ဝၼ်းတီႈ 06/04/2025 ယၢမ်းႁူဝ်ၶမ်ႈ 6:35 ၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၶိုင်ပွင်ႁဵတ်းသၢင်ႈလိၵ်ႈလၢႆးပၢႆပေႇလႄႈ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းတႆးၶမ်းတီႈ ဢၼ်ၸၢဝ်းတႆးၶမ်းတီႈ ဢွၼ် ၵၼ်မၵ်းၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ မေႃ သွၼ်လူင် ၸဝ်ႈထုၼ်းၼၢႆႇၼၼ်ႉ လႆႈလူႉသဵင်ႈသၢႆၸႂ်ၵႂႃႇ လူၺ်ႈတၢင်းပဵၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈ တီႈဝၢၼ်ႈၵုင်းၺွင်ႇ(ညောင်ကုန်း) ဝဵင်းမိူင်းၵွင် ၸႄႈမိူင်းၶၢင် ၽွင်းဢႃယုၸဝ်ႈလႆႈ 65 ပီ။

လွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၢဝ်းတႆးပတ်းပိုၼ်ႉ ယိၼ်းသေလၢႆမွင်ၸႂ်ၸွမ်း။ မေႃသွၼ်လူင် ၸဝ်ႈထုၼ်းၼၢႆႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်လႄႈ ထိုင်တီႈၸၢဝ်းတႆးၶမ်းတီႈ ဢိၵ်ႇပႃးတႆးပတ်းပိုၼ်ႉ ပဵၼ်ၸႂ်ဢမ်ႇလီၸွမ်း ၼႆယဝ်ႉ။  

ၸဝ်ႈထုၼ်းၼၢႆႇၼႆႉ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈမႃး မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1960 တီႈမၢၼ်ႈၸေႊၶုၼ် ၸႄႈဝဵင်းပူႇတႂ်း။ ၸိုဝ်ႈပေႃႈ ၸဝ်ႈၼွႆႉပီတွင်ႇ ၸိုဝ်ႈမႄႈ ၸွႆႉမူဝ်ၶမ်း။ မၼ်းၸဝ်ႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၸွမ်း ၸွႆႉၶမ်းၼီႇသေ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး 2 ၵေႃႉ လုၵ်ႈယိင်း 2 ၵေႃႉ မီးလၢၼ် 4 ၵေႃႉ။ တႄႇဢဝ် 2007 ၼၼ်ႉမႃး မၼ်းၸဝ်ႈၶိုင်ပွင် တႃႇပူၵ်းပွင်ၶိုၼ်းလိၵ်ႈလၢႆး ၾိင်ႈထုင်းတႆးၶမ်းတီႈမႃး ဢမ်ႇယင်ႉဢမ်ႇလိုဝ်ႈ တေႃႇသုတ်းသၢႆၸႂ်။

ၸွႆႉလႃႉလႃႉထေး ၵေႃႉပဵၼ်လၢၼ်ယိင်း ၸဝ်ႈထုၼ်းၼၢႆႇ လၢတ်ႈတီႈၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈဝႃႈ -“မၼ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ တႃႇတႆးၶမ်းတီႈႁဝ်းၶႃႈတႄႉတႄႉ။ ၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်းလၢႆၸုမ်းၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ပဵၼ်ၽူႈၵွင်ႉသၢၼ်ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇမႃးတႃႇသေႇ။ တႃႇပူၵ်းပွင် တီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းသူၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ၵေႃႉဢွၼ်ၶိုင်မႃး။ ဢမ်ႇဝႃႈ တႃႇလိၵ်ႈလၢႆး တႃႇၾိင်ႈငႄႈ ၵူႈဢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၸဝ်ႈ တိုၼ်းဢမ်ႇပၼ်လွတ်ႈ။ ၸဵမ်ဢဝ်လၢႆးၵႃႈ လၢႆးႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆးၶမ်းတီႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းၸဝ်ႈတူင်ႉတိုၼ်ႇမႃးႁႂ်ႈၵူၼ်းၼမ်ႁူႉၸၵ်းတႆးၶမ်းတီႈမႃး”- ဝႃႈၼႆ။

