ၵၢၼ်ဝၢင်းၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇဢၼ်ၶုၼ်သႃႇဢွၼ်ႁူဝ်တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းတႆး MTA မိူဝ်ႈ 1996 ၼၼ်ႉသေႁဵတ်းႁႂ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်း တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းတႆး ၸုမ်းႁႅင်းယႂ်ႇလူင်သုတ်း ဢၼ်ၽႂ်ၽႂ်ၵေႃႈၶဝ်ႈၸႂ် ထၢင်ႇဝႃႈမိူင်းတႆးတေၵွၼ်းၶေႃ ၵမ်းၼႆႉၵႂႃႈ ၼႆၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၾၼ် ၵႂၢမ်းမုင်ႈမွင်းဢၼ်ၸႂ်ယႂ်ႇၸႂ်ၵႂ်ႈၶႅင်ႁႅင်းႁၢဝ်ႈႁၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇတူၵ်းယူပ်ႈသုတ်း သဵင်ႈ ဝၢႆးဝွတ်ႈလူမ်ႉႁၢႆတၢႆၵႂႃႇၸွမ်းလူမ်းၸွမ်းလႅင်ႉလႄႈ သဵင်ႈဢူၵ်းသဵင်ႈၸႂ် ၵမ်ႈၽွင်ႈၸႂ်လဵၵ်ႈၶေႃးၶူမ် ၼမ်ႉတႃ ပေႃးတူၵ်းယွၼ်ႉၸွမ်း လူၺ်ႈၼွၼ်းဢမ်ႇၾၼ်။

ၵွႆးၵႃႈ ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆးသၢမ်ၾၢႆႇ မီးတပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸိုင်ႈတႆး SURA ၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်း ဢွၼ်ႁူဝ် တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈပွတ်းၸၢၼ်း “ၸဝ်ႈၸၢမ်မႂ်ႇ” ဢွၼ်ႁူဝ် တပ်ႉသိုၵ်းႁူမ်ႈပွင်း (SUA) ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ယင်းၵိုတ်းယွတ်ႈႁဵဝ်းၼေႃႇၼႂ်းတပ်ႉၸုမ်းဢၼ်ၸဝ်ႈယွတ်ႈသိုၵ်းဢွၼ် ႁူဝ် ဢမ်ႇၼွမ်းၵူမ်ႈၵွမ်းယွမ်းၵၢၼ်ႉဝၢင်းၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇပၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸွမ်းၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇသေ ၶိုၼ်းၶွၼ်ႈႁွမ် တွမ်ႁႅင်းသိုၵ်း ယိပ်းယူၵ်ႉဢဝ်ၸိုဝ်ႈၸုမ်းၵဝ်ႇ“တပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ-ၸိုင်ႈတႆး” (SURA)  မိူဝ်ႈလိူၼ် ဢေႊပရိူဝ်ႊလ် ဝၼ်းတီႈ 25 ၼႂ်းပီ 1996 ၼၼ်ႉသေ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈလႅၼ်လိၼ်ထႆး-တႆးသေ ယၢၼ်ၽၢတ်ႇ ၵၢဝ်ႉယၢင်ႈၶၢမ်ႈၶူင်းၶဝ်ႈမိူဝ်ႈၵႂႃႇၸူးတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး SSA ပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈတပ်ႉသိုၵ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး SSNA ၼႂ်းမိူင်းတႆး။

ဝၼ်းတီႈ 15 လိူၼ်သႅပ်ႉထႅမ်ႊၿိူဝ်ႊ 1996  တူဝ်တႅၼ်းငဝ်ႈငုၼ်း တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) ဢၼ်ၸဝ်ႈၸၢႆး ၼွင်ႉဢွၼ်ႁူဝ်  တူဝ်တႅၼ်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး (SSNA) ၸဝ်ႈၵၢၼ်းယွတ်ႈဢွၼ်ႁူဝ် တပ်ႉသိုၵ်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ-ၸိုင်ႈတႆး (SURA) ၸဝ်ႈယွတ်ႈသိုၵ်းဢွၼ်ႁူဝ်။ 3 ၸုမ်းၼႆႉႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်ၵၼ်တီႈ ငဝ်ႈငုၼ်း တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး “သႅင်ၵႅဝ်ႉ” သေ လႆႈၸႂ်မီးၶေႃႈတူၵ်းလူင်း 3 တပ်ႉသိုၵ်း 3 ၸုမ်း (SSA- SSNA- SURA) ႁူမ်ႈၵၼ်ပူၵ်းတင်ႈ “မုၵ်ႉၸုမ်းလူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး” (Shan State National Organization) ၸိုဝ်ႈတပ်ႉသိုၵ်း တင်းသဵင်ႈတေႁဵၵ်ႈၶၢၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ဝႃႈ “တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး” (SSA)။

