင်ႇၽူႈ တေယႂ်ႇလိူဝ် လူင်ႇမႄႈ ဢိတ်ႉၼိုင်ႈသေ ၶၢဝ်ဝႆႉ ။ လူင်ႇမႄႈသမ်ႉ တေမီးသီလႅင် ဢူၼ်ႈဢိတ်းဢိတ်း။ မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ မွၵ်ႇၼႂ်းလိူၼ်ႁူၵ်း/လိူၼ်ၸဵတ်း/လိူၼ်ပႅတ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ မၢၵ်ႇ ၼႂ်းလိူၼ်ၵဝ်ႈ/လိူၼ်သိပ်း ။ ၾၢင်ႁၢင်ႈမၢၵ်ႇမၼ်း တေမိူၼ်ၼင်ႇ ၶႆႇၵႆႇ ၊ တၢင်းယၢဝ်းမီးမွၵ်ႈ 1 ၼိဝ်ႉသေ ပဵၼ်သီၶဵဝ်၊ ပေႃးသုၵ်းမႃးသမ်ႉ တေလႅၵ်ႈပဵၼ် သီသူမ်ႈၵေႇ ။ ၼိူဝ်ႉဢၼ်မီးတၢင်းၼႂ်းမၢၵ်ႇ မၼ်းသမ်ႉ တေ ပဵၼ် သီလိူင်သေ မီးၼမ်ႉလႅမ်ႉ ဢရသႃႇ ၽၢတ်ႇ လႄႈ ၸဵမ်း ။ မဵတ်ႉ/ႁူၺ်ႇ ၶဵတ်ႉလႃး တႄႉ တေ ပဵၼ်သီၶွၼ်ႇၵေႇ။

ၼင်မႆႉမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး တေပဵၼ်သီသွမ်ႇမူၼ်ႇ ၊ မႂ်မၼ်းသမ်ႉပဵၼ်သီၶဵဝ်လိူမ်ႈ ယၢဝ်းမွၵ်ႈ 3-4 ၼိဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈၾၢင် လူင်ႇမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ ယွၼ်ႉငၢႆးမိူၼ်ၼင်ႇလၢဝ်လႄႈ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈတေႁွင်ႉဝႃႈ မွၵ်ႇလၢဝ် (star flower) ။

လမ်းတူၼ်ႈမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ မီးသီလႅင်ၶွၼ်ႇ ။  ပဵၼ်မႆႉၼိူဝ်ႉၵႅၼ်ႇလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ဢဝ်ႁဵတ်း သဝ်လၵ်းႁိူၼ်းယေးတီႈယူႇ ၊ တူႈသႂ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၊ လေႃႉ ၊ ႁိူဝ်း လႄႈ သၢၵ်ႇတမ်ၶဝ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။

တီႈၼႂ်းမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ ပႃးဝႆႉထၢတ်ႈ  –

• Sterols,
• Tannins
• D-Mannitol
• Beta sitosterol
• D- glucoside
• Pentacyclic triterpene acids
• Mimusops acid
• Spinasterol
• Taraxerol

မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး ပဵၼ်ယႃႈယႃ

သင်ဢဝ်မဵတ်ႉ/ႁူၺ်ႇ မၢၵ်ႇမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး ၸေႈၼမ်ႉႁႂ်ႈမၼ်းၵီႈသေတူမ်ႈႁုင်ယဝ်ႉဢဝ်မႃးဢၢပ်ႇ/တႃးၸွမ်းတူဝ်ၶိင်းၸိုင် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တၢင်းပဵၼ် ၸဵပ်းၵႂ်ႈၸွမ်းဢဵၼ် ၊ လုပ်ႇၵပ်းလုပ်ႇတေႃႇ ႁၢႆၶႅၼ်း။

သင်တွင်ႉႁေႈတွင်ႉၵႂႃႇ ဢမ်ႇထၢတ်ႇၸိုင် ဢဝ်မဵတ်ႉၶဵတ်ႉလႃးမႃးသူၺ်း/ႁူၼ် လေႃးၼမ်ႉ လိပ်းသေၵိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵိၼ်ပၼ်မၢၵ်ႇမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးဢၼ်သုၵ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ တၢင်း ပဵၼ် ႁၢႆၶႅၼ်း ၵႂႃႇယူႇ။

သင်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢႆၸိုင် ဢဝ်မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၸေႈၼမ်ႉဝႆႉတၢင်းၶိုၼ်းသေ ၵၢင်ၼႂ်မိူင်းလႅင်းမႃး ၶိုၼ်းဢဝ် ၼမ်ႉၸေႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵိၼ် ။ ပေႃးႁဵတ်းၼႆၸိုင် တၢင်းပဵၼ်ဢႆၼၼ်ႉ တေႁၢႆၶႅၼ်းၵႂႃႇ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ယွၼ်ႉၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီ ႁွၼ်ႉမႆႈႁႅင်းသေဢွၵ်ႇတုမ်ၶူမ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢဝ်မွၵ်ႇၶိတ်ႉ လႃး ဢၼ်ႁႅင်ႈၼၼ်ႉ သူၺ်း/ႁူၼ်သႂ်ႇလေႃး မုၼ်ႈ/သၼၢပ်ႈၶႃးသေ တႃးပၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈႁၢႆၶႅၼ်းလႆႈ။

