ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ် တေထၢင်ႇဝႃႈ ၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်တင်းသႃႇသၼႃႇ တီႈၵိူဝ်းယမ်ၵူၺ်း ၼႆယူႇ။ ၵွပ်ႈဝူၼ်ႉ ၼင်ႇၼၼ်လႄႈ တီႈၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵိူဝ်းယမ်ၼၼ်ႉ သင်ဢမ်ႇဢဝ်ၵၢၼ် ၼင်ႈတြႃးပဵၼ်ပိူင်လူင်၊ လမ်ႇလွင်ႈၼႆၸိုင် တေဢွၼ်ၵၼ်ဝူၼ်ႉထၢင်ႇဝႃႈ ၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီ ၼႆယူႇ။ လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉ ယုမ်ႇယမ်ၼင်ႇၼႆ ပဵၼ်ဢၼ် ၽိတ်းပိူင်ႈဝႆႉ။

တီႈတႄႉမၼ်း ၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃး (ၼင်ႈသမႃႇထိ) ၼႆႉ ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်တၢင်းသႃႇသၼႃႇတီႈၵိူဝ်းယမ်။ ယုမ်ႇယမ် ၼပ်ႉထိုဝ်ၵိူဝ်းလီ သႃႇသၼႃႇ ဢၼ်လႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ၼင်ႈသမႃႇထိလႆႈယူႇ။ ယွၼ်ႉမၼ်းၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းၵၢၼ်ဢွၵ်ႇဢဵၼ်ႁႅင်း တွၼ်ႈတႃႇတူဝ်ၶိင်း ဢၼ်ၼိုင်ႈၵူၺ်း။ သင်တေထၢမ်ဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇၼင်ႈတြႃး တေပဵၼ်သင် – ၼႆတႄႉမၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်သင်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵူၼ်းၵေႃႉ ဢၼ်ၼင်ႈတြႃးလႄႈ ၵေႃႉဢၼ်ဢမ်ႇၼင်ႈတြႃးၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၸႂ်၊ လၢႆးဝႆႉဝၢင်းၸႂ် တိုၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဢမ်ႇႁၢင်ႉ။

သင်ၼင်ႈတြႃး (ၼင်ႈသမႃႇထိ) ၸိုင် လႆႈၽွၼ်းလီၸိူင်ႉႁိုဝ် –

(1) ယူတ်းယႃပၼ် လွင်ႈဢွၵ်းဢေႃ/ပၢႆးဝူၼ်ႉ ထိုင်ႉၼိုၵ်း

ၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးၼႆႉ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် လွင်ႈႁူၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ဢွၵ်းဢေႃတင်းၼမ်။ ၸွႆႈႁႄႉၵင်ႈပၼ် လွင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃထိုင်ႉၼိုၵ်း မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းယၢမ်ႈ ဢၼ်ၵႆႉလူင်လိုမ်း ၽွင်းပၢၼ်တိုၵ်ႉလဵၵ်ႉတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ ၸိူဝ်း ၼႆႉ။

ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် University of California, Los Angeles မိူင်း ဢမေႊရိၵၼ်ႊ တႅမ်ႈႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉ ၼႂ်းဝၼ်းတီႈ 21 လိူၼ်ၵျႅၼ်ႊၼိဝ်ႊရီႊ ပီ 2015 ၼၼ်ႉသေ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးၼႆႉ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈဢွၵ်းဢေႃတူင်ႉတိုၼ်ႇလႅတ်းသႅဝ်း။