ၽွင်းၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ယူႇၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး ၵိုတ်းတိုၵ်းတင်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉယူႇ လူၺ်ႈလွင်ႈၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈၵေႃႈၶတ်းၶႂၢင် တပ်ႉတၢင်းဢမ်ႇႁႂ်ႈၸုမ်းသိုၵ်းတႆးပဵၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ် ပေႃးသိုၵ်းတႆး ၶွတ်ႇၽွတ်ႈပဵၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၸိုင် တႆးတေႁႅင်းယႂ်ႇ ယွၼ်ႉၼႆႉၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈၶတ်းၶႂၢင် ၾၢႆႇၼိုင်ႈ ၵေႃႈ ႁႄႉႁၢမ်ႈတပ်ႉတၢင်း တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) လႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး (SSNA)။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈလိုပ်ႈလမ်းတိုၵ်း ၵႅတ်ႇဝႅတ်ႉတပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ-ၸိုင်ႈတႆး(SURA) ႁၢဝ်ႈ ႁႅင်း တင်း ၵၢၼ်ပိုတ်ႇၽႅၼ်ပၢႆးတိုၵ်း တႅပ်း 4 တႅပ်း ၶႃႈႁႅမ်ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းလူမ်ႉတၢႆ ၾႆးလုၵ်ႉမႆႈ ၸႂ်ၵၢင်မိူင်းတႆး ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းမိူင်းႁၢမ်း တေႃႇမႃးထိုင် 1998 ၸုမ်းၸဝ်ႈယွတ်ႈသိုၵ်း ၶဝ်ၵေႃႈယူႇဢမ်ႇလႆႈလႄႈ ႁူၼ်ၶိုၼ်းဝၢႆႇမႃးတင်ႈ ငဝ်ႈၸိုင်ႈတီႈလွႆတႆးလႅင်း ဢၼ်တိတ်းၸပ်းလႅၼ်လိၼ်ထႆး။

တေႃႈၼင်ႇၼၼ် တပ်ႉသိုၵ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ-ၸိုင်ႈတႆး(SURA) တင်း တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး(SSA) လႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး(SSNA) ၵေႃႈ ယင်းမီးၵၢၼ်တိတ်းတေႃႇ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ် ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆး။ သေၸႂ်(ၸႃႉၸႂ်) ဢၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်သႃႇ ပႃးဢွၼ်ဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းတႆး MTA ဝၢင်းၶိူင်ႈ ၵွင်ႈၵၢင်ႇပၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ သေတႃႉၵေႃႈ လီၸႂ်ဢၼ် 3 တပ်ႉသိုၵ်း  SSA-SSNA-SURA ၶိုၼ်းမႃးႁူမ်ႈၵၼ်။

ဝၢႆးၼႆႉငဝ်းလၢႆးလၢႆလွင်ႈလၢႆသိင်ႇ ၵၢၼ်ပိၼ်ႇပႆႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းႁဵတ်ႇၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း တင်းငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်လုၵ်ႉ ၾိုၼ်ႉလႄႈၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလၢႆလၢႆၸုမ်းၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်းၵၢၼ်သိုၵ်း ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်လၢႆၸုမ်းယိပ်း ၵွင်ႈၵၢင်ႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းပွတ်းႁွင်ႇၶဝ် ၶွၼ်ႈတုမ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်မႁႃမိသ်ႉ ပႃးၸုမ်းတႆးၼႂ်း ပွတ်း ႁွင်ႇ ၼႂ်းၸိူဝ်းၸုမ်းတေႃႇသူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢၼ်ယူႇတၢင်းၾၢႆႇပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်ပႃးၸုမ်းတႆးၵေႃႈၼင်ႇၼၼ် ၶွတ်ႇၽွတ်ႈႁဵတ်းပဵၼ်မႁႃမိၵ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးၸွမ်းငဝ်းလၢႆး ၵၢၼ် ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်မိူင်း။