ၵွၼ်ႇၼႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈတေလူႉသဵင်ႈ ၼႂ်းလိူၼ်ဢေႊပရိူဝ်ႊၼႆႉ မၼ်းၸဝ်ႈသႂ်ႇဢဵၼ်သႂ်ႇႁႅင်းသေ ၼမ်းၸတ်းထၢႆႇ Documentary လွင်ႈၾိင်ႈၶၢမ်ႇသၢင်ႇ တႆးၶမ်းတီႈ။ ဝၢႆးပွႆးၶၢမ်ႇသၢင်ႇ တီႈဝဵင်းပူႇတႂ်း ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ႁိူဝ်ႉဢူၼ်ႈၼႃႇသေ ၸင်ႇဢမ်ႇယူႇလီႁႅင်း။

တႃႇယုၵ်ႉမုၼ်း လိၵ်ႈလၢႆးတႆးၶမ်းတီႈ တေၶိုတ်းၸၼ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ၶဝ်ႈႁႃၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ လၢႆၸုမ်း ပႃးၸဵမ်ၸုမ်းသင်ၶၸဝ်ႈတႆးၶမ်းတီႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် လိၵ်ႈလၢႆးတႆးၶမ်းတီႈ တေၶဝ်ႈထိုင် ၼႂ်းၵၢပ်ႈဢၢႆႊထီႊ ႁႂ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈၼႂ်းၶွမ်းၼႂ်းၾူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈၶတ်းသၢင်ႈမႃး။

မိူၼ်ၼင်ႇ လိၵ်ႈတႆးၶမ်းတီႈ ဢၼ်ပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႈ ႁဵတ်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸဵမ်ဢဝ်လိၵ်ႈပႃလိ လိၵ်ႈလူင်တႆးၶမ်းတီႈ လိၵ်ႈၵဝ်ႇၵႄႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းပပ်ႉလၼ်ႇ ပပ်ႉလိၵ်ႈတူပ်ႉ(ဢၼ်ဢဝ်ၸေႈသႃႁဵတ်းဝႆႉ) လႄႈ ပပ်ႉဝႂ်ပေႇ လိၵ်ႈၵဵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မႄးၵဵပ်းႁၵ်ႉသႃဝႆႉၶိုၼ်း တႃႇလုၵ်ႈလၢၼ်လိၼ်တႆးမိူဝ်းၼႃႈ။

တႃႇၽိုၼ်ႉၽူးၶိုၼ်းလိၵ်ႈတႆးၶမ်းတီႈၵဝ်ႇၵႄႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မေႃသွၼ်လူင် ၸဝ်ႈထုၼ်းၼၢႆႇၼႆႉ လႆႈၵပ်းသိုပ်ႇတၢင်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလိၵ်ႈလၢႆးတႆးၶမ်းတီႈ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊသေ ၶိုင်ပွင်မႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပီ 2007 ။

မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႂၢမ်းတႆးၶမ်းတီႈ လွင်ႈၵႃႈလွင်ႈဝႅၼ် လွင်ႈႁႆႇတိုင်ႈ(လၢႆးႁႆႇၵွင်တႆးၶမ်ႈတီႈ) ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇဝႃႈ ပၢၼ်ၵဝ်ႇပၢၼ်မႂ်ႇ မၼ်းၸဝ်ႈသႂ်ႇၸႂ် တူင်ႉၼိုင်မႃးပၼ်။

ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈ ၼင်ႇႁိုဝ် လိၵ်ႈတႆးၾိင်ႈတႆးၶမ်းတီႈ တေႁိူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈၶတ်းႁႅင်း တႃႇတေပိုတ်ႇပႃးပုတ်ႉထၶေႃႊလဵၵ်ႉ တီႈဝဵင်းပူႇတႂ်းထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။ လိၵ်ႈတႆးၶမ်းတီႈ တႃႇသွၼ်ၼႂ်းႁူင်း ႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢမ်ႇပၼ်လုတ်ႈႁၢမ်းႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး။