ၼႂ်း grey matter (တိတ်ႉသိဝ်းၺၢၼ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉ၊ ပၢႆးႁူႉ) ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်းဢွၵ်းဢေႃ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼင်ႈတြႃး 20 ပီၼၼ်ႉ တိူဝ်းၼမ်လိူဝ်သေ ၵူၼ်းထမ်ႇမတႃႇ(ပိူင်လူင်မၼ်း ၵူၼ်းၸိူဝ်း ဢမ်ႇမီးၾိင်ႈ ယၢမ်ႈၼင်ႈတြႃး) ၼၼ်ႉ တင်းၼမ် ၼႆယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼင်ႈတြႃးၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဢႃယုဢသၢၵ်ႈၶဝ် ၵႄႇထဝ်ႈမႃးသေတႃႉ လွင်ႈပၢႆး ဝူၼ်ႉပၢႆးႁူႉၶဝ်ဢမ်ႇယွမ်း – သိုပ်ႇၵုမ်းထိင်းတၢင်းႁူႉၵႂႃႇလႆႈထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင်။ ဢမ်ႇလူင်ဢမ်ႇလိုမ်း လွင်ႈတွင်း ၵိုမ်း မၼ်ႈၵႅၼ်ႇဝႆႉယူႇ တႃႇသေႇ။

(2) လူတ်းယွမ်းပၼ် လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉဢမ်ႇလီ၊ ၸႂ်ပိဝ်

ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈၽွင်းဢွၵ်းဢေႃ ဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ တေဝူၼ်ႉၼမ်။ တေဝူၼ်ႉတႂ်ႈဝူၼ်ႉၼိူဝ် ၊ ဝူၼ်ႉၶိုၼ်ႈဝူၼ်ႉလူင်း၊ ၸႂ်တေပိဝ် ဝူၼ်ႉၵႂႃႇႁွတ်ႈထိုင် လွင်ႈဢၼ်ပူၼ်ႉမႃး ဢမ်ႇၼၼ် တေဝူၼ်ႉမႆႈၸႂ် တွၼ်ႈတႃႇမိူဝ်းၼႃႈ ဢၼ်ပႆႇထိုင်ၼၼ်ႉသေ ၸႂ်တေဢမ်ႇၼိမ်ဢမ်ႇသဝ်းလႆႈ။ ယွၼ်ႉလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃပဵၼ်ဝႆႉၼင်ႇၼၼ်။

သင်ဝႃႈ ၼင်ႈတြႃးၼႆၸိုင် လွင်ႈၸႂ်ပိဝ် တေလူတ်းယွမ်းလူင်း၊ တေၵုမ်းထိင်းၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႆႈ၊ တိူၵ်ႈတီႈ ပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇလၢတ်ႈမႃးၼၼ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ ဢွၵ်းဢေႃ တေၸွႆႈၵုမ်းထိင်းပၼ် ၼင်ႇႁိုဝ် ၸႂ်တေၼိမ် ၶိုၼ်းၼႆ – ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် Yale University  ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉ ၼႂ်း လိူၼ်ၵျူႊလၢႆႊ ပီ 2011 ပူၼ်ႉမႃးၼင်ႇၼႆ။

(3) ႁႄႉၵင်ႈပၼ် ၼင်ႇႁိုဝ်ထၢတ်ႈၸႂ်တေဢမ်ႇတူၵ်း

ၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးၼႆႉ လူတ်းယွမ်းပၼ် လွင်ႈထၢတ်ႈၸႂ်တူၵ်း၊ လွင်ႈလိူတ်ႇမႆႈၼႂ်းၸႂ်လႄႈ လွင်ႈၸဵပ်းသႅပ်ႇၼႂ်းၸႂ်။ ၵၢၼ် ၼင်ႈတြႃးၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တၢင်းဢွၵ်ႇဢဵၼ်ႁႅင်း ပၼ်ဢွၵ်းဢေႃႁဝ်းသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးႁူႉဢွၵ်း ဢေႃၶိုၼ်ႈသုင်မႃး။ ၵွပ်ႈ ၼၼ်လႄႈ ႁႄႉၵင်ႈပၼ် လွင်ႈဢၼ်တေတုမ်ႉတိူဝ်ႉၸႂ် ႁႄႉၵင်ႈပၼ် ၼင်ႇႁိုဝ် တေဢမ်ႇပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်ထၢတ်ႈၸႂ်တူၵ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။