ၼႂ်းၽွင်းၼင်ႇၼၼ် လူၺ်ႈၵႂၢမ်းတင်ႈၸႂ်ၵေႃႈလီ လွင်ႈသၢင်ႇတေႃႇၵေႃႈလီ တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး/ ၶွင်ႊသီႊဢဝ် ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး(RCSS/SSA) ဢၼ်မီးသိုၵ်းၵိုတ်းယူႇတၢင်းၼႃႈလိၼ် လႅၼ်လိၼ်မိူင်းမၢဝ်း (မိူင်းၶႄႇ) လႄႈသင် ၼႂ်းၼႃႈတီႈမၢင်တီႈပိုၼ်ႉတီႈပွတ်းႁွင်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇတီႈယူႇၵဝ်ႇတပ်ႉသိုၵ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး (ဝၢႆးၸဝ်ႈၵၢၼ်း ယွတ်ႈ သဵင်ႈမုၼ်ယဝ်ႉၸဝ်ႈၸၢႆးယီႈၵေႃႈ လႆႈဢွၼ်ဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆးၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်း တပ်ႉ သိုၵ်းၸိုင်ႈတႆးပွတ်းၸၢၼ်း)။ ဝၢႆးၼႆႉလူၺ်ႈလိုဝ်းၶၢၼ်ၵၼ်ဝႃႈ ၼႃႈလိၼ်ထပ်ႉသွၼ်ႉၵၼ် ပိုၼ်ႉတီႈၵုမ်းငမ်းၵဝ် မႂ်း (လၢတ်ႈသိုဝ်ႈၵေႃႈ ႁိမ်ၼႃႈလိၼ်ၵၼ်) သေ ပဵၼ်ပၼ်ႁႃယႂ်ႇလူင်တေႃႇထိုင်ပေႃးလႆႈတိုၵ်းယိုဝ်းၵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း မႁႃမိသ်ႉၶဝ်ၵေႃႈပၼ်ႁႅင်းပွတ်းႁွင်ႇၸွႆႈၵမ်ႉထႅမ်ဢဵၼ်ႁႅင်းဢၼ်ၶၢတ်ႇၸုတ်ႈလႄႈ ဢဝ်ဢူၵ်း ဢဝ်ၸႂ် ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵႅမ်ပၼ်ႁႅင်းတိုၵ်းၼႄထိုင်ၼမ်ႉၸႂ်ၵၢၼ်ပဵၼ်မိသ်ႉဢူၺ်းသႁၢႆ ပိူဝ်ႈပဵၼ်တိုဝ်ႉတၢင်း ၵၢၼ်တႅပ်း ပုတ်းၶၢတ်ႇတႆးၶဝ်ပွတ်းႁွင်ႇ  ပွတ်းၸၢၼ်း။

ၽူႈတႅမ်ႈႁၼ်ဝႃႈ ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ႁဵတ်ႇ ၽႅၼ်ႁုၵ်းႁၢႆႉလူင်ၽူႈၶဵၼ် ၼႂ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈႁိုဝ် ၼႂ်းမႁႃမိၵ်ႈ ႁိုဝ် ပဵၼ်ဢၼ် လီၶႆႈၸႂ်တႄႉတႄႉ။ ပေႃးမႃးထတ်းတူၺ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈမီးပၼ်ႁႃပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ် ၼႂ်းၸုမ်းတႆးတေႃႇတႆးၼၼ်ႉ မႁႃမိသ်ႉၵေႃႈၶဝ်ႈမႃးၸွႆႈတိုၵ်း ၸွႆႈလိုပ်ႈႁေႃႈ ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်မၢၵ်ႈမိုဝ်ႈၸိုၼ်းယၢမ်း ၼႂ်းထႃႇၼ ပဵၼ် မႁႃမိသ်ႉဢူၺ်းလီ။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ မိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇလူင်ၸသ်ႈမႁႃဢမ်းၼၢၸ်ႈ ယူႇၾၢႆႇလင်ၸုမ်းယိပ်း ၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ဢၢင်ႈဝႃႈ ၸုမ်းပွတ်းၸၢၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉဢမေႊရိၵၼ်လႄႈ တေၸၢင်ႈမီးသၢႆလပ်ႉ ၶဝ်ႈမႃးၸွမ်ႇၸိမ်ဢဝ်ၶၢဝ်ႇၼႆလႄႈတေဢမ်ႇမီးလွင်ႈပွတ်ႇလွတ်ႈၽႆး။