ဢမ်ႇဝႃႈ တႃႇလိၵ်ႈလၢႆးၾိင်ႈထုင်းၵူၺ်း တႃႇပူၵ်းပွင်တူင်ႇၵူၼ်း တီႈယူႇတၼ်းသဝ်းလႄႈ ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ် လဵင်ႉတွင်ႉၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်း ၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်း CSO CBO ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၵွင်ႉသၢၼ်တူင်ႉၼိုင်မႃး။

တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ပၢႆးယူႇလီ ပၢႆးႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ ၼႂ်းထုင်ႉတႆးယူႇသဝ်း (ပွတ်းတၢင်းၸႄႈမိူင်းၶၢင်) ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸုမ်းၼမ်ႉၵဵဝ်ၾွင်ႊတေႊသျိၼ်ႊ ၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈၵွင်ႉသၢၼ် ႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်း။

ၸၢႆးၶိူဝ်းလဵဝ် ၸုမ်းယုၵ်ႉယွင်ႈၾိင်ႈငႄႈတႆးလႄႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၸုမ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇတႆး SYO တူၼ်ႈတီး လၢတ်ႈတီႈၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈဝႃႈ -“တေလႆႈဝႃႈ လီသေးလၢႆတႄႉ။ တႃႇတေႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇမီး။ ၶႂ်ႈဝႃႈတႄႉ ၼႂ်း 100 ၵေႃႉၼႆႉ ၸၢင်ႈမီးလႆႈ 1 ၵေႃႉၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇၼပ်ႉတေႃႈမီး။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈပိုၼ်းတႆး ၶမ်းတီႈၵေႃႈမၼ်းတႅမ်ႈ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းၵေႃႈ မၼ်းႁဵတ်း။ ၾၢႆႇ NGO ၵေႃႈ မၼ်းၶႅၼ်ႇ။ လွင်ႈပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ တီႈလႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ မၼ်းၵႂႃႇတူင်ႉၼိုင်ၵူႈတီႈ။ တႃႇတႆးၶမ်းတီႈတႄႉ တေလႆႈဝႃႈ မၼ်း ဢမ်ႇမီးလႆႈထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ”- ဝႃႈၼႆ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပေႃးထိုင်ဝၼ်းတီႈ 10/04/2025 ၼႆႉ မၼ်းၸဝ်ႈ ယင်းဝၢင်းၽႅၼ်ဝႆႉ ဢၢင်ႈပိုတ်ႇပၢင်ယုၵ်ႉမုၼ်းၼမ်ႉၵတ်ႉမေႃသွၼ်လိၵ်ႈတႆးၶမ်းတီႈလႄႈ တႃႇပူၵ်းပွင်ပႃးပၢႆးၸႂ်လုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇမီးယဝ်ႉလႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉပွင်ႈပၢႆမၼ်းၸဝ်ႈၵူၺ်း ဢၼ်တေသိုပ်ႇပၼ်ႇပုတ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇၼႆ ၸွႆႉလႃႉလႃႉထေး သိုပ်ႇလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ၼႂ်းၸုမ်း (ရှမ်းတိုင်းရင်းသား ချိတ်ဆက်ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့) ၸုမ်းၵပ်းသၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ဢၼ်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉတီႈ ဝဵင်းၸေႊၼႃး ၸႄႈမိူင်းၶၢင် ၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈ ဢွၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉပွင်ႈပၢႆ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ တႃႇၵွပ်ႇၵူႈဢဝ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်တႆး ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၶၢင်။ ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈၵွင်ႉသၢၼ်ၵၼ်တင်းတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်။

ၼႂ်းလိူၼ်မေႊ 2025 ဢၼ်တေထိုင်ၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းဝၢင်းၽႅၼ်လူင်ႈၼႃႈဝႆႉ တႃႇၸတ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ၼႆ ၸွႆႉလႃႉလႃႉထေး သိုပ်ႇလၢတ်ႈထႅင်ႈၼင်ႇၼႆ။

“မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းသူၼ်ၸႂ် ၾၢႆႇၽႃသႃ ၊ သႃသၼႃ တႄႉတႄႉ။ ႁဵတ်းၸွမ်း တိုဝ်းၵမ်ၸွမ်းတြႃး ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ သင်ႇသွၼ်ပွၼ်ႈပၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉပွင်ႈပၢႆ ႁႂ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်လီ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပေႃးတူၺ်းၾၢႆႇၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၼႆၵေႃႈ မၼ်းၸဝ်ႈဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းတူင်ႉၼိုင်တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ။ ၶၢမ်ႇၸုၼ်ႉပၢႆးမၢၵ်ႈမီးသုၼ်ႇတူဝ်သေ ၶဝ်ႈႁဵတ်းလူးၵွၼ်ႇ။ မၼ်းယင်းလၢတ်ႈႁႂ်ႈမေးၼၢင်းမၼ်းၸဝ်ႈ ပူၵ်းပွင်ၼႃႈႁိူၼ်းသေ မၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉ တေဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းပုၼ်ႈပၢင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼႆလူးၵွၼ်ႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ် မၼ်းၸဝ်ႈလူႉသဵင်ႈၵႂႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လူႉယႂ်ႇသုမ်းလူင်တႃႇၸၢဝ်းတႆးၶမ်းတီႈတႄႉတႄႉ”- ဝႃႈၼႆ။

တႆးၶမ်းတီႈၼႆႉ ယူႇသဝ်းတၢင်းပွတ်းၸႄႈတွၼ်ႈပူႇတႂ်းၼမ်လႄႈ ဝဵင်းပူႇတႂ်းၼႆႉ ယင်းၵိုၵ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိူင်းၶမ်းတီႈလူင် ၼႆလူးၵွၼ်ႇ။

ၼႂ်းပိုၼ်းလၢႆလၢႆဢၼ်တႄႉ တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉဝႃႈ တႆးၶမ်းတီႈၼႆႉ ၺႃးၶုၼ်မၢၼ်ႈၽွင်းငမ်းမႃး ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်။ ပၢၼ်ၵုင်းပွင်ႇၼၼ်ႉ ၶုၼ်မၢၼ်ႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉတႆးမိူင်းၵွင် ၶိုၼ်းၽွင်းငမ်းတႆးၶမ်းတီႈဝႆႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ တႆးၶမ်းတီႈ လႆႈသႂၢင်းၶွၼ်ႇပၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈသေတႃႉ ၵူၺ်းလႆႈယူႇတႂ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉတႆးၽွင်းငမ်းဝႆႉယူႇ။

မိူဝ်ႈပၢၼ်ပူဝ်းတေႃႇၽယႃး (ပီၶရိတ်ႉ 1781 – 1891) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢဝ်းတႆးၶမ်းတီႈ ၼင်ႇၵၼ် မီးပၼ်ႁႃ ယုင်ႈယၢင်ႈတေႃႇၵၼ်ၶိုၼ်း။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးမိူင်းၵွင် ၸင်ႇႁွင်ႉဢဝ် ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးၶမ်းတီႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈ မႃးၽွင်းငမ်းဝႆႉ။

မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1846 – 1852 ၼၼ်ႉသမ်ႉ ၸၢဝ်းတႆးၶမ်းတီး ၶၢတ်ႇလွင်ႈသႂၢင်းၶွၼ်ႇပၼ်ၶုၼ်မၢၼ်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈၽွင်းငမ်းပူးၵမ်ႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁႂ်ႈတပ်ႉသိုၵ်း 7 တပ်ႉ ၶဝ်ႈၵုမ်းၵမ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ 7 တပ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး 7 ၵေႃႉ ဢွၼ်ႁူဝ်ဝႆႉၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး ၵုမ်းဝႆႉ 7 တပ်ႉၼၼ်ႉ ထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈပူႇတႂ်း ႁိုဝ် မိူင်းၶမ်းတီႈလူင် ယင်းမီးလၵ်းထၢၼ်မၼ်း ဝႆႉယူႇၼႆ – ၼႂ်း ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး  ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။