(4) ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢွၵ်းဢေႃလီ

ၸွမ်းၼင်ႇ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၾၢႆႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် Harvard University ၶဝ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉသေ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢွၵ်းဢေႃ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈမၢႆတွင်း၊ ပၢႆးႁူႉႁၼ် တီႈၼႂ်း ဢွၵ်းဢေႃၼႃမႃး။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈဢွၵ်းဢေႃလီၶိုၼ်ႈမႃး ဝႃႈၼႆ။

(5) လူတ်းယွမ်းပၼ် လွင်ႈမႆႈၸႂ် (လွင်ႈမႆႈၸႂ် ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်း/ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်)

ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၼ်းႁဝ်းတိူဝ်းမီးလွင်ႈမႆႈၸႂ် ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး မိူၼ်ၼင်ႇ မႆႈၸႂ်ၵၢၼ်ငၢၼ်း၊ မႆႈၸႂ်တႃႇ ၵူၼ်းၼႂ်း ၼႃႈႁိူၼ်း၊ မႆႈၸႂ်လွင်ႈငိုၼ်းတွင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။ လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ပၢႆးတူဝ်ပၢႆးၸႂ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵၢၼ် ၼင်ႈတြႃးၼႆႉ လူတ်းယွမ်းပၼ်လွင်ႈမႆႈၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈၼႆ – ၸၼ်ႉၸွမ် Oxford Journal ၶူၼ်ႉၶႂႃႉသေႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉ ၼႂ်းပီ 2013 ၼင်ႇၼႆ။

ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ မိူဝ်ႈၽွင်းၼင်ႈတြႃးၼၼ်ႉတႄႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးတၢင်းႁူႉလႄႈ သတိ။ သင်ဢမ်ႇမီးသတိ ၸပ်းတူဝ်ၸိုင် ၼင်ႈတြႃးယူႇသေတႃႉ လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တေဢမ်ႇလူတ်းယွမ်းၵႂႃႇ။ လွင်ႈၼႆႉ ၽူႈလူင်ႉ လႅၼ်ႇ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် Stanford University ၶဝ်ၵေႃႈႁၼ်လီ ၵမ်ႉထႅမ်ၸွမ်းသေ မိူဝ်ႈၽွင်းၼင်ႈတြႃးၼၼ်ႉ သင်မီးသတိတြႃးၵိုၵ်းပႃးၸွမ်းၵွၼ်ႇ ၸင်ႇတေၸၢင်ႈလူတ်းယွမ်း လွင်ႈၶမ်ၸႂ်လႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။

(5) လူတ်းယွမ်းပၼ် လွင်ႈၸႂ်ၸပ်းပႅၼ်း

ၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးၼႆႉ ၸွႆႈၵုမ်းထိင်းပၼ်ၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵမ်ႉယွင် တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၶႂ်ႈ တိုတ်းလႅၼ်းယႃႈ ၊ လဝ်ႈလႄႈ ယႃႈမဝ်းၵမ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ယွမ်ႉမၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸႂ်ႁူႉႁၼ်၊ ၸႂ်သတိၼမ်ၶိုၼ်ႈ မႃးလႄႈ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် ၼင်ႇႁိုဝ် ၸႂ်တေဢမ်ႇႁိူင်ႈၵိူင်း ၵႂႃႇၸပ်းပႅၼ်း ၼိူဝ်သေဢၼ်ဢၼ်။

ၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးၼႆႉ မီးၽွၼ်းလီတၢင်းၼမ်လႄႈ ထုၵ်ႇလီဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းၸႂ် ၾိုၵ်းႁဵတ်းယူႇ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်ၼမ် ဢမ်ႇတၼ်းၼႆၵေႃႈ 1 ဝၼ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီၼင်ႈတြႃးပၼ်မွၵ်ႈ 10 မိတ်ႉၼိတ်ႉထိုင် 15 မိတ်ႉၼိတ်ႉယူႇ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်လႆႈသေ ၽိုၵ်းႁဵတ်းၵႂႃႇၵမ်းလွႆးလွႆး ၼင်ႇႁိုဝ် ၸႂ်ႁဝ်းတေမီးသတိ လႄႈ တေဢမ်ႇဝူၼ်ႉၼမ်။

ဢၢင်ႈဢိင် – ShweNote