လၢႆသိင်ႇလၢႆယၢင်ႇၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼႂ်းဝူင်ႈဝၢင်ႈတိတ်းတိတ်းၵၼ် လူၺ်ႈပၺ်ႁႃသိုၵ်းဝႃႉ ပူၼ်ႉၶၢမ်ႈလႅၼ်လိၼ် ၶဝ်ႈပၵ်း တပ်ႉသဝ်း ၊ ဢိၵ်ႇတင်း တၢင်းလႅၼ်ၼႃႈၼမ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈပိုတ်းယိုဝ်းႁိူဝ်းလႃႈၼမ်ႉ(တမ်ႇငႃႈ) ထႆးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈႁိူဝ်းၵူၼ်းႁႃပႃထႆး ထုၵ်ႇယိုဝ်းတၢႆ လႄႈမၢတ်ႇၸဵပ်း ၊ တင်းထုၵ်ႇတိၺွပ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈ ဢၢင်ႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ လူၺ်ႈတင်ႈၸႂ်ပူၼ်ႉပႅၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်ထႆးၼႆသေ လပ်းႁူ လပ်းတႃပိုတ်ႇတိုဝ်ႉတၢင်းပၼ် သိုၵ်းဝႃႉၶၢမ်ႈၶဝ်ႈမႃးတင်ႈပၵ်းတပ်ႉပၢင်သဝ်းၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ထႆး။

 လူၺ်ႈဢၼ်ႁိူဝ်းၵူတ်ႇထတ်းၼႃႈၼမ်ႉၶွင်သိုၵ်းမၢၼ်းယိုဝ်းသႂ်ႇႁိူဝ်းလႃႈၼမ်ႉ(တမ်ႇငႃႈ)ထႆးၸိူဝ်းၼႆႉ၊  ပဵၼ်ၵၢၼ်သၢင်ႈလိူင်ႈ ထႅမ်ပၺ်ႁႃ ၶိုၼ်ႈၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင်ပၺ်ႁႃဢၼ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈ တၢင်းၼႃႈလိၼ်သိုၵ်းဝႃႉ လႄႈထႆးယူႇၼၼ်ႉ ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလၢႆၾၢႆႇဢမ်ဢွင်းၵႂင်ၸႂ် ဢမ်ႇၵွမ်ႉလူင်ပွင် ၸိုင်ႈထႆးလႄႈမၢၼ်ႈၵွႆး ၊ ၵူၼ်းမိူင်းသွင်ၾင်ႇယူႇၸွမ်းလႅၼ်လိၼ် ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵေႃႈယိၼ်းၽၢၼ်ႈၵႂင်ၸႂ် ၊ ၵူဝ်ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၶိုၼ်ႈမႃး တႄႉတႄႉ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႈႁွင်ႈၵၢၼ်လူင်ၼွၵ်ႈမိူင်း မိူင်းထႆးလႄႈသၽႃးၾၢႆႇ မၼ်ႈၼိမ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢိၵ်ႇတင်း ၽူႈမီးၼႃႈတီႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈ ၾၢႆႇၵပ်းသၢၼ်ၵၢၼ်ထႆး-မၢၼ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်မႃးၼၼ်ႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တၵ်းတေၶတ်းၸႂ်ၵႄႈလိတ်ႈ ပၺ်ႁႃၼႆႉလႆႈလီငၢမ်းယူႇ-ဝႃႈၼႆ။

ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မီးမၢင်လွင်ႈပၢႆးၼွၵ်ႈသႄႇတမ်ယွၵ်ႈမွၼ်ႇသၢင်ႈလိူင်ႈ ႁႂ်ႈၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈပိူဝ်ႈတႃႇ ၶတ်းၶႂၢင်ၶႄႇ ဢမ်ႇႁႂ်ႈမီးဢူငဝ်း ၼမ်မၢၵ်ႈလိူဝ်ပူၼ်ႉတီႈ ၊ ထိုင်တီႈဝိပ်ႇၸွမ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ႁႂ်ႈၸတ်း ႁဵတ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၼႂ်းပီ 2025 ၼႆႉႁႂ်ႈလႆႈ။ မိူဝ်ႈၵၢဝ်ႇထိုင်ၸိုဝ်ႈ ၸွမ်သိုၵ်းမိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ၵေႃႈ လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ တူဝ်မၼ်းၶႂ်ႈမီးလွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ် ၵိူဝ်းလီတင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆးလႄႈတၵ်းတေလႆႈယူႇဝႃႈ ၸွမ်သိုၵ်းမိၼ်းဢွင်လၢႆႇ ယုမ်ႇယမ်ၼပ်ႉထိုဝ်၊ ၸွမ်သိုၵ်းလူင် ပရဵမ်ႊ တိၼ်ႊသုလႃႊၼူၼ်ႊထ် (ၸွမ်ၽွင်းလူင်ၵဝ်ႇထႆး) ၽူႈႁတ်းငၢၼ်ထႆး ထိုင်တီႈယွၼ်းပဵၼ် လုၵ်ႈၵဵပ်း  ။

မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ယိုတ်းဢမ်းၼၢၸ်ႈ မိူဝ်ႈ 2021 ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်းဢိၵ်ႇတင်းၶိူဝ်းၶၢႆႇပႃႊတီႊ NLD ထုၵ်ႇ ဢမေႊရိၵႃႊ လႄႈသိုဝ်ႇမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းပၼ်ႇႁူဝ် မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ၊ မိူၼ်ပဵၼ်ယၵ်ႉပဵၼ်ၽၢႆး ပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢမ်းၼၢၸ်ႈ ပွင်ႁၢႆႉပိူင်ထၢင်ႇႁၢင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း (ၻီႊမွၵ်ႉၶရေႊသီႊ) ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ သၢင်ႈလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်မေႃး သူင်ႇလွင်ႈ တုမ်ႉယွၼ်ႈထိုင်မိူင်းထႆး။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၼႆႉ လွင်ႈပဵၼ် တႄႉမၼ်းၼၼ်ႉ ၵၢၼ်သုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်မေႃးမႃး ယွၼ်ႉမိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇတင်းဢွင်ႇသၢၼ်းသုၵျီႇၼင်ႇၵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၼၢင်းသုၵျီႇ ပဵၼ်ၽူႈႁူမ်ၸူမ်းထုၵ်ႇၸႂ် ၵူၼ်းမိူင်းၼမ် လိူၵ်ႈတင်ႈလၢႆပွၵ်ႈလၢႆၵမ်းၵေႃႈပႄႉၾၢႆႇသိုၵ်း ၵွႆးၵႃႈလွင်ႈမၵ်းယႂ်ႇ ၾၼ်သုင် မၼ်းၼၢင်း လႆႈတၼ်းႁဵင်းယႂ်ႇၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈၵႃႈဢမ်ႇပေႃး လႆႈဢမ်းၼၢၸ်ႈ 75% ဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ် ႁႂ်ႈလႆႈ 100%။  ပိူင်ပိုင်း ၸိုင်ႈမိူင်း 2008 သိုၵ်းမၢၼ်ႈမၵ်းတမ်းဝႆႉ လုၵ်ႈၸုမ်းသၽႃးၽူႈတႅၼ်း လုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈမႃး 330 ႁူမ်ႈ 110 မႃးလူၺ်ႈၵၢၼ် တႅင်ႇတင်ႈလူၺ်ႈတပ်ႉသိုၵ်း။ သူၼ်ႇလုၵ်ႈၸုမ်း သၽႃးၼိူဝ် 224 ၵေႃႉ 168 ၵေႃႉလုၵ်ႉမႃးတီႈၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ 56 ၵေႃႉ လုၵ်ႉတီႈ တပ်ႉသိုၵ်းမႃး။ ၼွၵ်ႈၼိူဝ်သေ ပိူင်ပိုင်းၸိုင်ႈမိူင်းၶွင်မၢၼ်ႈမၵ်းတမ်းဝႆႉႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸုမ်းသၽႃး 25% ယဝ်ႉ ယင်းမၵ်းတမ်းဝႆႉဝႃႈ လူၺ်ႈၵၢၼ် တေၵႄႈလိတ်ႈမႄးပိူင်ပိုင်း 2008 တၵ်းတေလႆႈမီးသဵင်ၼႂ်းသၽႃးၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႉထႅမ် 75%။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပိူင်ပိုင်းၸိုင်ႈမိူင်း ယင်းမၵ်းတမ်းဝႆႉဝႃႈ ၽွင်းလူင်ၾၢႆႇၵႅတ်ႇၶႄ ၽွင်းလူင်ၼႂ်းမိူင်း လႄႈၽွင်ႊလူင်လႅၼ်လိၼ် ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်းပဵၼ်ၽူႈမီးသူၼ်ႇတႅင်ႇတင်ႈ။