ပေႃးဝူၼ်ႉတူၺ်းလီလီၸိုင် လူၺ်ႈၵၢၼ်ဢၼ်ၸုမ်းတၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇၸၢတ်ႈၶဝ်ႈမႃးၵမ်ႉႁႅင်းထႅမ်ၸွႆႈၾၢႆႇလႂ် ၾၢႆႇ ၼိုင်ႈၼႂ်းတႆးပီႈၼွင်ႉၵၼ်ၽိတ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ၼွၵ်ႈၼိူဝ်သေဝႃႈၵူႈၸုမ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼင်ႇၵၼ် မိူဝ်ႈႁၼ်ပီႈၼွင်ႉၽိတ်းၵၼ်ယင်းလီၸွႆႈၶႄႁႄႉႁၢမ်ႈ ယူႇၵၢင်ၸွႆႈၵၢႆႇၵွမ်ႇပၼ်ႁႃ ယွတ်ႇယၢင်တိတ်းၵၢဝ်း ၸပ်း ၵၢမ်းၵပ်းပၼ်ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈဢွမ်ႇလွမ်ႈၽွမ်ႉၵၼ် ၼႆႉဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၾၢႆႇၼိုင်ႈပိူၼ်ႈၵူဝ်ၸုမ်းသိုၵ်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇပွတ်းၸၢၼ်း ယူႇၵႂ်ႈၵိၼ်ၸမ်ၵၼ်  ၸမ်ၸႂ်ၵၼ်  ပဵၼ် ဢၼ်ၼိုင်ႈဢၼ်လဵဝ် ၸုမ်းၼိုင်ႈၸုမ်းလဵဝ်ၵၼ် “တႆးၶဝ်မၼ်းတေႁႅင်းယႂ်ႇ” ပိူၼ်ႈၵူဝ်လွင်ႈၼႆႉ။ တင်းၶေႃႈဢၢင်ႈ ၶေႃႈသႄႉၼႄး ဝႃႈပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉဢမေႊရိၵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉထႆး ပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉၶႄႇ ၼႆသေ ပိူၼ်ႈၸႅၵ်ႇယႅၵ်ႈ ႁဝ်း ဢဝ်ပၢႆႉၸိုဝ်ႈမႃးႁွႆႈၶေႃးပၼ် မိူၼ်ဢဝ်ဝုၺ်းမေႃႈမႃးတႃးၼႃႈၵႆႇလဝ်ႉလဵဝ်ၵၼ် ၶိုၼ်းတေႃႇၵၼ် သၵ်းၵၼ် ဢဝ် ပဵၼ်ဢဝ်တၢႆ ပၢႆထႅမ်ႁႅင်းၸွႆႈၵူႈသမ်ႇၵူႈပိူင်ပိူဝ်ႁႂ်ႈမူၺ်ႉၸိပ်းဝွတ်ႈဝၢႆးႁၢႆၵႂႃႇၽၢၵ်ႇၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ႁေႃႈလိုပ်ႈလမ်းပႅတ်ႈၸုမ်းပွတ်းၸၢၼ်း ႁႂ်ႈဢွၵ်ႇပူၼ်ႉၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ပွတ်းႁွင်ႇ။

လိုၼ်းသုတ်းမိူဝ်ႈမႃးထိုင်ပၢႆပီ 2023 ပိုတ်ႇမဵတ်ႇမၢႆပၢင်တိုၵ်း 1027 တေႃႇမႃးထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ႁၼ်ၸတ်ႉၸႅင်ႈလႅင်း ဢီႈသင်ပဵၼ်သင် မိူဝ်ႈပိူၼ်ႈၸွႆႈတတ်းၸွႆႈသွႆးၸွႆႈထိူဝ် ၸွႆႈႁဝ်းႁႅမ်ၵၼ်လႆႈ ပိူၼ်ႈၵေႃႈတတ်းႁဝ်းပႅတ်ႈလႆႈ မိူၼ်ၵၼ် ၵွပ်ႈသၢႆလိူတ်ႈၶဝ်တင်းႁဝ်းပဵၼ်ၵေႃႉသဵၼ်ႈၵေႃႉဢၼ် “သႄႇႁႂ်ႈတႅၵ်ႇယႅၵ်ႈႁႂ်ႈဢူၼ်ႈ” ၵူၼ်ႇပႅတ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉလူင်ဢၼ်ၵိတ်ႇတၢင်း ၽႅၼ်ဢၢၼ်း ပိူၼ်ႈဝၢင်းဝႆႉႁဝ်းဢမ်ႇႁၼ်။

မွၼ်းၶိူဝ်း

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ။)