သင်ၵိၼ်ပၼ် ၼမ်ႉၼင်မႆႉမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးတူမ်ႈ ၊ သုတ်ႇၼူမ်ပၼ် ဢၢႆမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး လႄႈ ၵိၼ်ပၼ် မၢၵ်ႇ မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၸိုင် တေၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ တၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ် သၢၵ်ႈသႃႇ ႁၢႆၶႅၼ်း။

လူတ်းယွမ်း တၢင်းပဵၼ်ယဵဝ်ႈဝၢၼ်

မဵတ်ႉ/ႁူၺ်ႇမၢၵ်ႇမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလိူတ်ႈဝၢၼ်ယွမ်းလူင်း၊ ယွၼ်ႉမၼ်းၵႂႃႇသေႃႇသူၼ်းႁႂ်ႈ ႁေႃႊ မူၼ်ႊ  ဢိၼ်ႊသူႊလိၼ်ႊ ဢွၵ်ႇမႃးသေ ၵုမ်းထိင်းပၼ်ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် တီႈၼႂ်းလိူတ်ႈ။

ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼွၼ်းလပ်းလီ

မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁေႃႊမူၼ်ႊ မႄႊလတူဝ်ႊၼိၼ်ႊဢွၵ်ႇမႃးလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸႂ်ၼိမ်သေ ၼွၼ်းလပ်းလႆႈ လီ။

လူတ်းယွမ်းပၼ် တၢင်းပဵၼ်တၢႆၽၢၵ်ႇ

မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢဵၼ်လိူတ်ႈႁူဝ်ၸႂ် ယူႇလီၶႅင်ႁႅင်း ၊ ၵုမ်းထိင်းပၼ် ႁႅင်းလိူတ်ႈ ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလိူတ်ႈ လႆလီလႄႈ ႁႄႉၵင်ႈပၼ်ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်တၢႆၽၢၵ်ႇ။

ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉယွႆႈယိူဝ်ႇၵိုၼ်း

မၢၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ ၸွႆႈပၼ်သႆႈလူင် ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉယွႆႈယိူဝ်ႇၵိုၼ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတွင်ႉၼဵင်လမ်းသႆႈ ၶႅင်ႁႅင်း။   သင်ၵႆႉၵိၼ်ပၼ်မႅၼ်ႈၶၢဝ်းမႅၼ်ႈယၢမ်းၸိုင် ယိူဝ်ႇတေယၢႆႈလီ ဢမ်ႇမီးပၼ်ႁႃ တွင်ႉၵႂ်ႈတွင်ႉပွင်း တွင်ႉသတ်ႉတွင်ႉၵႅၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။  

လူတ်းပၼ်ၼမ်ႉၼၵ်း

မၢၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ မီးၵႄႊလ်လူဝ်ႊရီႊ ဢေႇလႄႈ သၢင်ႇထုၵ်ႇတႃႇ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၶႂ်ႈလူတ်းယွမ်း ၼမ်ႉၼၵ်း။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸွႆႈလၢင်ႉပၼ်ပႃး ငူၼ်ႉၵွင်ႉတီႈၼႂ်းတူဝ်ၶိင်း ၸိူဝ်းၼႆ။

လူတ်းယွမ်းပၼ် တၢင်းပဵၼ်လိူတ်ႈၶိုၼ်ႈ

ၼႂ်းမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ မီးထၢတ်ႈ Potassium လႄႈ တေၸွႆႈလၢင်ႉပၼ် ထၢတ်ႈ Sodium ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်းၵူၼ်း ႁဝ်း။ ယွၼ်ႉမၼ်းၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ Potassium တင်း Sodium ၽဵင်ႇၵၼ်လႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ် ၼင်ႇႁိုဝ်လိူတ်ႈတေဢမ်ႇၶိုၼ်ႈ။

ၽွၼ်းႁၢႆႉမွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃး

မွၵ်ႇၶဵတ်ႉလႃးၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းႁၢႆႉ ၊ ဢမ်ႇမီးၽေးသင်တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သင်ၵိၼ်ၼမ်ပူၼ်ႉ ႁႅင်းတႄႉ တေပဵၼ်တွင်ႉပိၵ်ႉ။

ၶေႃႈထုၵ်ႇလီၾၢင်ႉ

ၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးတၢင်းပဵၼ် ယဵဝ်ႈဝၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၵိၼ်ၵိုၵ်းၵၼ်တင်း ယႃႈယႃတၢင်းပဵၼ် ယဵဝ်ႈ ဝၢၼ်။ ယွၼ်ႉမၼ်းတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် ၼႂ်းလိူတ်ႈလူတ်းယွမ်းႁႅင်း။