 ၽွၼ်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈမိူဝ်ႈလိူၼ်ၼူဝ်ႊဝႅမ်ႊၿိူဝ်ႊရ် 2020 ၼၼ်ႉပႃႊတီႊ NLD ဢွင်ႇသၢၼ်းသုၵျီႇ ဢွင်ႇပႄႉပုၼ်ႈၵိၼ်ၶၢတ်ႇ ၊ ပႃႊတီႊ USDP   ၵၢၼ်ႉယွႆႈယပ်း ဢမ်ႇလႆႈၶဝ်ႈသၽႃး သေၵေႃႉ။ ဝၢႆးၵၢၼ်လိူၵ်ႈ တင်ႈ တပ်ႉသိုၵ်းၼႄးဝႃႈ မီးဝႂ်လိူၵ်ႈတင်ႈၽိတ်းၽူၼ်ထိုင် 11 လၢၼ်ႉဝႂ်ၼႆသေႁဵၵ်ႈႁွင်ႉႁႂ်ႈၶိုၼ်းမႄႈၵူတ်ႇထတ်း သၢမ်ပွၵ်ႈလႄႈႁႂ်ႈတင်ႈ ၵေႃၵမ်ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈၸုမ်းမႂ်ႇမႃးႁူမ်ႈၵူတ်ႇထတ်း ဢွင်ႇသၢၼ်းသုၵျီႇဢမ်ႇယွမ်း ယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈသိုဝ်ႈသႂ် မူတ်းၸၢင်ႇ တဵင်ႈထမ်းယဝ်ႉၼႆသေဢမ်ႇယွမ်းႁႂ်ႈၵူတ်ႇၸွပ်ႇ။

လိူဝ်သေၼၼ်ႉယင်းမီးႁၢႆးငၢၼ်းဝႃႈ ဢွင်ႇသၢၼ်းသုၵျီႇ ယိုၼ်ႈလဝ်ႈ တၼ်းႁဵင်းၽွင်းလူင် ပၼ်ၾၢႆႇသိုၵ်းၽိူမ်ႉထႅမ် 3 ႁွင်ႈၵၢၼ် ၸွမ်းၼင်ႇဢၼ် မၵ်းမၢႆဝႆႉၼႂ်းပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈတင်းသဵင်ၵမ်ႉထႅမ်ၼႂ်းသၽႃးလိူဝ် 75% ၶဝ်ႈၼႂ်းငိူၼ်ႈၶႆၵၢၼ်ၵႄႈမႄး ပိူင်ပိုင်းၸိုင်ႈမိူင်း။ မိူဝ်ႈၵၢၼ်မိူင်းတင်းတပ်ႉသိုၵ်း ဢမ်ႇလူတ်းလႃးဝႃးသွၵ်ႇၵေႃႈ ထိုင်မႃးဝၼ်းတီႈ 1 လိူၼ်ၾႅပ်ႉပီဝ်ႊရီႊ 2021 မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ႁုပ်ႈယိုတ်းဢမ်းၼၢၸ်ႈဝၼ်းပိုတ်ႇသၽႃး။

ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ထႆးၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ လူၺ်ႈလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင်သုၵျီႇ လႄႈ မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇသေ တၵ်းၼႄး တူတ်ႈ ဝႃႈ ၽိတ်းတင်းသွင် ၾၢႆႇ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈဢမ်ႇယွမ်းၵၼ် ၸင်ႇပဵၼ်ႁဵတ်ႇ(လွင်ႈ) ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်သုၵ်ႉယုင်ႈ ဢူၼ်မေႃး ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈႁၢႆႉႁႅင်းလႄႈ သူင်ႇၽူလ် ၽွၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈထိုင်မိူင်းထႆးတေႃႇဝၼ်းၼႆႉ သုၵျီႇလႆႈ 75% ဢမ်ႇပေႃးၸႂ် တေဢဝ်ႁႂ်ႈလႆႈထိုင် 100% ၾၢႆႇမိၼ်းဢွင်ႇလၢႆၵေႃႈ ႁဵတ်းၸွမ်းပိူင်သိုၵ်းမႃးၶၢဝ်းတၢင်း 76 ပီ တၢင်းၾၢႆႇ သိုၵ်းထိုဝ်ဝႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းပဵၼ်ငဝ်ႈၵႅၼ်ႇၶွင်ၸၢတ်ႈ တေပွႆႇႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵၢဝ်ႉၵၢႆႇ ၵၢၼ် လွင်ႈမၼ်ႈၼိမ်ယဵၼ်ဢမ်ႇလႆႈ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈဝႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈပိုတ်ႇသိုၵ်းတင်းၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ တင်ႈတႄႇလႆႈမိူင်းၵွၼ်းၶေႃမႃး ၼႂ်းမိုဝ်း ဢိင်းႊၵလဵတ်ႈ။

လၢႆၵေႃႉမီးၶေႃႈထၢမ်ဝႃႈ လူၺ်ႈဢၼ်မၢၼ်ႈၶတ်းၶႅင်ႈၶတ်းၶႃၵၼ်ပၢႆးၼႂ်းၶဝ် မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇလႄႈသုၵျီႇ တိုၼ်းဢမ်ႇ လီၵၼ်လႆႈ မၼ်းၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်တင်းထႆးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယူႇ။

ႁဵတ်းသင်လႄႈတပ်ႉႁိုဝ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုဝ်းႁိူဝ်းလႃႈၼမ်ႉ(တမ်ႇငႃႈ)ထႆး ၵႂၢမ်းတွပ်ႇငၢႆႈငၢႆႈၵေႃႈ မီးပိုၼ်းၵိုၵ်းၵၼ်မႃး ၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ မီးလႅၼ်လိၼ်တိတ်းၸပ်းၵၼ် 2 ႁဵင် ၵီႊလူဝ်ႊပၢႆ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈၼႂ်းမိူင်းထႆး မီးပီႈၼွင်ႉ ၶၢမ်ႈလႅၼ်လိၼ်ၵႂႃႇမႃး မီးႁႅင်းၵၢၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈယူႇၼႂ်းလႅၼ်လိၼ်ထႆး 5 လၢၼ်ႉပၢႆၼႆၵေႃႈ တၵ်းမီးသၢႆလပ်ႉမၢၼ်ႈ ၸိမ်သႅၵ်ႉၶဝ်ႈမႃးယူႇ ဢမ်ႇဢေႇ။ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်းမၢင်ႇၵေႃႉ ယင်းၼႄးဝႃႈပႃႊတီႊၵၢၼ်မိူင်းၼႂ်းမိူင်းထႆးမၢင်ပႃႊတီႊ မီးလွင်ႈၸမ်ၸႂ်လႄႈၸွႆႈထႅမ် မၢၼ်ႈၼႆလူးၵွၼ်ႇ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီသိုၵ်းမၢၼ်ႈၵႂင်ၸႂ်ၾၢႆႇတေႃႇတၢၼ်ႈလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉမၢၼ်ႈ ဢၼ်တူင်ႉၼိုင်ယူႇၼႂ်းမိူင်းထႆး မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ထိုင်လႆႈယွၼ်းႁႂ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၾႄႊထွင်ႊထၢၼ်ႊ ၶျိၼ်ႊၼဝတ်း ၸွမ်ၽွင်းလူင်ထႆး ၸွႆႈၵူတ်ႇထတ်းပၼ်ဝႃႈ ႁႅင်းၵၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းမီးယူႇၼႂ်း မိူင်းထႆးမီးၵႃႈႁိုဝ် ယူႇပွတ်းလႂ်ၽွင်ႈ ယွၼ်းႁႂ်ႈထႆးသူင်ႇၶေႃႈမုလ်းဢၼ်ပဵၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်မၢၼ်ႈတႄႉတႄႉၼၼ်ႉပၼ်ၽွင်ႈလႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

သူၼ်ႇလိူင်ႈယိုဝ်းႁိူဝ်းလႃႈၼမ်ႉ(တမ်ႇငႃႈ) ထႆး တၵ်းယွမ်းႁပ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းပူၼ်ႉတီႈပူၼ်ႉလိူဝ် ႁွင်ႈၵၢၼ်လူင်ၼွၵ်ႈမိူင်းလႄႈၵေႃၵမ် ၵၢၼ်ၵပ်းသၢၼ်ၵၢၼ်လႅၼ်လိၼ်လႆႈၵပ်းသၢၼ်တင်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ ဢၼ်လီပၵ်းတႃတူၺ်းၸွမ်းၼၼ်ႉ ၽူႈၶၢၼ်ပၢၵ်ႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈၸေႃးမိၼ်းထုၼ်း ပိုတ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ႁူပ်ႉႁၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်းမၢင်ယၢင်ႇၼႂ်းႁိူဝ်းလႃႈၼမ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူင်ႈတိၺွပ်းပႃၶွင်လႃႈၼမ်ႉ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီၸေႃးမိၼ်းထုၼ်းဢမ်ႇလႆႈဝွၵ်ႇၵၢဝ်ႇလၢႆးႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းဝႃႈ ပဵၼ်ၶိူင်ႈသင်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၵွႆးၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ မီးသူၼ်ႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈတင်း ၵၢၼ်လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၼႆၵွႆး။

ၶႄးပဵၼ်ၶေႃႈဢၢင်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢဝ်လွင်ႈၵၢၼ်တိၺွပ်းႁိူဝ်းလႃႈၼမ်ႉၶွင်ထႆး ႁိုဝ် မီးသူၼ်ႇၵိူဝ်းလီတင်းၾၢႆႇလုၵ်ၾိုၼ်ႉ ၸင်ႇတၵ်းလႆႈ ထတ်းထွင်ၼႆလႄႈ ယႃႇႁႂ်ႈယဵၼ်ႁၢႆၵႂႃႇၸွမ်းသဵင်ၵွင်ႈ။